A COVID-19 AMOSA, ADEMAIS DOUTRAS, A GRAN FENDA DIXITAL

Xa non é mera prevención ou presaxio de futuro. Temos datos precisos por idades e referencias ao acceso, uso habitual, e uso relevante de Internet.

Igual que coa lectura e os seus graos, os niveis destes dous aspectos son moi significativos; non abonda a posibilidade de acceso, senón que estamos nunha etapa de desenvolvemento tecnolóxico que, trala contribución indirecta da Covid-19 ao acelerón de cambios sociais, o uso que impoñen as TIC dependerá da comprensión que teña cada usuario deste instrumental tecnolóxico.

Xa están visibles, cada vez máis, as diferenzasque marcan, por idades, por xénero e por rexións ou áreas territoriais, os grupos e cohortes de cidadáns e cidadás que, no momento actual, teñen maiores problemas nestas formas de comunicación. Por exemplo, ser muller, ter máis de 75 anos e vivir nunha zona en que o uso dalgunhas delas -máis aló do móbil como teléfono tradicional- teña dificultade de conexión, é indicio case seguro de exclusión de moitas das expectativas actuais.

Nos trámites administrativos e xestións ante as entidades bancarias o seu vigor xa é condicionante de moitas transaccións cotiás e medra o número de persoas que se senten como especies en vía de extinción ou, cando menos, desprotexidas ante a avalancha de situacións para as que non teñen a alfabetización imprescindible. Repítese, noutro plano, un problema endémico na cultura española, ligado á tardanza en resolver o outro analfabetismo do saber ler e escribir, sen que se resolvese satisfactoriamente aínda o semianalfabetismo que, tantas veces traslocen múltiples manifestacións. No apartado dos Pactos da Moncloa de 1977 sobre urxencias educativas, ben patente quedou a necesidade de prazas escolares que desdiciu toda a parafernalia retórica que, desde o golpe de Estado do 36, torpedeou os plans escolares da II República; e no Informe PIAAC de 2013 (da OCDE), aínda se poden ver mostras significativas de como o duro analfabetismo está presente nas cohortes dos que eran nenos nos anos cincuenta, a quen “a liberdade de elección” no exercicio deste dereito fundamental foilles negada radicalmente. Ademais, mentres preme a fenda dixital, entre os problemas e carencias que segue tendo o noso sistema educativo, ben está claro igualmente a dificultade que, para titular na etapa obrigatoria- ten case un terzo dos adolescentes aos seus 16 anos.

Suma e segue

Como outras moitas historias da nosa vida concreta -tan distinta da que os medios adoitan manexar para seducirnos-, a fenda educativa extensa -que inclúe a dixital- xa está incrustada nos nosos hábitos como “algo natural” pese a tantas reformas e contrarreformas. Está aí como o estivo o mal pasar crónico dunha cultura de andar a medias en case todo e crendo, ademais, que o noso era especialmente magnífico, extraordinario e ata -segundo moitas leccións que nos fixeron recitar- contaba con protección do ceo. Non cabían nese relato tan infantilizado os máis mínimas físgoas de crítica nin de glosa marxinal razoable; todo era perfecto. Tanto, que algúns prohomes da palestra política, non se sabe se por defecto cognitivo ou por brincadeira co twiter partidista, seguen dicindo cousas en público como a de que o problema da República foi a disxuntiva entre “democracia sen lei ou lei sen democracia”, tese tan doutrinaria que supera todos os revisionismos e, dun golpe, elimina a responsabilidade dos sectores reaccionarios no que lle fixeron a un Estado democrático e ás expectativas de convivencia de cantos o votaran; nesta sentenza de ínfulas aparentes, quedou xustificada, ademais, a insana violencia autoritaria que seguiu, segundo uns ata 1978 e, segundo moitos outros, polo menos ata 1981; parece que fose pouco e que os españois merecesen máis trato deste estilo simplista e desvergoñado.

Deste cariz, veñen sendo con intensa rumoroloxía moitas mensaxes que circulan polas redes desde que o conservadurismo perdeu o control do Goberno central, sen máis obxectivo didáctico que propagar o despiste. Independentemente de que sexa unha estratexia elaborada para desgastar á coalición gobernante, parece que desexen que canta máis xente ignore a nosa “Historia actual”, mellor, e que canta máis comparta a idea de que é opinable -como calquera cor de moda-, mellor. Canta máis ignorancia haxa da Historia baseada na documentación acumulada nos arquivos, e non ter unha explicación veraz do acontecido, máis manipulable será o presente. Do mesmo xeito, xa que logo, canto máis profesor de Ciencias Sociais Historia da Arte, Filosofía ou Literatura, teña medo a explicar canto conecta directamente co noso presente, máis fácil resultará a aposta por un conservadurismo que incapacite para mover nada. Mark Twain dicía dos señoritos sureños de Misuri que se empeñaban en que os escravos lles limpasen as botas e que, despois, desprezábanos porque deduciran que só valían para iso.

Séguese levando, como “algo natural”, a ignorancia como método de felicidade -ese anhelo de perfís imprecisos-, que así queda máis vaga como obxectivo publicitario das vidas persoais e convivenciais. Alegan os que o propugnan que o afán de saber obedece a ganas de molestar a tranquila vida cotiá; din que os que avogan por un coñecemento consistente e razoado de canto suceda antes, queren “reescribir” a Historia. Deste xeito, torpedean non só a Historia, senón a nova Lei de Memoria Democrática; saben que nunca se repiten os feitos -pois non estamos ante unha moviola do tempo-, e queren controlar o relato como algo exclusivamente seu. Baixo o pretexto reiterado de “non desenterrar vellas feridas, nin descoser o perdón que selaron os nosos pais e avós”, non recoñecen o dereito á verdade da variada gama de sufrimentos que as vítimas do pasado fascista tiveron que sufrir e da que aínda moitos son testemuñas.

Cultura relevante

A Covid-19 coa súa maraña de cansazo e problemas inducidos non é bo momento para parar esta propensión á ignorancia que moitos desenvolven conscientemente. Igual que na rúa triunfan as terrazas dos bares sobre o silencio tranquilo dos veciños, en moitos centros ten prevalencia dispoñer dunha boa cafetería no canto dunha boa biblioteca e que sexa moi usada. Todo se volverá cada vez máis fráxil se as nosas escolas, colexios e institutos non medren na súa capacidade de propagar coñecemento, saber e boa comunicación respecto do que nos pasa; se os que a elas acoden non perciben o beneficio que poidan traerlles a súa obrigatoriedad, a superación da fenda dixital seguirá confirmando a obsolescencia que, en moitos aspectos, detentan. O dixital por se só é un instrumento cada vez máis urxente e imprescindible, que se non vehicula nada valioso -e non o manexan docentes ben formados profesionalmente- será unha prótese inútil e, ata, atafegante, no mesmo ronsel de moitos xeitos tecnocráticos do pasado, que intentaron innovar sen cambiar nada substancial no sistema educativo.

É máis, historias como a da sentenza recente do TC (Tribunal Constitucional) á propósito do Estado de alarma, ou a do líder do PP a prol do silencio sobre o pasado histórico recente, fortalecen rutinas e valores establecidos como tradicional “cultura interna” de moitos centros educativos. Facendo máis “natural” o seu inmobilismo, a súa contribución á comprensión da realidade social será cada vez menor; pouco valiosa pola cerrazón a formulacións humanistas, consolidará as neolinguaxes dominantes e o que as modalidades do conservadurismo demandan para que a educación sexa rendible.

TEMAS: Políticas educativas. Fenda dixital. Semianalfabetismo. Culturas escolares. Alfabetizacións segregadoras.

Manuel Menor Currás
(Madrid, 29.07.2021)

Os bizantinismos, aínda que sexan xurídicos, non xogan ao solitario

O trasfondo que encerran adoita conectar con situacións e intereses de sectores que queren impoñer a súa distinción.

O Tribunal Constitucional ditaminou o día 13 de xullo que o Goberno actuara ilegalmente ao impoñer o estado de alarma na primavera de 2020. As circunstancias coxunturais en que se emitiu esta sentenza, entre as que non é menor a relación que cabe establecer coas que atravesa o Consello do Sistema Xudicial e o Tribunal de Contas, a máis diso deteriorar gravemente unha das institucións principais do sistema democrático, pon en cuestión a xestión do Goberno, coma se fose función do TC exercer de oposición. O don da oportunidade non parece que rexa cando, en plena quinta onda, pídese responsabilidade aos máis novos e cada Comunidade vai ao seu aire.

Neoplatonismo

Tratar de dirimir nunha sentenza unha cuestión teórica de índole xurídica é indicio que parece inapropiado para terciar nunha cuestión que, de xeito evidente viña sendo obxecto de litixio, pese a que os agora satisfeitos con esta sentenza facilitaran a opción seguida polo Goberno ao demandar o estado de alarma e non o estado de sitio ou excepción, unha figura xurídica que sería máis complicado e máis lento xestionar cando tanta urxencia había e que, ademais, non engadiría nada ás posibilidades executivas. Os estudosos da influencia neoplatónica nas decisións dogmáticas que adoptou a Igrexa entre os séculos IV e VI d. de. C. saben ben da importancia, nada espiritual, que tiña inclinarse por uns ou outros conceptos que naqueles anos pasaron a ser de rigorosa crenza.

Cando os xuíces exercen o seu oficio, non só mostran a “técnica xurídica” como garantía de imparcialidade. Se fose así, non teriamos tantos sesgos en moitísimas sentenzas en que a calidade do avogado defensor xoga un papel principal para deitalas dun lado ou doutro; a súa preparación e capacidade son vitais para manobrar coas variacións semánticas dun término. Independentemente do custo dun bo bufete, no campo xurídico sempre aparece por medio un fondo de subxectividade interpretativa trala presunta imparcialidade obxectiva da xustiza existente; pódese constatar entón a súa similitude co que adoita ser frecuente en Historia, Ciencias sociais, e non digamos Xornalismo, en que á inevitable subxectividade, engádese con máis frecuencia do desexable unha deliberada inclinación para mirar de modo nada veraz e imparcial.

En casos como o que estes días é obxecto de asombro, á parcialidade estanlle sobrevindo xa problemas inducidos, o que engade unha serie de despropósitos que incidirán directa e indirectamente no creto institucional e na diminución do valor da democracia, cando pola súa fraxilidad é algo que debériamos coidar ao máximo. O primeiro que aparece é que, detrás destas actitudes traslócense moitas outras cuestións ligadas a prevalencias ou, se se quere , diferenzas e desigualdades duns e outros cidadáns. É coma se algúns aproveitasen a súa nada indiferente presenza nesa sensible carreira administrativa para impoñer ao resto as súas particulares crenzas, opinións ou xeitos de mirar o mundo. O cal concorda con que o acceso ás altas maxistraturas e a continuidade de sagas familiares nalgúns deses postos, con demasiada frecuencia sexan percibidas sociolóxicamente aparelladas. Non adoita ser raro, por demais, que a parafernalia profesional deste colectivo sexa invocada a miúdo baixo o hipotético paraugas da “vocación”, un construto baixo o que se encobren interpretacións gremiais do seu activismo, que non se desexa ao alcance dos outros mortais para exame ou xuízo crítico.

O desacordo como sistema

Tralo acontecido no TC, a COVID-19 evidenciou outras cuestións. A principal, que, pese á difícil coxuntura pandémica e as crises que lle carrexou aos cidadáns, hai persoas e grupos que non aproveitan a excepcionalidade para facilitarlles a vida aos demais, senón para aumentar o enfado e o desacordo. Pedagóxicamente, é unha actitude mortal para calquera ansia de convivencia que se poida albergar; fai perigar os pactos principais e propicia o mal exemplo a cantos, na súa vida cotiá, o teñen complicado para saír adiante. Os bizantinismos -por moi puros que poidan parecer- tamén sementan o odio: Steiner menciona o "odium philologicum" que algúns intelectuais despregan contra cantos discrepan das súas disquisicións; os filólogos adoitan ser moi escrupulosos -e de aí o apelativo- , pero a pouco que se revisen notas ao pé de páxina de moitos libros, revistas académicas e críticas literarias, non é difícil advertir que é unha actitude demasiado frecuente.

Non é exactamente unha novidade desta pandemia, pero parece estarse impoñendo nestes tempos como fórmula de acción política e, en moitas ocasións pode seguirse perfectamente nos medios, coma se o relevante fose soster no ambiente unha tensión sen a cal os seus promotores non serían ninguén. Administran a liorta permanente, certa violencia ambiental e unha moda máis ou menos retadora ante os demais; é peléxana ao estilo das películas do Oeste ou dalgunhas en que un futuro distópico se impuxo e habería que tratar de sobrevivir a conta do que sexa, coma se en pleno individualismo cada cal tivese cancha para impoñer as súas regras e cambialas ao seu libre albedrío.

 

Subsidiarios

É vergonzoso que a Covid-19 estea sendo ocasión para enfrontar os intereses particulares de cada Comunidade ou contra o Goberno central; e é mágoa que polos posibles custos políticos, esteamos creando unha selva inexcrutable de decisións, como o é que normas supostamente pensadas para tratar de unir en igualdade a uns e outros, sexan retocadas para que a desunión se fortaleza. De toda esa bagaxe amarela crecente, propicia para o desencontro, pode servir como estrela luminosa a blindaxe que a Comunidade de Madrid acaba de adoptar para preservar a suposta “liberdade de elección de centro” para dar cancha libre aos colexios privados. É que o ensino e a sanidade pública han de seguir sendo subsidiarias? Resulta, con todo, que non era este o sentido dunha sociedade agrupada en torno a uns valores a compartir. Velaquí, ademais, que o sistema educativo nacera como dereito universal para expandir aqueles principios valiosos para todos.

TEMAS: Covid-19.- Tribunal Constitucional.- Poderes do Estado.- Liberdade.- Igualdade democrática.

Volvemos a donde adoitabamos

Esta forma de moverse non sempre garante seguridade, senón máis ben inmobilismo, regresividade e medo a outras posibilidades de convivencia.

Volven os niveis estatísticos do mes de febreiro en canto a contaxios, incidencias hospitalarias e demais aspectos significativos do que xa é a quinta onda da Covid-19. Renóvanse, no plano político, os pretextos de repulsa contra o novo Goberno que estrea os seus pasos mentres recibe os primeiros recursos europeos para afrontar a recuperación económica; o Apocalipse quédase curta nas invectivas que lanzan as tres dereitas da dereita, reduplicando a inquina en que se queda curto o manual que alguén reuniu a conta de Schopenhauer como A arte de insultar.

 E volve, á súa vez, o cansazo de oíntes fartos deste pim-pam-pum banal que nin pretexto é de oposición; cando en asuntos como o de Cuba, por exemplo, vese a todo o mundo cunha santa inocencia que non se cre ninguén, o menos insensato é saírse da liorta nominalista a conta da democracia/ditadura.

A Ulfe

No medio de tanta volta parva, merece a pena recordar que se reedita A Ulfe, o libro en que Julia Varela analizaba en 2004 a eficiencia que a educación escolar tivo nunha zona rural da Ribeira Sacra moi próxima a Chantada (Lugo). O título responde ao topónimo dunha pequena aldea hoxe deshabitada, baleira de xente -como deu en dicirse de boa parte de España- e chea de silvas, que nos anos cincuenta e sesenta tiña moita vida humana e unha escola con bastantes criaturas. creceron, e Julia, natural desa aldea, tivo a feliz idea de preguntarlles polo que aquel tempo escolar significou para eles, como eran os seus mestres e mestras e en que medida o alí ensinado serviulles para as súas vidas logo de ver tantos cambios no seu ecosistema social e económico.

Nacer nesa aldea, coñecer desde a infancia aos interlocutores-testemuñas, e experimentar moitas das súas mesmas sensacións ante o acontecido non sempre é o mellor modo para mirar que acontece; moitas veces, é o principal obstáculo para a disposición a descubrir e coñecer mellor a contorna. Neste caso, serviu de pretexto, razón e condición principal para situarse en disposición aberta á curiosidade e ás mellores preguntas e, tamén, á expectativa das mellores ideas para un posible cambio de actitude respecto ao futuro dese medio.

A Ulfe non é unha guía turística para ver unha paisaxe bela e con bos exemplares monumentales do pasado, ou para degustar algúns dos froitos afortunados do residual agro galego, nun enclave privilexiado. Non é, tampouco, un dos libros de moda para lamentar melancolicamente un tempo ido ou para figurar entre quen de modo oportunista tratan agora de paliar os problemas que ten a España baleira. A Ulfe é un libro de socioloxía dese mundo rural, en que se poden ver en directo, nas voces dos seus protagonistas, e escrito a modo de relato en que se trenzan moitas entrevistas, como eran os seus hábitos de vida, a magnitude das modificacións a que foron sometidos e, no medio, o papel que niso desempeñou o seu tempo de paso polo espazo escolar. Esta perspectiva é a que máis interesa a cantos dalgún modo teñen algo que ver co mundo educativo, ben porque xa o pasaron e pódelles axudar a entendelo, ben porque están en transo de que lles interese a fondo para os seus propios fillos. O obxecto principal desta análise sociolóxica é o valor que tivo o recibido, a escola pública a que han ter acceso e, en definitiva, a xerarquía do aprezo que teña na vida colectiva.

A casa de todos?

Este libro é especialmente recomendable para cantos estiman que a escola daqueles anos era sensiblemente mellor -de máis “nivel”, adoitan dicir- que a que veu logo da CE78 (Constitución Española de 1978), coas súas reformas e contrarreformas; que estas non nos gusten en bastantes das súas dimensións, non é pretexto para que aquela vida escolar de entón fose mellor ou simplemente boa; non a redime das enormes deficiencias que tivo para os que a soportaron. Non é un libro partidista -no sentido estrito do término-, senón un libro crítico, moi apto tamén para cantos desde o campo das preocupacións políticas traten de poñer remedio a algúns dos problemas importantes que segue tendo o sistema educativo actual, logo de case oitenta anos. Moitos dos aspectos que testemuña, idénticos aos que xa describira Luís Belo nos anos vinte, estaban, xa que logo, moi desfasados no tempo e no trato aos mozos e mozas que acudían ás escolas.

Sería unha mágoa que, no momento actual, proseguise similar despropósito agora que a escolarización é accesible a todos e todas, e que seguise desaproveitándose un tempo tan amplo como o que agora alcanza, ata os 16 anos como mínimo. Da pobre rendibilidade daquela escola hai ampla información cualitativa neste libro; da súa cuantificación, hai constancia sobrada, igualmente, en estudos de Xurxo Torres e José Antonio Caride. De como todo iso ha ter repercusión no tratamento real da paisaxe rural e, en xeral, nos atrasos culturais que teña esa área territorial e todo o país, tamén hai pegadas abundantes nos Informes PIAAC, da OCDE.

Nada é gratuito e todo se interrelaciona; a COVID-19, ao desmantelar moitos dos convencionalismos en que nos movemos regresivamente pon en valor a consistencia do que construamos. 

Por demais, trouxo ao recordo ao Benedetti de La casa y el ladrillo (1976) citando ao Brecht que dixera:”Parézome ao que levaba o ladrillo para mostrar ao mundo como era a súa casa”; estaba no exilio, era consciente de que lle confiscaran a palabra e o horizonte, e que non podía explicarse coherentemente nada do que realmente lle importaba. Con tanta repetición de voltas a un pasado inane, aprendemos que naquela escola de ausencias estivo o non saber como podía ser a casa educadora de todos; as rutinas que, segundo a análise de Julia Varela, impuxeron a varias xeracións de españois, ademais de desbaratar esa posible experiencia, queren facernos crer que deben seguir estando aí, para que aceptemos que o mellor que pode pasarnos agora debería ser o que entón era. Atentos!

TEMAS: Covid-19.- Quinta onda.- España baleirada.- Educación rural.- Transición á urbanización.

Manuel Menor Currás

Madrid, 14.07.2021

Estamos nas vésperas da cuarta onda?

Os datos epidemiolóxicos deste momento estival, inducen a marear a perdiz e, como tantas veces, improvisar, improvisar e improvisar.

Nalgunhas zonas, xa non falan da cuarta, senón da quinta onda inminente, se as acumulacións de contaxios desbordan o sistema de Sanidade dispoñible e seguen a súa traxectoria doutras tres ou catro veces anteriores.

Os feitos

Nesta ocasión, parece que a causa central sexa que as cohortes de idade máis novas son as de maior incidencia e que o seu efectomultiplicador está sendo moi rápido en comunidades como Cantabria, Cataluña ou Estremadura. Todo parecía ir moderándose e, ata fai poucos días, os datos propiciaban pensar que esta pandemia estaba vencida. Animábanos ao optimismo a insistencia en que as vacinacións batían récords diarios; cunha velocidade de cruceiro que superaba as 700.000 unidades diarias, acadaríase o obxectivo trazado de ter en setembro inmunizado ao 70% da poboación. Poucos parecían atender ás fraquezas desta fórmula, en que pasaban a segundo plano, e sen a atención debida, outros flancos da situación: a atención primaria e, sobre todo, que os máis novos estaban ao final do proxecto.

E chegaron as viaxes de fin de curso dunhas ou outras promocións de colexios e institutos, renovando tradicións que, no curso pasado, quedaran sobreseídas. Chegaron tamén reclamacións de pais que, ante as precaucións sanitarias adoptadas en Baleares, lograron que unha xuíz volvese poñer no brete as fráxiles costuras da liberdade particular e a saúde de todos. E veu, a renovada propagación do virus, non tan letal de momento, pero si moi problemática para unha situación xa moi tensa dos profesionais sanitarios da atención primaria. O caos pode volver render e o que suceda nos próximos días será determinante respecto da secuencia da pandemia, cuxos últimos fotogramas non chegaron aínda.

Causas e efectos

Unha vez máis, parece tamén que non deban confundirse e mesturarse as causas e os efectos. Primeiro, porque -como dicían na Galicia rural- non se adianta nada con poñer o carro diante das vacas: canto se pretendía facer desbarátase antes de que poida realizarse nada. Neste asunto, as ansiedades duns e outros, tanto desde o mundo produtivo turístico e hostaleiro sobre todo, como desde os afáns de recuperar tempos supostamente perdidos en confinamentos e corentenas restrictivas, levan confusión ao que debería  ser o antes e o despois nesta historia; as prexuizadas prioridades inducen a graves erros respecto das esixencias que deban mediar entre a saúde de todos e a liberdade individual.

Que as confusións existiron e existen, interesadas unhas e aparentemente inocentes outras, é obvio; aínda que no relaxamento sempre hai de todo, sempre hai os dispostos a pescar en augas revoltas, máis propicias para que se confíen os incautos e crédulos. Neste sentido, esta situación dubitativa entre a cuarta e quinta onda desta pandemia é unha boa metáfora, parábola ou simulación efectiva do que en moitos outros ámbitos nos sucede como sociedade.

Pedagoxías en loita

Repiten os opinadores agora -como moitas outras veces- que é unha cuestión pedagóxica, que non se ensinou ben o que hai e que, na transmisión das noticias desta peste faltou finura no que se di ou se deixa de dicir. O problema é que a Educación social non é unha tirita coxuntural, senón un ambiente que ou se crea con tempo ou non pasa de pura retórica; non é unha tecnocracia que, trala lectura rápida dun folleto de instrucións, aplícase e tense a solución. É, ante todo, unha actitude de longo prazo, unha cultura creada, alimentada e sostida nunha dirección determinada ata que arraigue, en cuxo desenvolvemento haber de ter claros os problemas a solucionar, os obxectivos de sociabilidade a conseguir e os medios axeitados para lograr a concordancia do que queremos para unha convivencia saudable para todos.

Pouca pedagoxía deste tipo hai cando os líderes políticos e sociais discuten violentos, coma se de mundos opostos se tratase, sen nada que compartir, ou coma se a co-gobernanza administrativa fose un dereito de conquista. Pouco se pode facer se hai lobbys presionando por ver que gremio ou organización saca máis vantaxe dos recursos que se están dispoñendo para atallar un problema. Moi pouco se logrará se os papás e mamás de moitos nenos en transo de facerse adultos, son os primeiros en confundir ante os seus vástagos o touciño coa velocidade. Ninguén razoable imaxinará que a suposta “responsabilidade” que se adoita recordar en situacións como esta a os máis novos lles vaia a chover caída do ceo cando todo o mundo os induce a ser irresponsables.

Como somos improvisadores permanentes, a quen -como xa sinalaba Larra- custa crer nunha rede indispensable de coidados, con estrutura consistente e duradeira, os nosos sanitarios quéixanse da mala pedagoxía que fai a Administración española -estatal, autonómica e municipal- desprotexiendo á Sanidade pública do indispensable. Aos cidadáns, pola nosa banda, deberan habernos ensinado a ocuparnos de onde se invisten os nosos impostos, se en mellor servizo para todos ou en maior rentabilidade para as empresas privadas do sector; talvez fósemos máis responsables das actitudes convenientes ante problemas como a COVID-19.

E igual sucede coa pedagoxía que a Administración desenvolve respecto ao sistema de educación xeral de todos, onde a ética universal, de dereitos e obrigacións iguais para todos se descabala desde a educación infantil con redes de centros cuxos idearios nucleares son tan distintos, e onde a privatización -a conta dos orzamentos comúns- é gran negocio desde antes da Lei Moyano en 1857. Esa cultura das diferenzas cultivadas para demostrar distinción medra exponencialmente en situacións como unha pandemia, e mostra a debilidade protectora do Estado, o único que pode garantir o ben de todos, especialmente dos que máis o necesitan, cando se traballa para que sexa mínima a súa consistencia. Non son os/as docentes nin os/as sanitarios/as -que tanta profesionalidade mostraron no transcurso do curso académico- as/os aias/aios responsables desta mala pedagoxía.

TEMAS: COVID-19.- Educación social.- Políticas sociais.- Autonomía e Liberdade persoal.- Saúde pública.

Manuel Menor Currás

Madrid, 05.07.2021

Outras máscaras trala COVID-19

O esforzo dos docentes e sanitarios nos meses de pandemia volverá a ningunearse con decisións que propicien a súa precariedade?.

O solsticio de verán é unha posición do Hemisferio Norte respecto ao Sol na que proliferan os rituais festivos, as fogueiras de San Xoán e o recordo de tradicións milenarias que tratan de reconciliarnos cunha harmonía da Natureza que non controlamos. Este ano, en moitos lugares esta tradición ha ter restriccións por mor da pandemia, por máis que acaba de cesar a obrigatoriedade das máscaras en espazos exteriores e a cifra de vacinados supera os 15 millóns. Por fortuna, o descontrol da Natureza fixo que invocásemos máis á Ciencia; o que “inventen eles” parecía reivindicar como propia a contemplación, pero este ano reclamouse un investimento sistemático para depender menos dos inventos que a ignorancia non remedia; as vacinas da Covid-19 evidenciárono.

Este San Xoán evidenciou tamén un gran desaxuste co pacto constitucional que viña rexendo a convivencia. De facer caso ao declarado polos indultados do procés, é moi probable que sirva de pouco a xenerosidade deste Goberno para un “diálogo” froitífero e tranquilo. E de atender aos tres sectores de dereitas que se sintan no Congreso, ás queixas ante os tribunais, á prensa amarela, e ao número que montan os que alegan sentirse humillados e ofendidos, parece que o panorama político se inclina cara á frustración. A este amplo grupo de supostos afectados, non lles vale que a cúpula empresarial, a prensa internacional máis influíente ou a Comisión Episcopal, bendigan o expectante cambio que podería derivarse destes indultos. Séntense -din- traizoados por un Goberno que non tería outra aspiración que vivir na Moncloa, e igual que os “acusicas”, que á mínima se “chivan” ao mestre para preservar a súa intanxibilidade, han ir a Bruxelas a dicir que estes mozos que gobernan en España son tramposos de orixe e merecen ser castigados non dándolles, por exemplo, o diñeiro da recuperación pospandémica.

Non se acordan da leña que botaron ao lume e fanse os indignados sen recoñecer que non teñen alternativa para un conflito tan serio. É curioso, doutra banda, que para pintalo, tanto os benevolentes como os indignados recorreron á linguaxe relixiosa. Estes días voan polo aire palabras de perdón, “acto de fe”, “indulxencia plenaria”, caridade cristiá, diálogo ou concordia, e Iceta dixo no Congreso preferir o Novo Testamento, o do perdón. Esta recreación simbólica da cultura hexemónica na confesionalidade proporciona un marco recorrente para explicarse, aínda que de pouco valerá se a súa antropoloxía subxacente non avanza máis aló; argumentos para o anatema e para o perdón non faltan nese círculo do relixioso, onde sempre houbo de todo, ata nalgunhas das parábolas neotestamentarias. Non debería esquecerse que, seguindo a dureza veterotestamentaria, xudeus chegados a Palestina en 1947 non cesaron na intolerancia nese área; e tampouco, que canto menos entendemento mostraron os nosos antepasados, máis tivo que debuxar Castelao a Atila paseándose por Galicia nos anos 30 do século xx, igual que Goya a comezos do século XIX, nun suposto panorama de menor secularidade que o actual.

Café para todos

Parece, pois, que haxa que espabilar e non quedarse no inmobilismo das metáforas; a interpretación da “unidade de España” require para a súa “utilidade pública” unha flexibilidade que non ten o nominalismo a que a quere reducir. Haberá que modernizar, en lealdade co entendemento colectivo, ese bagaxe sentimental, tan apto para non entendernos, empezando por recoñecer que, ata para os mínimos acordados na CE78, houbo fortes desavinzas e que, entre o que máis guerra deu, estivo o “café para todos” de Manuel Clavero Arévalo, cunha descentralización administrativa da territorialidade peninsular, pretextada na igualdade e a solidariedade, dúas actitudes difíciles de aprender.

Aqueles tempos da Transición non foron unánimes, pero foron vitais para unha evolución acorde coas necesidades da convivencia e a modernidade. Desde 1978 temos un modelo de Estado descentralizado que reparte os recursos para exercer competencias en ámbitos de gran importancia para os cidadáns, entre que sobresaen a Sanidade, a Educación ou a atención a uns servizos en que ten crecente relevancia a Dependencia dos maiores. O exercicio diferencial de prestacións rexe desde entón, pero unha interpretación ríxida do Título VIII, sobre “a organización territorial do Estado”, propicia o conflito comparativo, que non é seguro que poida evitarse do todo con fórmulas máis federais, confederais ou como queiran denominarse.

En Educación, en particular, tampouco foi fácil o intento de harmonizar un café homologable para todos; pesan as tensións sociais, non todas de igual dimensión en cada territorio, como tamén o fai o influxo diferencial dos interesados nunha educación democrática e democratizadora. As competencias educativas que, desde os anos noventa, se foron estendendo a todas as Comunidades son formalmente as mesmas, pero o seu desenvolvemento é moi distinto nunhas ou outras, ademais de que tampouco coa descentralización teñen todos necesariamente a educación que se lles debe en dereito. A simetría formal tradúcese a miúdo en resolucións e resultados moi diferentes en canto a equidade de atención aos nenos e nenas; ao final, desde o valor que os cidadáns atribúen á teórica proximidade dun servizo fundamental para o seu benestar, poden estarse fortaleciendo as fendas da desigualdade: desiguais recursos, desigual atención ás necesidades reais, desigual eficiencia, e desiguais valores convivenciais a desenvolver nos centros.

O legal e o xusto

Se o exercicio competencial non é homologable en equidade, de pouco nos vale que -contando soamente os dez últimos anos- consigamos que a expresión “plan de estudos” apareza 54.231 veces no BOE, ou que “interese público” sexa mencionado 8.374 veces; non imos a ningún lado se nese afán administrativista polo “dominio público” e as “concesións”, os elásticos decretos-lei non coidan os mimbres do ben común e a verdadeira utilidade de canto concerne a todos. Un signo de que a precariedade democrática pode ser -como está mostrando a Covid-19- tanta ou máis solapada que nas vellas políticas centralistas, é que as actuais non sexan homologables en equidade, como mostran reiteradamente todos os informes educativos, as reclamaciones dos sindicatos e as das ANPAS. Unha vez descuberto coa Covid-19 que a fortaleza que teñamos para superar os seus graves problemas dependeu dun Estado reconvertido ao keynesianismo, mal vai casar que, en nome da liberdade, volvamos a políticas obsesionadas polos recortes e privatizacións, como xa se aventura nalgunhas comunidades para o curso entrante. Se o exemplo dado por docentes e sanitarios nestes meses pasados se volve a ningunear con precariedade para os máis pobres, moi grave se porá a cohesión unitaria.

Está trazado o camiño a percorrer e, como mostra a cuestión catalá, non vai ser doado continuar todos unidos; 2.030 veces contabilizou Eva Belmonte a palabra “indulto” no BOE, e son moitas máis as amnistías e indultos que temos que facer con canto non soubemos xestionar con máis respecto ás diferenzas nunha unidade que ha de reinventarse cada día. Non son pequenos, ademais, os inconvenientes que poñen cantos pelexan por soster distancias inaceptables, como pretende Orbán en Hungría en cuestións de homofobia e educación, ou as súas homólogas nalgunhas autonomías españolas. Educar directamente para soster a diferenza como problema nin é democrático nin intelixente: poñerse a máscara do natural para violentar a biodiversidade humana nos deshumaniza.

TEMAS: Covid-19.- Indultos.- Autonomías e Equidade.- Diálogo.- Dereitos e obrigacións.

 

Manuel Menor Currás

Madrid, 26.06.2021

Os murmurios do verán poden ser lamentables

Trala Covid-19, poden crecer e ser máis persistentes, ata amargarnos bastantes relacións.

Rebáixase a tensión da Covid-19. Os datos estatísticos parecen deitar a balanza da tensión da pandemia; reláxanse as medidas de protección, e o día 26 éntrase oficialmente nunha nova normalidade, non exenta de precaucións de signo menor se se teñen en conta os picos aestatísticos que, polo menos en tres ocasións, deron pé ao máis denso desánimo. Que se estea chegando aos 15 millóns de persoas vacinadas, ten moito que ver e, ao tempo, que en xeral haxa unha resposta relativamente sensata da maioría cidadá. Por ese lado, o rumor dominante é o da renovación pacífica das ilusións estivais, a praia, o sol, o sendeirismo ou o que sexa, para recrear a sensación de normalidade non abafada e marcar unha volta decidida a como eran as cousas

Abellas e carricantas

Noutros planos, con todo, a paisaxe sonora hexemónica seguirá polarizada por tonadas que, contraditorias como na fábula da carricanta e a abella, poden ser molestas. É a época das carricantas ou cicadidae, de son incesante nesta etapa cálida do ano e, á noitiña, moi intenso; o propio nome destes insectos nunhas ou outras rexións tende a reproducir, como onomatopea, a calidade sonora que se entende que emiten. Por seguir o símil da cigarra -a abella traballadora non pega co que publicitan os paquetes turísticos-, poida que o deste verán propicie o crecemento da xa longa serie de tribos ou especies de carricantas, chiquilichis ou lucecús que roldarán os nosos oídos.

Vai ser moi ruidoso, por exemplo, o que dean de si os indultos aos políticos cataláns. Amentar este asunto na maioría de encontros a que podamos asistir, será motivo de disensos; a ampla banda sonora que xa xera en conversacións e intercambios de Redes sociais, abarca desde a bondade do perdón, o diálogo e a convivencia, ata as máis sesudas referencias constitucionais. Estas, á súa vez, se expanden noutra gama non menos complexa que xa transmite sonoridades de moitos decibelios; dun lado, as que apelan á esencia do ser nacional -co seu campo semántico inclinado á intransigencia- e, doutra parte, as que toman a CE78 como escudo para superar o transo ás xenerosas potestades que atribúe ao Goberno. Nesta danza de culturas tan opostas engadiranse, para acrecentar o ruído, historias do pasado/presente; todos foron pródigos en indultos e, ata, en imprecisas amnistías, mentres a memoria histórica seguiu sendo unha fonte de desacordos. A amnesia histórica como argumento ten moitas bazas neste desconcerto e, en especial, unhas cantas medidas do alcalde Almeida en Madrid inspiradas por Vox. E con tal premiosidade de ilícitos e reversións de penas, a suposta placidez do verán pode agrearse; por algo as vellas normas de urbanidade dicían que era de mala educación falar de política en reunións de carácter festivo e, sobre todo, en comidas con invitados.

O nivel da AVAU

No ámbito educativo, algúns outros sons poboarán a paisaxe estival de desasosego. Nos encontros entre profesores ou mestres, e ata en moitas conversacións de aparencia anodina, o circuíto escolar deste curso tan anómalo, e en particular as probas da AVAU (Avaliación do Bacharelato para o Acceso á Universidade) cos seus baremos, farán recordar a algúns o PREU, e a bastantes máis o COU posterior a 1970. Entre os que máis ruído xerarán en tales situacións están os que non cesarán de repetir que a súa si que era unha selectividade fetén, cunha esixencia que non volveu a existir. Tanta melancolía provocará gran paixón noutra versión, que incidirá na dureza que haxa ter a selectividad da súa quinta e, sobre todo, a sufrida polos fillos ou fillas que acaben de pasar por este ritual de paso á maioría de idade.

Que sexa verdade en tales casos é aleatorio, como o era a feira para cada cal, cando existía no medio rural, e a uns lles había ir ben e a outros mal. Pero esta especie estival seguramente traerá a colación, nesta ocasión, que haxa un 96,41% de aprobados na AVAU, o que producirá o efecto daquelas votacións á búlgara, frecuentes nas Cortes franquistas e en parlamentos de igual corte. Tampouco faltarán os que, para afianzar a súa versión desta historia na mellor adaptación ao seu propios recordos, chamarán a atención sobre a decisión dalgunhas Comunidades (Valencia, Castela-A Mancha, A Rioxa, Estremadura, Baleares e Canarias) respecto dos que accederon este ano a esta proba arrastrando algún suspenso do Bacharelato; norma que soportaron no Real Decreto-lei 31/2020, de 29 de setembro, con medidas que permitían modificar as condicións de titulación do Bacharelao, requisito previo para a AVAU.

As dúas evidencias son as que máis rumores inquedantes traerán a moitas conversacións; con historias individuais detrás, e algún litixio persoal pendente, farán difícil un punto de encontro. Os que queiran atopar algún poden recordar que, cando en 1953 Joaquín Ruiz-Giménez reformou a lei que fixera Sainz Rodríguez en 1938, para convencer ás Cortes franquistas da necesidade de abrir aquel pechado plan de estudos, díxolles:”Abonda facer un lixeiro exame de conciencia para darse conta de se os alumnos de Ensino Medio saen sabendo grego…, ata que punto saben redactar, ata que punto son quen ante as leccións dun profesor de Universidade nos primeiros anos de facer unha sinopse, unha síntese, ou dar a axeitada redacción a calquera tema”.

Quen non queira caer na tentación de que este ruxeruxe o torre -verbo acorde coa acción sonora das cigarras-, tamén lle será de interese un libro de dous sociólogos, Baudelot e Establet, quen en 1990 ante a rumoroloxía interesada en que todo ía a peor, publicaron un exitoso estudo titulado: El nivel educativo sube (Madrid: Morata). A moitos non os liberou das súas conviccións prexuizadas, aínda que os datos documentais eran pertinentes; tampouco adoitan mencionar unha poxa xeracional tan antiga que, xa nas taboíñas cuneiformes de Mesopotamia, carga as tintas sobre as meteduras de pata dos que veñen detrás, unha tendencia tamén moi visible nun libro didáctico da Biblia, como o Eclesiástico, cando alecciona aos pais sobre como tratar aos fillos.

TEMAS: Indultos e amnistías.- Historia e Memoria.- AVAU.- Nivel educativo.- Covid-19 e paisaxe sonora.

Manuel Menor Currás

Madrid 21/06/2021

A Covid-19 non é culpable dos tabús que arrastramos

Os danos que produce a nula ou mala educación que, respecto de a súa vida sexual, teñen as xeracións de españois veñen de fortes prexuízos.

Os problemas dalgúns tabús é que, a medida que medren as súas distancias co que a Natureza demanda, son insostenibles e, a miúdo, terminan en violencia, dominio e hexemonía impoñendo poder. Sabemos como se constitúen as subxectividades e como a supostamente masculina exprésase con frecuencia en violencia contra as mulleres e os seus fillos; sabemos como foi a invisibilidade histórica destas e como foi a instauración cultural do poder patriarcal desde a Prehistoria; e sabemos dos múltiples xeitos en que se pode seguir ocultando a violencia androcéntrica, encubridora do sometimiento e os xeitos de exercela inferiorizando ás mulleres. Sabemos ata do valor simbólico de todo iso e as gravísimas violencias que pode inducir na vida cotiá, pero parece que se tratase de saberes para especialistas, pero inaccesibles á maioría da cidadanía.

Os danos

Ao noso arredor, namentres, son noticia a diario as múltiples fobias e danos que opera de continuo esa violencia institucionalizada. Esta semana pasada foi pródiga en desastres deste tipo de Canarias a Cataluña, pasando por Marmolexo (Xaén), como podía pasar por calquera outra coordenada ou diagonal en  que han ter lugar as 1096 vítimas de “violencia de xénero” rexistradas desde 2003. En 2020, foron 45 as mulleres asasinadas e, a 11 de xuño de 2021, no que vai de ano, xa foron 19 as que perderon a vida; se se engaden as violencias con menores, para facer máis dano ás súas nais ou para impoñer máis unha superioridade estritamente animalesca, o problema social crece desmesuradamente; desde 2013, en que hai registros, 39 menores foron asasinados polos seus pais e, se se contabilizan violencias de diverso grao de ilicitud, os datos que mostraba o informe previo do CES á última Lei de violencia contra a infancia e adolescencia era terrible, polos miles de ilícitos detectados e que, ao que parecía, ían in crescendo.

É evidente que as condicións de risco que poden explicar por que existe o maltrato son múltiples e ningunha é, por si soa, a súa causante absoluta. Aspectos sociais e económicos das familias, máis das propias vítimas, interconéctanse sempre e, ao final, acaban producindo xeitos violentos de diversa gravidade: desde o maltrato físico ao emocional, abandonos de diverso alcance, neglixencias e descoidos, explotación e abusos de diverso tipo -en que o de carácter sexual adoita ser abundante- e, se as cousas se desmandan, incluso unha ou varias mortes interrelacionadas.

Tabús educativos

Non podemos, en todo caso, esquecer que, entre as neglixencias que están detrás de canto estes días amontoa tanta dor, está a que estende o tabú ás prácticas habituais do ensino de todos, coma se fose o que naturalmente se debe facer. Os que viviron de longo o que foi a educación da etapa franquista, eminentemente nacionalcatólica, viviron en directo como ata entrados os anos oitenta non se xeralizou o ensino compartido por mozos e mozas nun mesmo centro, e poden ler na lexislación vixente en toda aquela época que o “cristián” non era a coeducación, senón a separación de sexos (no BOE está a lei de EEMM de 1938 e a de 1953, e no medio a de Primaria en 1945, á que tiñan máis acceso). Outrosí recoñecerán estes cidadáns: o que e como se ensinaban ás mozas as súas obrigacións como mulleres nos preceptos da Economía doméstica, a máis diso os que lles reafirmaban as de Relixión e Ximnasia: os libros de texto daqueles anos causan risa hoxe, pero sementaron moito do que ten vigor nos xeitos culturais, coma se debese ser así.

Os que non pasasen por aqueles rigores de ensino, tan propicios para múltiples ambigüidades e culposas respostas, é posible que viran ou oiran dalgún modo, os sucesivos problemas, censuras e ata calumnias que sufriron cantos dalgún modo intentaron abrir esa porta da educación a canto rozase o simple coñecemento do ser integral, sexuado, de homes ou mulleres. Este tabú, xunto co de que as pícaras deberían educarse en centros diferenciados de nenos, segue vivo; aí están, entre outros avatares, non só que pasou con aquela persecución xudicial a un libro inocente como o dos daneses -aquí titulado O libro vermello do cole- en 1980, ou a forzada dimisión dunha directora do Instituto Nacional do Libro Español (INLE) por autorizar algo máis tarde a un libro non menos incauto; e entre manifestacións gloriosas, sen ir máis lonxe, unha de novembro de 2005 -en Colón tamén-, con bispos incluídos, en que todas estas cuestións máis as clasicamente vinculadas á confesionalidade e privacidad escolar, andaban en xogo. Xa ninguén se acorda de que pasou con aquela Educación para a Cidadanía que tratou de sacar adiante a LOE ao ano seguinte? Tampouco teñen nada que ver como se xudicializaron de novo as cuestións dos concertos ou concesións aos colexios que segregaran a nenos de nenas ata que a LOMCE veu tapar aquel desaxuste cunha suposta tradición fetén, que “melloraba a calidade educativa”?

Romper a frecha do tempo

As circunstancias da pandemia da Covid-19 poden ser unha situación de risco máis, pero non é de recibo lamentarse todos os días, cando se poñen pegas a cantos tratan de suplir as carencias que ten o sistema educativo para xeneralizar outra cultura social en que a educación sexual como afecto e coidado -e non como posesión dominadora-, sexa algo regulado e xeneralizable. Como outras hipocrisías que roldan este territorio, é especialmente hipócrita ou farisaico -e moi daniño para o desenvolvemento das persoas e da sociedade-, non querer saber como é a educación que a maioría dos nenos e adolescentes segue tendo neste ámbito, xusto cando o acceso á pornografía -non á educación sexual- é moi accesible a mozos e mozas nos seus móbiles. Será moi rendible, pero é inexplicable e moi perigoso, seguir defendendo en público como reclamo relixioso ou político, que os pais e as familias -só faltaría engadir que tamén os que chamabamos poderes “facticos”- teñen dereito absoluto sobre os seus fillos e fillas pretextando que os coidarán mellor. Os problemas dalgúns tabús é que, a medida que crecen as súas distancias co que a Natureza demanda, son insostenibles e, a miúdo, terminan en violencia, dominio e hexemonía impoñendo poder. Sabemos como se constitúen as subxectividades e como a supostamente masculina exprésase con frecuencia en violencia contra as mulleres e os seus fillos; sabemos como foi a invisibilidade histórica destas e como foi a instauración cultural do poder patriarcal desde a Prehistoria; e sabemos dos múltiples xeitos en que se pode seguir ocultando a violencia androcéntrica, encubridora do sometemento e os xeitos de exercelo inferiorizando ás mulleres. Sabemos ata do valor simbólico de todo iso e as gravísimas violencias que pode inducir na vida cotiá, pero parece que se tratase de saberes para especialistas, pero inaccesibles á maioría da cidadanía.

Bruno Latour recomendaba hai pouco que, para orientarse sobre onde aterrar se se quere romper a frecha do tempo cultural en que andamos inmersos, as nosas redefinicións do humano e do que é civilización han de mostrar que nos van niso intereses máis importantes que os dos vellos xeitos socioeconómicos de reprodución: “os novos conflitos non substitúen os antigos, despréganos doutros xeitos e, sobre todo, vólvenos ao fin identificables”.

TEMAS: Violencia de xénero.- Violencia sexual.- Violencia contra a infancia e a adolescencia.- Convivencia.- Educación integral.

 

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.06.2021