A volatilidade deste tempo nos acurrala

 A volatilidad deste tempo acurrálanos

É tan inestable o que sucede ao redor, que todo parece imprevisible. Fainos intolerantes, aínda que sexa parecido a como foi sempre

A fraxilidade do presente traspasa moitísimo a doutros presentes do pasado vivido; iso é, polo menos, o que parece, pois todos os anteriores xa só figuran na memoria, ese instrumento non menos inestable. De fóra a dentro, son moitos os ingredientes que conflúen neste momento para xerar esa sensación de crecente levidade e, ata, banalidade do que vivimos.

Os conflitos

Ás múltiples fracturas que os máis de dous anos de pandemia trouxeron, engádense nestes dous últimos meses as que trae á convivencia europea a guerra en Ucrania, resultado en parte de problemas do pasado non ben saldados e, en parte tamén, continuidade de pulsións dalgúns actores, por salvar un pasado histórico irredento. O resultado está sendo visible en destrozos humanos e materiais intolerables; non estamos afeitos a ver cidades como as nosas, costumes como as nosas, pel igual á nosa e soños moi similares aos nosos, golpeados, maltratados e exiliados -coma se nos puides pasar a calquera-; mentres os veciños ucranianos son sacudidos, vemos arder as súas vivendas e esfarelarse os seus soños.

Logo de dous meses convivindo con estas imaxes, seguimos confusos, por non acabar de comprender o xusto e inxusto que hai detrás, quen sexan os que moven os fíos deste desastre detrás dos que sacan peito e esgrimen as súas sinrazóns. Agresores e agraviados xeran desorde á nosa tranquilidade aburguesada a tres horas de viaxe en avión; non é igual que cando sucedía exactamente o mesmo en Palestina, Irak, Afganistán ou Siria, e en múltiples lugares de Asia, África ou América do Sur, zonas predilectas do que, desde 1945, suma xa máis mortos que os da IIª GM. Este horror é o froito dun gran erro colectivo, que onte puido constatar en directo o actual presidente da ONU na súa viaxe a Moscú; o xefe da organización creada para frear o sensentido das guerras, puido comprobar a persistencia de razóns para o escepticismo mundial en que andamos.

Por estes lares, a inestabilidade tampouco anda parca de argumentos; abundan as razóns para que o optimismo ande baixo. Entre a debilidade dunha alianza de Goberno, que cada dous por tres dá motivos para o desencontro, engádese a desconfianza dunha parte dos que o sosteñen porque sentiron espiadas as súas comunicacións de móbil. Que as súas siglas sosteñan iniciativas que rocen a “desorde” en cuestións sensibles, é, de fondo, o motivo do que parece poder acabar cos acordos de lexislatura. Quede como quede este asunto, a recado que, como cando entre parellas medran os desaires, non é imposible termine en ruptura.

O “quejío”

Doutra banda, nas beirarrúas da oposición, non deixa de alimentarse a queixa metodolóxica. Non a sempre existente porque os problemas medren sempre máis que os medios para solucionalos e nunca haxa a man milagres como o do pan e os peixes, as vodas de Caná ou o do maná. Nun mar de necesidades, sempre faltan remedios que poñer; está implícito na necesidade do pacto social da democracia, entre as razóns polas que merece a pena sostelo. Non, non se trata desa queixa, senón do seu emprego sistémico para erosionar a democracia; como escusa para non facer nada, ou para torcer o emprego dos recursos dispoñibles cara a intereses máis ou menos espúreos.

Que este tipo de queixa é rendible viuse ultimamente moito nas eleccións de países próximos. A última, en Francia: algo máis de catro de cada dez votantes na segunda volta dos comicios para a Presidencia en Francia -o 41%- foi parar a unha opción política cualificada de extrema dereita. Que en España se está percorrendo este camiño, exacerbando o descontento múltiple para sacarlle partido, viuse tamén desde o acontecido nas eleccións autonómicas de Madrid o 4M de 2021. O PP case dobrou a aceptación de voto que tiña, e o sistema foi o mesmo: xogar a ser unha valente mater dolorosa permanente, sexan cales sexan as cuestións en xogo e por máis que estiveren en marcha posibles solucións. Sentirse frustrado no canto de apoiar ou dialogar lealmente -dentro das discrepancias lóxicas que sempre haberá-, é unha forma de escapismo utilitario que, desde entón, vimos ampliarse exponencialmente. Se nas eleccións e Castela e León, o desenlace final ha ir por esta vertente, é de prever que vaian polo mesmo derroteiro cansino as que se aveciñan en Andalucía para o 19 de xuño, que aumentará algo máis a amplitude do “quejío”, un pau do cante de moito percorrido cultural en que apoiar a súa utilidade política. “Empurrar” fora do rodo mediático toda racionalidade democrática entre o necesario, o posible e o importante, é un sistema moi útil.

E os pobres

Algúns dos desenvolvementos pragmáticos destas actitudes son especialmente groseiros para o sentido da convivencia, e isto é o máis grave da inestabilidade que alimenta o desánimo actual. Se as máscaras descobren o falso servizo ás necesidades comúns por parte de moitos supostos emprendedores, o uso que estea facendo dos recursos públicos, non por urxencia senón por programa de cálculo, só engorda o “saco” dos que non teñen necesidade de axudas e subvencións. Agora ben, se as metamorfoses da pobreza e das políticas que tratan de atendela seguen ofrecendo ocasións sobradas para calibrar a calidade do sistema que estamos desenvolvendo, non parece que sexa bo síntoma a disposición de bolsas para o alumnado de colexios privados, mentres quedan sen o básico os dos centros públicos, como se previu xa para o curso 2022-23 na Comunidade de Madrid.

Tampouco o é que, a colexios privados que fan bo traballo de atención social, se lles prive de seguilo facendo Hai en Madrid 11 centros concertados, a maioría confesionais, moi comprometidos na súa dedicación aos máis humildes, que van ver como este recorte afecta ao 70% do seu alumnado e ao 50% do seu profesorado. A súa pelexa por normalizar recursos para esta atención choca co que unha Dirección Xeral de Ensino Concertado -con máis man na Comunidade de Madrid que a do Ensino Público- dispón para impoñer o máis duro neoliberalismo: o que queira educación que a pague. A dispoñibilidade individual de diñeiro como sistema de igualdade contradi o que prevía un Estado Social e de Dereito e vén dicir que o “quejío” destes afectados non é rendible. Unha situación tan voluble como a actual confirma, xa que logo, que non avanzamos case nada; en 1689, John Locke xa advertía, falando da tolerancia, que “non é a diversidade de opinións -que non pode evitarse-, senón a negativa a tolerar a aqueles de opinión diferente, a que produciu todas as guerras e conflitos”. Aí seguimos.

TEMAS: Estado Social e de Benestar.- Tolerancia.- Neoliberalismo.- Público/Privado.- Pobreza.

MMC (Madrid: 27.04.2022)

As máscaras e as súas vergonzas

 Deixar ou non deixar as máscaras, non impece que haxa individuos con moita cara en canto ao interese de todos; préstalles máis satisfacer o seu.

Logo de dous longos anos, a case normalidade volve á vida cotiá a través dun dos seus símbolos; decae o uso da máscaras en grande parte da vida relacional e, de paso, xorden novas situacións. A dos cativos e adolescentes que neste tempo han ter que ir á escola ou colexio tocados con este sistema protector terán especial significado; non faltarán os que se sintan desprotexidos ante o aspecto que causen aos demais. Non faltarán tampouco, sobre todo entre persoas maiores, quen se sintan acovardados e reticentes, con medo a un trato máis fluído que o deste tempo pasado. Peor levaremos todos o recordo de cantas persoas próximas se foron; sen elas, toda renovación da normalidade anterior á pandemia non será o mesmo.

A corte dos milagres

No plano político, tamén quedan pegadas de canto foi o tránsito por estes dous longos anos. Chaman a atención, por exemplo, algúns dos xestos de índole supostamente emprendedora que as urxencias dos momentos iniciais de pandemia trouxeron consigo, con efectos favorables para o peto duns cantos mediadores de contratos suculentos; as máscaras han ter beneficiarios estraños, capaces de burlar os controis básicos que un sistema democrático ten establecidos para que o diñeiro de todos non se desperdicie entre listos de quenda. Os varios casos que se ventilan neste momento nas instancias xudiciais, con todo tipo de escusas por parte dos implicados, cuñados e parentes, e con total mosqueo por parte dos paganos, están á espera de que se aclaren leas oportunistas. É probable que, nin sequera se logran solucionarse, mellore moito a confianza cidadá nos xestores dos recursos públicos.

E esta é a outra das cuestións importantes que nos deixan tras si as máscaras, que a redución dos impostos, xusto cando estamos ás voltas coa declaración do IRPF, volveuse a converter en asunto principal de propaganda política. A idea de que o diñeiro está mellor nos petos dos cidadáns non deixa de ser un sofisma máis no medio da confusión, por ver se alguén pica e vota a favor de quen sosteña a proposta; con antecedentes como os de moitos capítulos de xestión recente, os propagadores desta idea deberían engadir que moito mellor se o resultado do que se recaude vai parar aos petos dalgúns amigos pouco escrupulosos. Sen un debate solvente, sereno e a fondo sobre canto implica o pago de impostos en maior ou menor contía, en que capítulos, por parte de quen e con que diferenzas de tramos de rendas, é un falso debate, destinado únicamente á ambigüidade publicitaria de erixirse en salvadores de non se sabe quen nin a costa de quen. Sen importar que satisfaga á gran maioría, esta cuestión acabará onde adoitaba dicir o refraneiro: reunión de pastores, ovella morta, e que pague a conta algún innominado membro do rebaño.

O asunto da disminución de impostos, lanzado ao voo, sen referencia a que tipo de país se quere ter, con que dotacións de redistribución de rendas e, xa que logo, con que calidade de servizos para todos os seus cidadáns, é banal. Os que reclaman como método político baixar impostos, deberían aclarar antes de nada a conta de que redistribución irá o desconto. Non sexa que o que queren realmente é desprotexer á maioría de xente que a necesita para saír adiante, mentres se pretenden aumentar as posibilidades de negocio privadas, non en sectores exclusivos de Premium, senón nos estratéxicos como Educación, Sanidade, Servizos á Terceira Idade e Dependentes, a máis diso outros servizos públicos. Os exemplos que nos poñen diante, de negocios que nestes campos concretos medraron a expensas da diminución de recursos ás redes públicas, son moi claros nalgunhas Comunidades que se erixen a si mesmas como modelo de xestión. O caso de Madrid é especialmente significativo por publicitarse descaradamente as súas bondades, coma se fose a punta de lanza dun neoliberalismo costumista, sen contradición interna ningunha.

Como tantas veces se dixo, é raro que tratándose da Comunidade con PIB máis alto de España, se estea convertendo en campioa das privatizacións e, simultaneamente, na número uno en canto a minoración de recursos per cápita nos sectores eminentemente sociais. Debe ser, ao mesmo tempo, a campioa en protestas dos seus propios funcionarios e traballadores, tensionados das ratios que lles tocan de atención aos cidadáns pola disminución de medios e prazas de profesionais. En fin, o é sen dúbida, ao que se ve na prensa case a diario, en chapuzas de xestión, por exemplo coas máscaras, por non mencionar outros aspectos xa clásicos desde 2003 e aquel famoso “tamayazo”, o gran fito modélico de facer alta política. Deste xeito, en Madrid, revive, desde antes de maio de 2021, a isabelina corte dos milagres, na que ningún conselleiro cortesán viu pobres.

Ubicuidade escalolóxica

Pola súa banda, o milagre da ubicuidad non é o forte do novo líder nacional, Alberto Núñez Feijóo, pero si a súa habilidade para situarse de perfil para que non se saiba ben si sobe ou baixa a escaleira do que sexa, nin a súa implícita zorrería política; no pobo onde naceu, para case todo hai que subir e subir para logo baixar, e é un incordio dicir constantemente que está facendo. Coa súa axenda de Xénova na man, acaba de xustificar a súa inasistencia á toma de posesión de Mañueco á fronte dun Goberno complexo; todo sexa por non facilitar a foto de colaboracionista cos partidarios de reducir o Estado aos tempos anteriores ao Paleolítico Superior (desde onde din que arrinca a Historia de España). Pronto veremos en danza ao novo Goberno Castelán-Leonés e poderemos apreciar en directo o trato que dan ao futuro do Estado de Benestar que se logrou nesa terra, unha vez que Feijóo está publicitando plans para reducir impostos ao seu modo. En Andalucía á súa vez, xa invocan aos arúspices para ver o momento máis oportuno para as seguintes eleccións, non sexa que deban facelo peor que na vella Castela.

Mentres nos aclaramos algo máis con estas ladinas propostas de impostos nuns ou outros sitios, e se quedan en favorecer máis a quen xa teñen o favor para evadilos, iremos vendo en que segue quedando esta democracia nosa, sempre máis formalista que acorde en orientar os ingredientes básicos do suposto pacto social. As máscaras, independentemente do que fagamos con elas, se abandonalas do todo ou seguir sendo precavidamente “responsables”, seguirannos a donde vaiamos; sen elas, as distancias acúrtanse e quedamos ante o ollo dos demais cos nosos egoísmos particulares saltando á vista de todos. Queiramos ou non, se institucionalmente non o remediamos, seguirá primando o que, a modo de utilitaria conclusión do seu Diario do ano da peste, deixou declarado en 1722 o eu narrador de Daniel Defoe: “Terrible peste asolou Londres…, cen mil almas levou, Pero eu sobrevivo!”.

TEMAS: Estado de Benestar.- Impostos.- Alianzas políticas.- Público e Privado.- Oportunismo político.

MMC (Madrid, 20.04.2022)

Historias da Historia na España actual

O saber histórico e o xornalístico andan á vez: hai máis interese en controlar os relatos do que acontece; non sexa que alguén se decate.

En Castela-León, Alfonso Fernández Mañueco acaba de dar paso a Vox nesa Autonomía dicindo que o seu novo Goberno ía ser unha “piña”, “con ideas claras e sen complexos”. Os seus correlixionarios en Europa recrimináronllo e, como lle acaban de recordar outros grupos no seu parlamento, fixo un mal negocio para esa Comunidade, para España e para o seu propio currículum democrático. E tamén para o de Alberto Núñez Feijóo no seu inicial liderado do PP: os seus posibles votantes calcularán que, en diante, é mellor votar á extrema dereita.

As condicións desta alianza sobrevienen nun momento en que estamos vivindo as consecuencias da guerra de Ucrania, outro acontecemento ao que os xornalistas cualifican tamén como “feito histórico” pola súa novidade impactante, como adoitan facer con canto excede a rutina cotiá. No uso simplificador de este adxectivo, non deberiamos, de todos os xeitos, ver como irrelevante que no novo desenvolvemento curricular da Historia de España optouse porque abarque desde 1812 ata este presente. Non é indiferente e a proba é que os xestores das políticas educativas madrileñas, que pretenden liderar o esencialismo patrio, din que non o van a permitir e xa preparan a súa norma para que os mitos da cronoloxía anterior, desde a Prehistoria, volvan a donde estaban. Valeranse para iso da facultade das autonomías para regular o 40% do currículum escolar.

A batalla das Humanidades de novo

O histórico e a Historia -a científica, sobre todo- volven estar en danza e non é cuestión banal, senón moi expresiva do ton en que nos movemos, alleo a que os cidadáns do común poidan entender coherentemente algo. Próximo está o balbordo que causou o debate das “Humanidades”, tan proveitoso políticamente ao ámbito máis conservador do PP desde os anos noventa ata o 2003. Aquel falso debate, que de Humanidades non tiña nada, como logo puido verse na derriva que tomou a LOMCE e, sobre todo, de base nada tiña que ver co sentido que ten a aprendizaxe humanista, tan ben explicado por Nuccio Ordine en A utilidade do inútil, senón coa metodoloxía do discurso político, utilitarista e simplista, pero proveitoso na inclinación do voto.

O problema que van ter os conservadores agora é que non compiten cunha morixerada socialdemocracia, á que acusan de radical degradando de entrada, como en todo sofisma, a credibilidade dos seus argumentos. Xa teñen enriba á extrema dereita, que ve como intanxible o relato que, antes da Transición, foi oficial en España. Máis interesada que ninguén en que o silencio ou a terxiversación gobernen a memoria dos seus votantes, coáronlle a Mañueco a alteración evolutiva da historia cidadá, española, en tres compoñentes centrais concernentes a pautas culturais de todos; os tres identifican as súas obsesións e van en contra da convivencia harmónica desexable. Evadir as cuestións de xénero é retroceder no recoñecemento das persoas en igualdade; a incidencia prioritaria na “violencia intrafamiliar” nega que exista unha violencia machista moi arraigada. A súa posición en asuntos de memoria histórica ningunea dereitos de recoñecemento e verdade aos familiares de miles de vítimas da Guerra; é dicirlles que non existen e elimina o pouco que, desde 1975 que, nesa Comunidade logrouse acordar. E en canto a inmigración, cando nesa comunidade apenas existen migrantes e, de habelos, axudarían a resolver o seu crecente desertificación demográfica, máis ben quere asentar un señuelo de identidade para a expansión do voto ultra.

Din neste acordo programático, reivindicar unha “historia común”, entendida como “elemento integrador para a reconciliación”, combatendo calquera intento dos que tratan de utilizala para dividir aos españois, e volvemos entrar na metodoloxía sofística de contar medias verdades para que todo o mundo crea que quen as di é un campión da verdade, inasequible rebelador do mal. Volvemos, de novo, a que esa historia común sexa a que nos ensinaron desde José María Pemán en La Historia de España contada con sencillez, que serviu de referencia ao Manual de la Historia de España, en 1939 como texto escolar ao Instituto España como modelo de todas aquelas enciclopedias anteriores a 1970. Que avance desde entón o coñecemento histórico ou a didáctica escolar non parece interesarlle a ninguén. Moitos parecen concordar en que se se anula de vez todo o que os hispanistas investigaran antes desa data, e o que nas Facultades de Historia e de Pedagoxía pescudaron desde entón, mellor para a súa “historia común” por máis diñeiro, esforzo e saber que se perda. Mellor para o Pin parental do que se debe ensinar e saber.

Que ensinar da longa Historia humana

É evidente que o que, desde hai moito tempo, estamos dando por certo ante a cidadanía é un relato atrabiliario do pasado de todos os españois; hai tempo que hai unha tendencia a resolver por arriba esta cuestión, xerando unha historia común europea, capaz de superar as diferenzas e desacordos, pero, de entrada, somos incapaces de xerar un relato común do acontecido no chan español. Podemos estar de acordo na lista dos Reis Godos, pero sempre hai profundas diferenzas no transcorrido desde o segundo terzo do século XX. É máis, sabemos con datos estatísticos concretos da gran ignorancia que teñen as últimas xeracións sobre desa etapa, fundamental para entender algo deste presente, pero parece haber moito empeño en que así siga sendo.

A moi poucos lles interesa que historia sexa relevante para que un estudante de Bacharato entenda algo do que sucede, ou que teña ferramentas para pescudalo. Pero as formulacións curriculares que propugnan non deixan tempo para tratar, con mínima consistencia, nada do que na xerga especializada coñécese como “Historia actual”, a que abarca o tempo posterior ao final da IIGM. Prefiren que o 2º de Bacharelato -de obrigada convalidación na proba de selectividade-, para que o alumnado saia mínimamente airoso do gran obxectivo dese curso se limite a dosificar a Historia de España en pequenas pílulas, un sistema para xogos de preguntas e respostas ao estilo do vello programa de TVE Cesta y puntos, nos anos sesenta. É dicir, que estamos a piques de validar outra vez un currículo que sexa unha especie de Catecismo do P. Astete en plan patriótico, unha historia que non ten nada que ver co interese do saber histórico. A cuestión de fondo que este asunto aparella é se a forma que teñen uns ou outros medios xornalísticos de falar do presente, e explicalo á súa audiencia con lealdade, tamén é indiferente, ou se volvemos a un orwelliano Ministerio da Verdade.

TEMAS: Verdade única.- Historia común.- Historia de España. Ministerio da Verdade.- Historia e Xornalismo.

MMC (Madrid, 13.04.2022)

O futuro está no presente

A complicada situación que temos non propicia torcer a frecha do tempo sen modificar supostas seguridades do pasado.

No discurso do Nobel de 1956, Albert Camus invocou a necesidade de ”impedir que o mundo se desfaga”. O mundo estaba en plena “Guerra fría” e, en España, nos inicios dun leve despegue do racionamento e a autarquía que seguiron a unha dura guerra in-civil. O que o alxeriano de ascendencia española reclamaba era consistencia ética e moral ante o que estaba acontecendo; non era lexítimo que dese igual calquera actitude se a honestidade, a xustiza e os dereitos humanos andaban por medio. Non era cuestión de ser bondadosos a capricho.

O futuro

Pasaron sesenta e seis anos, e as actitudes con que nos topamos a diario nos noticiarios non desmerecen da sensación de desmoronamento en que parecía andar o mundo e o ecosistema. Unha guerra de cuxas noticias temos imaxes case en tempo real, unha realidade económica en situación difícil e ata unhas noticias meteorolóxicas tan cambiantes como inusuais contaxian unha sensación de crecente cansazo. A palabra máis repetida no Congreso de Deputados, na interpelación ao Goberno deste día seis de abril, é sobre “o futuro”. Cando ninguén ten as claves en que se movían as pitonisas de Delfos, é desacougante, parece pouco claro e xera desconfianza.

Os máis berróns aférranse é ver se -xusto neste momento en que empezan as datas de declaración da renda- se baixan os impostos. Volvemos, xa que logo, a donde sempre; se o da propiedade privada é un dereito absoluto ou se, para afrontar os problemas, ten algunha obrigación. A limitación que impoñen uns ou outros tributos ao fisco común é o que de verdade lles inquieta. Volvemos, xa que logo, a unha cuestión que xa na Baixa Idade Media atopara solución teórica, pero que aínda nos anos 90 do século XIX non alcanzara unha solución práctica para eliminar unha das causas principais da pobreza: a sacralización que adquirira a propiedade por riba doutros dereitos. A partir do momento en que as leis e institucións sociais empezaron a entrar na escena a comezos do século XX, quedou en mans das políticas económicas dos gobernos o satisfacer máis ou menos as necesidades perentorias de todos. Tamén quedou en mans da oposición aos que propugnan ampliar a economía social o que, nas súas alternancias de goberno -e desde os medios de difusión das súas mensaxes-, diminúa o papel distributivo do Estado e, sobre todo, a quen vaia a parar sen privilexios a distribución.

Entre ser un Estado mínimo, con menos impostos, e ser un Estado con suficiente apertura ao benestar de toda a cidadanía, xógase practicamente toda a política actual. Nesas estamos, e de xeito non fácil neste momento. E como sempre, non é só unha cuestión económica, senón tamén unha cuestión de ética colectiva e, xa que logo, un xeito ou outro de entender o pacto social e político que subxace no sistema democrático. O predominio dunha ou outra tendencia aparece máis decidido cando a cidadanía se pronuncia nas urnas; antes, no tempo anterior, a mensaxe que as formacións políticas procuran que teña audiencia é o que, implícito na teoría de xogos, combina niveis de satisfacción propio con formas concretas de dirimir a cuestión en nome dunha suposta liberdade e benestar común pero que toma como criterio fundamental o interese individual.

Nese xogo andamos, cando falamos de futuro. A gran cuestión en Educación non é o currículum, que tamén, pero en segundo plano, senón a gran división que esconde a dobre rede privada e pública. Tras ela nese xogo andamos, cando falamos de futuro. O mundo educativo, a gran división que esconde a dobre rede privada e pública, reflexa amplamente esta dobre concepción da propiedade, do Estado e das actitudes persoais e grupais ante o ben común. Cantos sigan con algún detalle as evolucións das políticas de sanidade, educación e servizos sociais da súa comunidade autónoma, poderán ver que actitudes éticas están propugnando e a que tipo de cidadanía preferente teñen en conta cando deciden.

Leis mestras

Por diversas razóns, a Comunidade de Madrid é emblema ou suposto modelo do que o ámbito conservador propugna para que o mundo “non se desfaga”. Non lle parece importar, por exemplo, investir pouco na Pública -pese a dispoñer de máis recursos que outras comunidades- e erosionala cada ano que pasa con sucesivos recortes e crecente abandono. As queixas dos colectivos implicados, Anpas, asociacións veciñais, sindicatos e diversas plataformas reivindicativas, non cesan de denunciar falta de centros e infraestruturas e mantemento das mesmas, obras que se eternizan, existencia de “aulas modulares” ou barracóns para suplir as inexistentes e, ademais de falta de prazas nos barrios, deficiencia de recursos para atender alumnos con diversos graos de necesidades educativas.

A baixada de ratios é unha demanda longa, e a inexistencia de prazas en Educación infantil de 0 a 6 anos, acelerada este ano con decisións que afectan a un conxunto de escolas públicas que foran pioneiras no respecto ao desenvolvemento integral dos máis pequenos, é outra liña de actuación que merma o papel da rede pública. E o é, ademais, que a Formación Profesional , os equipos de orientación, as escolas de idiomas, tampouco teñan as dotacións necesarias para atender con calidade as demandas que teñen da parte da cidadanía que non ten recursos para pagar unha praza na rede privada. Se adicionalmente se limitan prazas en determinados centros que poderían atender esas necesidades, mentres en paralelo se abren noutros de iniciativa privada próximos, a orientación decidida dunha Consellería de Educación como a de Madrid cara á privatización explícita ou encuberta dun dereito fundamental está clara.

Non fai falta que o especifique nunha lei como a chamada “lei mestra de elección educativa”, que non logrará unha calidade maior, senón que excluirá de educación a quen máis a necesitan, mentres os seus grandes beneficiados son os grupos e asociacións privadas. Entender a “liberdade educativa” deste xeito non é senón volver á etapa anterior aos anos noventa do século XIX, en que o poder estudar -non simplemente ir á escola- estaba reservado a quen podían ir a un “colexio de pago”; e a gran maioría dos concertados o son, aínda que se revistan de “función social”. É dicir, que quen ten mal “o futuro” son as clases populares, ás que se exclúe de xeito legal de que os seus fillos estean en igualdade de condicións que os demais para que as súas vidas estean humanizadas e tamén merezan a pena.

TEMAS.- Impostos.-Propiedade privada.- Pública e privada.- Privatizacións encubertas.- Lei mestra de elección educativa.

MMC (06.04.2022)

Detrás do ruído, hai graves asuntos pendentes

Entre tradicións obsoletas e intereses desmañados, o que parece importar pouco é o valor que os estudantes lle dean á educación que reciben

Será difícil non admitir que estamos nun momento inesperado pero crucial en que suceden acontecementos moi relevantes polo que supoñen de cambio nos xeitos habituais de ir tirando. Entre os efectos que trouxo consigo a pandemia da COVID-19, máis os que estamos percibindo por mor da guerra en Ucrania -celeiro de Europa, lugar de paso das enerxías imprescindibles e proveedor de materias primas na economía mundial-, vivimos en directo un desas coxunturas en que todo vai cambiar e non sabemos cara a onde. Como miles de veces anteriores na historia da humanidade, se dilucidará máis pronto que tarde unha recomposición de forzas na xeoestrategia mundial, quen son os que de verdade manexan os fíos do panorama e o reparto de papeis que toca na nova partitura a quen neste momento se axitan, conmoven e recitan a súa parte do guión ante os parlamentos nacionais e nas súas reunións de alto nivel.

As conversacións que acaban de empezar en Turquía entre Ucrania e Rusia son importantes; o son tamén as decisións que se están tomando sobre o norte de África e, no medio, o xogo de España, que xa se albisca trala posición ante Marrocos. Circula desde hai días polas Redes un mapa moi didáctico en que pode verse a variabilidade das fronteiras europeas desde 1141; ten gran interese para advertir, de paso, como os esencialismos pintan pouco ante a movilidad dos factores que determinan os acontecementos e, de paso, como a forma de contalo tamén é fráxil, cambiante ao compás en que suceden as cousas e segundo sexan os vencedores na inminente situación provisional.

A Historia na ESO

Xusto neste momento de extrema volatilidade de canto sucede, na axenda do Ministerio de Educación para a posta en marcha da LOMLOE salta ao debate público a proposta do currículum de Historia na ESO para os mozos e mozas de 12 a 16 anos. E volven iniciarse debates agres, repetitivos dos vividos ante reformas anteriores, especialmente a da LXE de 1970 e a da LOXSE en 1990; volve igualmente un debate longo e estéril en torno á Historia de España, ao que tanto proveito político sacou o mundo conservador con aquel falso debate das “Humanidades”. Aquilo sustanciouse entre 2001 e 2003, cun currículo de Bacharerato máis acorde co que fora o deseño de José Mª Pemán ou do Instituto de España como ideario único a soster; a particularidade é que se volvía a iso 65 anos máis tarde, pouco acorde co que necesitaba o alumnado para entender o mundo en que vivía.

En 2016, un profesor da Autónoma de Madrid, Fernando Hernández, estudando que Historia de España estaba recibía a primeira xeración de españois do século XXI, constataba unha grande ignorancia. No entanto, este asunto do currículo dará moito xogo estes días e, de novo, producirá debates que esquecerán esa cuestión: que debe saber do pasado un españolito de a pé para entender algo do seu presente na sùa adolescencia, que lle axude a mellorar a súa capacidade de mirar por conta propia, sen orelleiras prefixadas por ninguén? Tan só debe seguir sabendo repetir o que desde instancias que non coñece lle din que debe aprender, se quere pasar ao curso ou etapa seguinte de estudos? En 1965, os Beatles escribiron Yesterday e foron profetas do que seguiu existindo nas aulas: “chegou o onte?, agora anhelo o onte?, ?¡oh! Creo no onte?. O currículum dun tempo cambiante como este puxará -como outras veces- pola inamobilidade.

O debate que paga a pena

Este falso debate seguirá ocultando outros que si deberína producirse se quere alcanzar unha educación para todos con suficiente dignidade á hora de interpretar o art. 27CE78. Os que crean que o coñecemento histórico ensina algo e que, xa que logo, debe ter presenza no sistema escolar, deberían concordar en que o que o coñecemento histórico ensina é que o tempo non cura nada, pero que pechar o paso á desmemoria é o único modo de que exista un chan en que teña sentido outro futuro. Os herdeiros do prepotente relato do tempo pasado pretenden acalar calquera outro e os seus marcos conexos; repiten o de quen pretenderon vacinar “para sempre” ás xeracións da posguerra. Se este presente ha de ser o anticipo dun futuro máis xusto, para “torcer a flecha do tempo”, que di Bruno Latour, hase de partir de narrativas en que se conten as historias deste presente, que pensamentos encerran e cales queremos que imperen nesa sociedade a construír entre todos.

Non toda narrativa vale e subsisten presenzas do pasado que distorsionan o presente, porque incumben á estrutura do sistema educativo. Pretender, por exemplo, que a conta dos recursos de todos exista un estatus privilexiado en educación para uns poucos alimenta unha bipolaridade anacrónica ante un mundo cada vez máis plural. De engadido, atrasar por deficiente formación docente que as novas xeracións de estudantes poidan preparar ben o seu futuro, é soster un conflito só favorable a eses poucos. É paradigmático o que veu sucedendo na Comunidade de Madrid -modelo para moitas outras-, que na última década case duplicou o diñeiro destinado a concertos con centros que segregan por sexo; segundo Infolibre, dos 25 millóns do curso 2010-11, pasamos a 46,2 na actualidade. Se se lles engade o incremento á atención xeral aos colexios concertados -fronte á disminución de recursos e atención á rede pública-, tense unha idea bastante exacta do interese de centrar a atención nos miúdos do currículum, no canto de atender democráticamente ao que máis importa. É coma se dixesen: socialicemos o problemático e privaticemos un pouco máis as ganancias.

Tantas veces sucedeu isto desde fai máis de oitenta anos, que, como repetía Antonio Gamoneda, o Premio Cervantes e 2006, os adverbios de tempo teñen a alma cansa. Nin sequera en momentos cruciais como este cesará o ruído distorsionador do que merece a pena. Antes de que, entre a maioría cidadá, renda o descontento da sentenza de Erich María Remarque ao final da Primeira Guerra Mundial: “estamos de máis ata para nós mesmos”, construír con acerto un mundo que mereza a pena implica que a mirada non estea condicionada pola mercantilización da idade escolar. O consumo educativo non mellora o valor convivencial da escola, aínda que disfrace de “interese xeral” o uso de recursos públicos en contra do ensino equitativo.

TEMAS: Xeopolítica actual.- Currículo de Historia.- Desmemoria/memoria.- Pública-Privada.- Coxuntura-Estrutura.

MMC. (Madrid, 30.03.2022 

Desfaise o mundo?

Cegarse cos problemas, é mal agoiro para resolvelos; poñerlles parches sen molestar a quen se debe, tamén pode facelos medrar.

A coxuntura é complicada. Despois de dous anos longos de COVID-19, un problema que aínda non se reduciu do todo, máis un mes de guerra en Ucrania, con repercusións tamén indubidables na inflación e na vida cotiá, converten esta situación actual nun cúmulo de indeterminacións e controversias. O máis grave é que os asuntos non solucionados ao seu debido tempo amoreánse cos novos e terán que seguir esperando; o posible faise máis difícil e, unha vez máis, o urxente cómese o necesario.

A realidade e a linguaxe

As novidades que achega cada novo día, son derivacións últimas dunha cadea de cuestións que veñen de atrás, nun proceso crecentemente acelerado desde os dous acontecementos indicados. Para que sexa máis escuro, en continxencias como esta, as voces e propostas que se oen teñen de todo e, en boa medida, reiteran pulsións similares ás doutros momentos. Voces antagónicas e meteduras de pata se concitan para que, dentro do vello programa de que sempre é máis fácil predicar que dar trigo e, a río revolto gañen os mellores pescos. Entre uns e outros, complican aos cidadáns a visión “da realidade”.

Os analistas dos acontecementos do pasado -os historiadores- non o teñen máis fácil que os que se dedican á análise e explicación do presente -os xornalistas-, cando se esforzan por que os seus lectores teñan chaves para que entendan algo. Outra especie de profesionais afíns, que en circunstancias como estas adoitan aparecer, os comunicadores, en realidade non comunican que senón o que é un predeterminado xuízo, crenza ou submisión ao discurso interesado dun lobby ou de alguén poderoso, capaz de prover a estes gurús de recursos. É dicir, que por encima do que parece estar vendo, o cidadán de a pé teno complicado para entender e facerse cargo do que está realmente acontecendo. A narrativa que oe complícao, as razóns están cargadas de sofismas, as imaxes poden estar trucadas.

Recorden o que pasou hai uns días nunha asemblea autonómica, onde o conselleiro de asuntos varios -entre os que figura Educación-, finxindo ignorar onde estaban os pobres, que el non os vía e que llo contasen, pois a súa era unha comunidade rica. Para presumir de atender a grupos que lle queren máis, de clases medias ou excelentes, nega a existencia dos pobres aínda que rolden os tres millóns. O informe FOESSA, tan acreditado xa desde os anos setenta, é inapelable, pero dá igual. Neste caso, como en tantos outros parecidos, que non van ao gusto da imaxe que quere proxectar o xestor político de quenda, ante unha mala noticia o culpable é o mensaxeiro. Igual que algúns xornalistas, nunca dispostos a que se lles poida derramar o gran titular polo que sempre soñaron; e idéntico ao que fai o mal investigador que, entre a hipótese mal suscitada e os datos da observación que leva a cabo, bota a culpa aos datos e prefire divulgar a súa bonita teoría.

Ás veces, porque seguir a ocorrencia é máis barato que contar a verdade, o conto de Andersen O traxe novo do emperador ou O Rei espido repítese, quedamos todos coas vergonzas ao aire, pero sempre hai cortesáns dispostos a continuar cunha estupidez coma se fose verdade. Sucedeu estes días respecto ao futuro do Sahara e os saharauis, un asunto que levaba en aparente calma desde a “Marcha verde”, con resolucións da ONU por medio e responsabilidades de España. Do opaca que foi a xestión última, seguiremos sen saber case nada sobre de por que aflorou exactamente agora, cando o aprovisionamiento do gas alxelino, é máis estratéxico que nunca e a Marrocos non se lle viu ningún xesto digno de atención. Non pode ser casualidade, con todo, que tanto nas mensaxes da contorna de Washington, como nos emanados da Moncloa, os adxectivos empregados sexan idénticos: que o proxecto marroquí para ese pobo é “realista, serio e crible”.

Logo destes dous casos tan próximos, a pregunta que calquera cidadán atento ao que pase ao seu ao redor se fixo é a mesma: Cal é a realidade que fixo realista esta política da realidade saharaui, naquela 51ª provincia da época franquista? Cal é a realidade social, en que detrás de tanta publicidade de liberdade á madrileña resulta que hai asombrosos cadros dun realismo mísero?

Vén ao caso o que Witgenstein empezou a escribir en plena IGM, á propósito da linguaxe e a verdade, o “baleiro de significado disfrazando o pensamento” e facendo “insensatas” as proposicións cando, sobre o que non se quere ou non se pode falar sería mellor “gardar silencio”. O Tractatus lóxico-filosófico, ao mostrar os límites da linguaxe e a realidade desde a perspectiva da lóxica, e que pode darse ou non darse unha situación determinante das cousas, remite o coñecemento da realidade a unha posición ética ante o mundo. O propio filósofo, volvería sobre estas cuestións da linguaxe para velas, ante todo, desde un punto de vista pragmático e do que pretendemos ao falar.

O valor da educación

Todos estamos faltos de adestramento para entender cabalmente o que acontece; o presente implícanos directamente e, ademais, cóntannolo de moitos xeitos. Algúns políticos deberían coñecer e avisar do que está pasando, porque os eliximos para que o fagan, pero poden contarnos milongas, desexar a indiferenza e que nos fartemos de preguntar que é a realidade, cales son os seus ingredientes, por que orde proceder para poñer arranxo ao que parece desmoronarse. Contan con que nos falta adestramento para distinguir a relación que deba ter o modo verídico de expresar o que sucede e as moitas xeitos en que nos poden inducir a que vexamos o que non hai. Os usos da linguaxe van moito máis alá do descritivismo inmediato; o valor do seu significado é variable segundo mecanismos que os expertos en marketing poden empregar, ata para deixar sen valor as palabras precisas. É dicir, que a valía da educación de todos crece en situacións de crises como esta que vivimos, xusto cando hai tantas vontades dispostas a que non sexa urxente e que haxa mil cosas máis necesarias.

Moitos estudantes non o ven así: non lles convencen mil cosas que seguen vendo neste momento e protestarán por iso. Curiosamente, desde a segunda metade dos anos cincuenta, estas folgas de estudantes son un continuum da política social española. Igual que as carencias dos pobres. Múltiples organizacións veñen denunciándoas de sempre, ata cando todo parecía ir ben; segundo Save the Children, en 2015 afectaban a un de cada tres nenos españois, que reproduciron a pobreza, sobre todo, por carencia de educación. Quéirase ou non, é urxente non cegar a capacidade de coñecemento de ninguén; no medio do vórtice en que estamos metidos, este segue sendo un ben indispensable e non un puro obxecto de negocio. Albert Camus, no seu discurso de recepción do Premio Nobel en 1957, xa urxía que, se queremos “impedir que o mundo se desfaga”, non cabe actuar a capricho, coma se todo fose lexítimo.

TEMAS: Crise actual.- Información e coñecemento.- Realpolitik.- Educación pública.- Realidade e linguaxe.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.03.2022

Ollo ao piollo!

O enturbamento do aire non é grave; o risco é se se enturban as relacións cidadás con falsas présas e ansiedades imposibles.

A calixe que estes últimos días sobrevoa máis de media España pode ser, para moitos, un signo apocalíptico, como se puido oír nalgún medio. Caben moitas interpretacións a este fenómeno natural, que os canarios coñecen tanto e que, sen ser estraño cando sopran os ventos do Sur, logo de dous anos de pandemia inconclusa, e no medio dunha guerra que nos pon os mortos encima da mesa acotío, levará a máis dun a agoirar a proximidade do fin do mundo.

Orientación/desorientación

Na indefinición que crea para orientarse, estas partículas en suspensión que amarelean a atmosfera invitan a exercicios de orientación. Recorden aquel debuxo das enciclopedias en que un neno cos brazos en cruz e mirando cara ao Leste, tiña en fronte un espléndido sol nacente; os outros puntos cardinais, segundo sinalaba unha rosa dos ventos marcada no chan, indicaban o Oeste ás costas, determinando o Norte á esquerda e o Sur na orientación do brazo dereito. Para entón, antes de novembro de 1989, o Leste e o Oeste expresaban, ademais, posicións xeopolíticas de variable grao de calor, na gama do frío, que marcara o rumbo das relacións internacionais desde a Conferencia de Postdam en agosto de 1945; o Muro de Berlín era o límite divisorio nesta do mundo.
De entón acá, a caída dese símbolo da división europea e mundial deu lugar a confusións e amagos tendentes a que o conxunto de hábitos do que adoitaba chamarse “cultura occidental” colonizara o espazo que estivera detrás do “telón de aceiro”. Ninguén no Oeste imaxinaba que, trinta e tres anos máis tarde, puidese volver a xestarse unha divisoria parecida a aquela. Non tivemos en conta que, no panteón romano, había divindades inimigas da felicidade humana nin que o Salmo 88 expresase o clamor polos males que podían percorrer a existencia, pechada como podía estar, “sen saída” e cos ollos “consumidos pola pena”. Naquela discutida versión de Francis Fukuyama en 1992, chegaramos ao final da Historia.
Non está mal non perder de vista aquela inxenuidade á hora de orientarnos no presente, mentres vemos o desastre que están sufrindo na súa tranquilidade persoas coma nós, en casas como as nosas. A información que nos están transmitindo masivamente produce unha sensación, ás veces, similar á que a calixe xera, moi propicia para non decatarnos do que está pasando e nos decidamos sen rechistar, como nas películas do Oeste, polo maniqueísmo: os bos e os malos, a guerra e a paz, Putin e Zelenski, o xusto e o inxusto, sen saber nada das causas e causantes deste desgraciado asunto. Tampouco nos están orientando apenas sobre da nova reformulación do mundo que, ás caladas, se está configurando; que poida significar en poucos anos o Oeste e Occidente na xeopolítica que se está reconfigurando, o eixe atlántico ou o pacífico, coma se ninguén soubese nada.

Esta desorientación na que andamos xera, entre nós, todo tipo de debates e confusas mixtificacións, só conducentes á banalidade e a que medre o desconcerto. Algunhas reaccións parecen propicias a completar na UE estruturas propicias a unha maior integración, pero xusto agora en que nos sentimos apertados. As cuestións para comer, a enerxía e a defensa común andan por medio acelerando iniciativas que, ata agora, non eran urxentes. Ninguén está reivindicando con similar ardor, por exemplo, o sentido máis profundo da cultura común que deberiamos compartir, como querían os primeiros fundadores da Comunidade Europea, no medio da tristeza que deixara tras si a IIGM cos seus millóns de mortos. Daquela Europa que propugnaba Robert Schuman en 1950, como espazo de “libre circulación de capitais, produtos comerciais e persoas”, o que se desenvolveu foron os dous primeiros capítulos. mereceu a pena porque se logrou manter un espazo libre dos enfrontamentos mortais que, para marcar influencias -sobre todo entre Francia e Alemania- producíronse desde finais do século XIX especialmente. Pero non se avanzou demasiado na integración dun espazo cultural común, ben trabado por un relato histórico compartido; e a súa defensa, que agora se reivindica, sempre estivo subordinada á OTAN desde 1949, cando a Guerra Fría estaba claramente comandada en Occidente por EEUU.

Présas e urxencias

No noso particular percorrido, ata 1953, en que a EEUU lle conviñeron as bases militares na Península, andamos bastante á deriva, en plan de autarquía e cartilla de racionamento para comprar o pan e o cuarterón de tabaco. Os que primeiro se decataron de que en Europa había un Estado de Benestar en marcha foron os case tres millóns de emigrantes españois que, en moi poucos anos se amorearon, sobre todo, en Francia e Alemania, a sumarse ó case medio millón de exiliados que producira a Guerra do 36. Para os españois do interior, non foi fácil o tránsito a unha economía e un país homologable democraticamente; plans, soños e proxectos arruinados pola represión das liberdades e dereitos mínimos das persoas tardaron en poder expresarse. Entrar nesa Europa que xa cambiara de nome tres veces, ata chamarse Comunidade Económica Europea, houbo de esperar ao 12 de xuño de 1985.

Cando temos a tres horas de avión unha guerra que remove moitas historias daquel pasado, e pon en tensión moitas das melloras que a España lle trouxo a UE, merece a pena non esquecelo para orientar con criterio o futuro; o gran proceso de consolidación democrática, coas súas derivacións nun Estado de Benestar en proceso de consolidarse, pode virse abaixo ante voces “con pouco aguante” para canto non salga das súas luminosas meninxes. Mentres os grandes do posicionamiento global velan polos seus inacabables afáns de dominio universal, os europeos perderemos consistencia se non completamos a federación; e os españois notarémolo moi pronto se non arrimamos o ombreiro á colaboración mutua. Nin somos tan libres como algúns pregoan con martirial entusiasmo, nin tan autónomos que toda iniciativa común haxa de ser vista como atropelo. O momento require especial unión para defender e ampliar o que desde 1985 albiscamos: unha sociedade democrática capaz de compartir un espazo común de dereitos e liberdades en igualdade. No Museo Thyssen de Madrid, exhíbense estes días máis de cen obras sobre O Hiperreal. A arte do trampantoxo, que durante séculos visibilizou xeitos de enganar ao ollo coa mentira ben debuxada; máis ou menos igual que moitos enganos, posverdades e estritas falsificacións que percorren hoxe os medios informativos. Ollo ao piollo!

TEMAS: Unión Europea.- A arte do trampantoxo.- Putin e Zelenski.- Leste-Oeste.-Guerra de Ucrania.

MMC (Madrid, 16.03.2022)

En presenza da ausencia de paz

Hai pouco as rúas de Ucrania eran como as nosas. Hoxe, campan polos barrios das súas cidades a guerra, a miseria e a aflicción

En quince días, estamos tendo un mestrado acelerado de realismo. As xeracións que non viviron en directo a guerra española nin a segunda mundial, están vendo unha de preto

Demasiadas “guerras xustas”

Desde 1945, non houbo paz en moitos sitios, pero si moitas outras guerras, todas máis lonxe: en Corea, Vietnam ou Camboia; nun Oriente Medio que non parou de pelexar aínda, en Israel-Palestina, en Irak e Siria, en todo o Golfo, en Yemen e Afganistán. No transcurso da descolonización de África e as neocolonizacións que seguiron, tampouco acabaron; en Etiopía e Libia seguen moi presentes, e en moitos outros países sorpréndennos con intermitencias continuas. En Sudamérica –“o patio de atrás” da “doutrina Monroe”-, foron incontables os golpes de Estado, e as guerras in-civís non deixaron de cambiar de rostro; a crise dos misiles en Cuba, as represalias ditatoriais en Chile ou Arxentina, San Salvador ou Panamá, a Nicaragua mutante ou a invasión da illa de Granada -tan parecida á de Perexil-; as guerras urbanas do narcotráfico e as favelas seguen desangrando as veas abertas dese gran continente, que dicía Eduardo Galeano

Simplemente coas guerras posteriores á Segunda Mundial, hai material para unha longa enciclopedia que axudaría á fraca memoria a recordar pasaxes do pasado inmediato, con mortos, calamidades e horrores que superan aos que produciu esa gran guerra do século XX; os seus primeiros pasos, segundo recoñecidos historiadores, andáronse no conflito incivil español de 1936. Logo da Guerra Fría, os reaxustes nas fronteiras da antiga URSS, logo da caída do Muro de Berlín en novembro de 1989, non acabaron; ás guerras de Iugoslavia entre 1991 e 2001, as de Chechenia e Crimea son só episodios recentes e, nesa secuencia, hai quince días que temos outra guerra máis preto, a tres horas de avión e cos petos tremendo polos custos que apenas empezamos a pagar.

A indignación que produce ver o desastre que está producindo ao prezado benestar europeo é inmensa. Cada día que pase iremos vendo que os horrores colaterais que a acompañan tardarán en ser emendados. A verdade, por exemplo, empeza a ser difícil de xestionar; obnubílase toda racionalidade por mor da atafegante “guerra de propaganda”; retrotráenos a como nos manipularon en tantas outras guerras, e descremos da maradotecnia comercial e das tomaduras de pelo das app que andan polos nosos móbiles. E xa nesa onda, a carga emocional de que se revisten as pelexas partidistas parécennos tomadura de pelo; as opinións ambiguas de moitos políticos, as súas preguntas e parlamentos, reproducidos por supostos emisores de “boa” información, súmennos na mesma ignorancia que a propaganda. Cando algunhas institucións excelsas tratan de encubrir os seus trapos suxos a conta de supostas bondades, xa non as creemos, tampouco os apaños e masaxe das súas mensaxes -que diría Mc Luhan-, con que subsistan nos seus febles pés de arxila. En fin, que esta guerra pon patas para arriba boa parte das confianzas que tiñamos na racionalidade tranquila das nosas vidas. Tócanos de cerca e deixa tremendo bastantes das seguridades democráticas a que encomendaramos a vida colectiva.

Esta sensación de mentira permanente, que remove esta mentirosa, pero real, guerra de Putin en Ucrania é un dos seus máis graves efectos. A irritación connosco mesmos, máis que con quen emprega o cainismo para os seus propósitos de dominio e subordinación doutras persoas e territorios, aumenta cando vemos os agravios históricos e bondades morais ou patrióticas que invocan para xustificar os seus desmáns. Para os historiadores e aqueles que seguen as súas investigacións por oficio literario ou docente, ou por mero afán de decatarse do acontecido, é un engorro; o ser humano non aprende case nada dos erros do pasado, e tropezar nas mesmas pedras que os seus devanceiros forma parte da súa xenética. De nada valen os supostos ensinos da mestra da vida, que din é a Historia; a Biblia, moi sabia, tralo suposto pecado orixinal, xa situou o odio mortal de Caín contra o seu irmán Abel, antes da cantidade de guerras a que aluden moitos dos seus outros libros,

Magistra vitae

Os bos historiadores adoitan ser bos profetas do que xa sucedeu; os outros, os revisionistas en especial, nin iso: sesgan as razóns que, como sempre que hai guerra, asignan unha bondade intocable a un dos contendentes e poñen a caer dun burro as do contrario, sempre culpable. Cando non sabemos nin quen inventou a Putin -nin as tensións que lle deron alento ao seu aventurerismo-, o máis grave é que, neste momento, as boas razóns de quen non queremos esta guerra -e que perdemos moito con ela-, non son suficientes para parar as razóns pragmáticas de quen a puxeron en marcha e a defenden. A súa guerra, con toda a capacidade de destrución, matanza e desconcerto que está xerando, avanza irrazonable e inmoralmente diante dos nosos ollos.

Metidos nun proceso que non buscamos, parece que esteamos aprendendo algo, pero para moitos problemas é tarde, e en bastantes outros, pese a unha guerra que denostamos, nin recoñeceremos ternos equivocado. Repetirémolos a escala máis doméstica coma se non tivesen remedio e, como moito, quedaranse para a queixa as súas consecuencias. A Unión Europea si parece aprender que o seu federalismo segue incompleto en moitos aspectos estratéxicos e na súa solidez interna. Os nosos políticos, con todo, nin iso; acaban de botarse á cara a guerra, como quen tira unha pedra ao seu adversario por ver se lle rompe a crisma: todo lles vale -tamén a pandemia-, para mostrar o seu enfado por non se sabe que. Impórtalles pouco que, nunha perspectiva ampla, este sexa un episodio máis de reestructuración da xeopolítica mundial, sanguento e indiferente, como o foron a gran maioría dos acontecidos máis lonxe das nosas casas. Á marxe deste provincialismo de tanto enfadado aparente, a interdependencia en que se construíu a globalización económica acabará impoñendo a súa lei, mentres padecemos restricións, inflación e inestabilidade.

É altamente improbable que os contendentes -e quen exercen como tales ante os micrófonos ou no Congreso de Deputados- lean a Kant e as súas alegacións sobre a paz. É máis probable que as leis do mercado, máis que as da ética ou os Dereitos Humanos, sexan as que acaben poñendo final a esta guerra en Ucrania, e en España. Oíndo a tanto patriota convencido meterse a guerrear, pouco convincente con canto oponente consideran culpable, fai recordar a un xurista e docente como Francisco Tomás e Valiente. No memorial levantado na Autónoma de Madrid logo do seu asasinato en 1996, ensina: “Talvez a tolerancia do noso tempo haxa de ser entendida como o respecto entre homes igualmente libres”.

TEMAS: Guerra de Ucrania.- Guerra Xusta.- Caída Muro de Berlín.- Globalización económica.- Unión Europea.

Manuel Menor Currás

Madrid, 09.03.2022

Volven os alegres patriotismos bélicos

Kiev está a piques de caer en mans de Putin; exaltarano uns poucos e recriminarano moitos máis, con todo o mundo como espectador.

Desde o pasado día 24 de febreiro, crecen as voces que preguntan se estamos en Europa e en 2022. A partir do ataque dos militaristas rusos a Ucrania, empezamos a oír apelacións a un pasado que criamos desaparecido; as supostas ofensas da Historia volven á escena que nos brindan as televisións en directo; as sempiternas acusacións mutuas entre faccións inimigas polo control dun territorio, supostamente estratéxico, se substancian en números de mortos, destrozos materiais e frustracións de moitas vidas que ven que os seus plans cotiáns alterados e, en moitos casos, obrigados a un exilio incerto.

Novidades “liberadoras”

Na agresión da Rusia plutocrática a unha Ucrania de xeito evidente inferior en forza opositora, volven as alusións imperialistas do dominio zarista, hipernacionalista, proseguido polos líderes soviéticos; impera o estilo hitleriano da provocación nos Sudetes, e regresa o mesmo estilo “liberador”, chulesco e mafioso, de cando nos pelexabamos a pedrea limpa por ver quen mandaba no barrio: enseguida os máis provocadores atopaban razóns sobradas para castigar aos máis frouxos, sen autonomía para defenderse da súa brutalidade.

Desde fai unha semana, percibimos de inmediato que todos pagamos este desastre; a inflación iniciou o seu crecemento ante os nosos ollos sen que vexamos cando dobregará o seu agudo reflexo nas estatísticas; o prezo dos combustibles ten a mesma inclinación, e os cereais repiten xa esa escalada, á marxe de que outros capítulos económicos da vida cotiá vaian acusando o golpe. A outra gran novidade é que, mentres os máis sensibles empezan a rascarse o peto para axudar a quen están sufrindo o gran desconcerto das súas vidas, a maioría está pendente de que a información aclare preguntas urxentes para poñer orde o seu entendemento da normalidade.

Tamén neste capítulo líbrase unha gran batalla, a mesma de sempre sobre a ”verdade” sobre o que vemos case minuto a minuto. Ao lume real e ao da ameaza nuclear, engádese esta cousa híbrida e viscosa, máis potente agora que nas Guerras anteriores, da desinformación calculada; vemos o que nos deixan ver e oímos o que queren que escoitemos. A batalla polo control da opinión pública, poderosa en todas as guerras do pasado -e especialmente forte, na Guerra Civil española e na II Guerra Mundial-, agora é máis intensa polas facilidades de comunicación entre quen están sufrindo en directo a confrontación e quen nos embebemos nas fotografías e mensaxes que nos trasladan os satélites, sen alertas sobre os nodos intermediarios.

Abundan, por outra banda, como cando a fase máis dura da Covid-19, quen se erixen en xuíces e, ben para evadirse ou para facerse boa conciencia, explican o que acontece como derivación natural da orixe da humanidade, do ying e o yang sempre xuntos como Caín e Abel; inspirados en Isaías (14,22; 17,12; 21…) e Xeremías (4, 7), a máis diso outras pasaxes bíblicas, pronto empregarán o Apocalipse, como precursores milenaristas do que, sorpresivamente, está sucedendo ou vai suceder. Medran xa, así mesmo, os que enarbolan nas Redes e na rúa todo tipo de emblemas e reclamos de paz. Volven deste xeito á escena as manifestacións, logos, cancións e pancartas dos anos sesenta e posteriores, cando a guerra de Vietnam arreciaba ou cando a do Golfo.

Sen novidade na fronte

É de advertir, con todo, como, a tan selectivas memorias, se lles escapan bastantes outras guerras posteriores a 1945, algunhas con moi directa incidencia no proceso en que se inscribe esta, e outras conexas indirectamente, aínda que con outros actores, desde que o mundo empezou a estar moito máis globalizado e intercomunicado desde os anos noventa, terminada aquela ferruxinosa “Guerra fría”. O comercio, as finanzas, os intereses en litixio na xeopolítica internacional, ampliaron as súas estratexias no taboleiro de xadrez mundial en que se ventilan hoxe os acontecementos, onde os que deciden e moven os peóns son, en definitiva, seres humanos aparentemente sen face.

O final da historia, que pregoaba Fukuyama en 1992, está lonxe e está cerca: en boa medida depende da sensatez que teñamos neste presente. Á marxe dos problemas que sacoden o Planeta, de que haxa que parar a Putin ou de que a UE deba completar o seu proceso de unidade, quen queiran afrontar intelixentemente este enorme problema que temos diante dos ollos poderán atopar razóns sobradas en Sen novidade na fronte, de Erik M. Remarque, un alegato desenganado das vantaxes patrióticas da guerra -a 1ª Mundial- que lles predicaban os profesores aos novos alumnos que foron guiados a tan desgraciada como inútil confrontación.

Educar na paz

A continuación, algúns probablemente volvan os ollos a unha boa educación democrática e democratizadora; quen cheguen a esta conclusión volvan os ollos -e os recursos- cara ao que María Montessori proclamou, desde 1909, exercitando na cassa dei bambini a asociación de acción social e pedagoxía co respecto aos dereitos dos nenos desde a súa primeira infancia. Educar na paz e nos valores democráticos -benvenida esta área ao currículo español de Primaria- vai máis aló de pintar eslóganes románticos; pasa por xerar na escola un ambiente de orde, harmonía e serenidade a todos os nenos e nenas; esixe formar personalidades pacíficas e cooperativas de profesores e profesoras, dotados de coñecemento e competencias apropiadas. Segundo Montessori, -establecer a paz é axudar aos nenos a darse conta do núcleo de bondade que reside dentro de eles-; se este sentimento se esperta, “a xente volverase máis humana e as guerras brutais chegarán ao seu fin”.

Os 30 artigos da Declaración de Dereitos Humanos, adoptados pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 10 de decembro de 1948, tan retoricamente aludidos case sempre, son un prioritario programa a atender nas relacións internas e externas dos países. Nas escolas, colexios, institutos e universidades, están case inéditos como práctica preferente; nos moitos paraísos evasivos que existen, ignóranse, igual que en moitas prácticas de éxito mediático; é curioso que, por exemplo, o gran fútbol atope acomodo en Qatar, coma se fose un país modélico nestes dereitos, e ao negocio espectacular deste deporte deberan serlle indiferentes.

Calquera ética ambigua que queira invocarse para cumprir eses Dereitos, ou calquera interpretación dos mesmos, será benvenida se rema para que o que di a carta primordial da ONU sexa verdade práctica na vida cidadá e na Xustiza Internacional. En caso contrario, as previsións proféticas e as narracións da Ilíada e a Odisea seguirán tendo abundante repetición; o crecemento de salvapatrias nestes tempos, en que as desgrazas seguen existindo, está garantido.

TEMAS: Educación na paz.- Educación democratizadora.- Agresión de Rusia a Ucrania.- Dereitos Humanos.- Xustiza Internacional.

Manuel Menor Currás

(Madrid, 02.03.2022)