Facémonos trampas

 

Non é ouro todo o que reloce e, no tocante á liberdade, medran os acenos de modales que, en realidade, son liberticidas

É habitual que os xogan ao solitario se fagan trampas a si mesmos, unha pauta visible tamén en asuntos colectivos; raro é o día en que os modos de contar corruptos desatinos impoñen versións que afectan a todos. En certos aspectos segue sucedendo o de outrora. Cando en 1952 empezou a publicarse un diario hoxe desaparecido, El Caso, asasinatos, roubos ou fraudes sempre eran un “caso”; nunca tiñan nada que ver coa orde establecida ou imposta. Viviamos no mellor dos mundos posibles e todo era culpa de alguén que perdera a cabeza; nunca había causas estruturais, senón liberdades desnortadas.

A liberación a construír

Naqueles sucedáneos de información era difícil “a liberdade”. Cando nos anos sesenta empezou a soar esa palabra, asociábase a algo por construír; foi máis ben como “liberación”, palabra que disimulaba os significados da Liberdade guiando ao pobo (Delacroix: 1830). Antes e logo desta data xa eran multitude cantos expuxeran as súas vidas en nome da liberdade colectiva. Por entón, en 1970, Paulo Freire -pasaron100 anos desde que nacese en Sao Paulo- falou de “liberación” para referirse a como debía ser a alfabetización de adultos; o seu Pedagoxía do oprimido trataba dun proceso activo de permanente liberación”, con que crear suxeitos que non fosen meros repetidores inconscientes de palabras ocas, senón que, conscientes da súa realidade social, económica e política, puidesen liberarse de canto lles impedise desenvolverse con dereitos e liberdades persoais. Esa mirada pedagóxica, crítica consigo mesmo e coa contorna, encerraba infinidade de parecidos co que querería ser a “Teoloxía da liberación” excedendo a dimensión relixiosa estritamente individual da “salvación individual”. Da súa nula aceptación oficial pola xerarquía eclesial, Juan Pablo II deixou cumprido testemuño en 1983 no aeroporto de Managua; dous anos antes, este Papa interviñera a “liberdade” na fe e na caridade que adoptaran como directriz os xesuitas en 1974 para as súas actividades sociais e educativas.

En todo hai matices pero, en xeral, no mundo occidental actual non adoita ser problemático falar de liberdade se a conversación se cínguese ao plano individual. Todo é máis sutil, e aparentemente sen violencia, nas limitacións que se lle impoñen aínda que se mencione. Ligada a determinados niveis de “transgresión”, hai ambientes en que queda xenial dar por suposto que todos podemos facelo todo, con plena liberdade e sen depender de ninguén nin de nada. A pedagogía da publicidade e do marketing que nos invade difunde acotío que somos libres para tomar decisións; se xorde algún problema, a culpa -o outro dispositivo permanente á espreita- é exclusivamente de cada consumidor. Desde unha cultura confesional en que se alternaba a liberdade e a culpa entreveradas con escrupulosas distincións entre a atrición e a contrición, pasamos a unha psicoloxización da nosa liberdade que o alcanza todo. Por exemplo, á avaliación da calidade educativa, en que os culpables dos “fracasos” son sempre os “malos alumnos”, un barato modo de atallar problemas, que non require esmero no que se deba facer, senón soamente manter as aparencias. Confírmase así, ademais, a teoría do liberalismo clásico de que a Natureza é sabia e os humanos deben deixar que as súas desigualdades se prolonguen. Este darwinismo -que a educación pode acentuar- abre un campo prolífico a negocios inusitados para emprendedores que poñan parches en asuntos que, como a educación ou a sanidade de todos, non se arranxan con inacabables reformas provisionales.

Marcos pedagóxicos en promoción

Estes días, abundaron as leccións de sofística pedagógica en torno á liberdade; asociando o lado feliz desta palabra con abusos semánticos e exemplos prácticos, convertérona en embarcadoiro da credulidad. Cando fai uns días o novo líder do PP, no seu intento de poñer paz a un litixio de aristocracias internas, exaltaba a liberdade que grazas á súa actual presidenta tiña a Comunidade de Madrid, apuntábase ao uso que, sobre todo desde o 4-M2021, fixo desta palabra a súa ultraliberal goberno actual. De ser esta a súa intención, o que a escala nacional parece querer desenvolver Feijóo é a acracia neoconservadora do sálvese quen poida, e que o afán de lucro faga negocio coas desigualdades sociais. É fácil, xa que logo, observar o futuro das escolas e sanidade públicas. Se o produto que vende Feijóo é “liberdade á madrileña”, antes de que gañe unhas eleccións xerais son previsibles os beneficios da pedagoxía que xa practica.

Baixo a liberdade que vende a gama do conservadurismo de Don Alberto Núñez adquire cada vez máis forza a americanización das formas liberticidas. O seu cariz crecentemente agre segue tendo, logo de Casado, destacados belixerantes en sé parlamentaria. É habitual nas formas de confrontación do Congreso de Deputados e, na Asemblea de Madrid, a moza lideresa sempre se encrespa, crecida con cos lle rumorean ao oído gracietas diversas. Este agresivo modo de facer como que se fai política vai in crescendo; fai dous días, sumouse a esta tendencia trumpista un vicepresidente da recentemente creada alianza de goberno na Comunidade de Castela-León. Nun alarde insultante a cantos lle facían algunha pregunta na nova asemblea, deixou claro que, en diante, as virtudes do liberticidio teñen rédito electoral.

Aínda que sexan tempos de incerteza -e volva o medo á liberdade democrática, que dixese Erich Fromm en 1941-, esperemos que estas trampas coa liberdade que se están coando non nos leven a ter como horizonte realizacións como as que xera a Segunda Enmenda da Constitución de EEUU. Eses masacres incesantes dos últimos 10 anos, a razón de máis de dúas por semana, volveron a repetirse fai unhas horas en Texas, con polo menos 19 nenos e dous profesores mortos. En todo caso, non é a liberdade democrática o que impide aos americanos erradicar a venda indiscriminada de armas, en calquera supermercado, a quen acredite ter 18 anos de idade. É o libre mercado, que a Asociación Nacional do Rifle promove desde 1871, quen controla que o Poder Lexislativo dea sentido coherente á liberdade democrática. En EEUU, quen se presente ás eleccións, se se pon en contra desta rede clientelar, págao caro; se fai como que non se decata, axúdanlle nas eleccións, e danlle permiso para chorar un pouco no loito de rigor ante inacabables “casos” como este ultimo de Texas. A liberdade e as liberdades teñen moito quen queira coartarlas, empezando polos que falan moito delas; haberá que ampliar a presenza da “pedagoxía da liberación” para discernir entre tanta polisemia equívoca os que traballan para que existan e se consolifrn de verdade, sen facer trampas.

TEMAS: Ultraliberalismo.- LIBERTICIDIO.- Medo á liberdade.- Pedagoxía da liberación.-Teoloxía da liberación.

MMC (Madrid, 25. 05.2022)

Substitución ou destitución?

En tempos incertos, as palabras nunca adoitan expresar ben o que está pasando: a metonimia non é a sinonimia, pero úsase moito máis.

Nas explicacións da ministra de Defensa sobre o acontecido coa responsable do CNI, “substitución” serviu de burladeiro verbal para evadirse doutra acción seguramente máis propia: “destitución”. En todos os postos laborais, foren os que foren, case todo o mundo viu de cerca algunha vez o valor de uso que teñen ambos términos: non é o mesmo que a un o destitúan ou que o substitúan, como tampouco é igual dimitir que destituír, a ximnasia e a magnesia, que adoitaba dicirse. É dicir, que non sempre o que se di é o que sucedeu; é conveniente ler entre liñas para decatarse algo daquilo que mereza a pena saberse un pouco.

Razóns de Estado

A suposta transparencia indispensable nunha democracia ten moitos burladeiros, e o marco conceptual en que se moven e combinan sintacticamente as palabras, segue sendo dos máis frecuentados. Cando o que está en xogo é o “Estado de Dereito” ou as “razóns de Estado”, o uso cambiado das palabras adoita acentuarse moito e, case sempre, en honor do segundo máis que do primeiro. A radicalidade do “Estado de Dereito” -e máis se se lle engaden os adxectivos de “Estado Social” ou “Estado de Benestar”-, case sempre ten máis baleiros e incumprimientos do que en boa semántica cabe entender; as esixencias xurídicas dos dereitos cidadáns que están en xogo son maiores, e os posibles agravios á estrita igualdade que supón incumplilos tamén crece.

É evidente, con todo, que as “razóns de Estado” son sempre moi elásticas e que dependen en gran parte de coxunturas flutuantes. A da nosa Historia particular é moi peculiar; a tradición de liberdade de expresión -implicada de cheo en todo isto- é curta, e a súa implantación xurídica última relativamente recente. Por algo a humorada revista, La Codorniz, reclamaba desde a súa fundación en 1951, ser a “revista máis audaz para o lector máis intelixente”. Logo da “Cruzada”, houbo moita xente ocupada en que ninguén se descarriara, oficializaron a machada as “boas lecturas” nas bibliotecas, e para que revistas e xornais non fosen unha golosa tentación os fiscalizaba, un traballo de censores especializados que pasaría a ser función do Ministerio de Información e Turismo. Cando en 1956 comezou a emitir TVE, Rafael Arias Salgado, ministro dese Ministerio da Verdade naquel momento, logo de proclamar aquel 28 de outubro inaugurados os estudos e emisións situando en primeiro plano as “razóns daquel Estado Novo”, aínda alargou ata 1962 o seu modo de entender a liberdade de expresión, “sempre para a verdade”, o que, segundo escribe José Enrique Monterde, estendía o seu labor protector -isto é, censora- “nada menos que a lograr a salvación espiritual dos súbditos españois”, e “preservar aqueles valores morais, ideolóxicos e relixiosos que se supoñían inherentes ao seu ser”.

A lei de Prensa e Imprenta, con Manuel Fraga á fronte, derrogaría en 1966 -teoricamente- a de abril de 1938 e os dispositivos que tiña contra as “faltas de desobediencia, resistencia pasiva e, en xeral, as de desvío das normas ditadas”. Tan aleatoria foi, con todo, que sempre dependeu de factores tan variados como axustes de contas entre familias do réxime, negocios editoriais e a dureza represiva de estados de excepción como o de 1969, pois o art. 3 facultaba unha moi elástica aplicación da inspección censora. Aínda en 1974, os seus censores clasificaban ás editoriais segundo os “antecedentes” dos seus responsables: “conflitivos”, “algo conflictivos”, forte “desafecto”, “antecedentes favorables” ou que “non tivesen antecedentes”.

Vimos desa tradición recente, continuada por distintos artiluxios e estrataxemas, que engadiron a unha longa tradición inquisitorial cuxo rastro chega, polo menos, ata a invención da imprenta en 1450, á que enseguida seguiu a do previo Imprimatur. Traducido en hábitos culturais, este estivo sempre presente e nunca foi fácil explicar a verdade a quen disinta da “verdade oficial”; trala liberdade de expresión democrática segue habendo xente ofendida por que alguén conte algo non coincidente coa súa verdade, por moi argumentado, documentado e contrastado que estea. Sempre hai tantos intereses en xogo, que, ás veces, a confusión que se xera é tal que non se sabe que verdade ten que prevalecer. No actual mercadeo das ideas que circulan polos medios, hai, ata, múltiples invencións da verdade, dispoñibles para ser dixeridas. Ocultan as cofradías e concepcións de vida que as emiten, e tratan de colonizar as mentalidades e instaurar uns códigos, unhas normas e unha pedagoxía en que os seus puntos de vista sexan os nosos á hora de tratar de explicar como se debe pensar e ver o mundo; adoitan ser omnicomprensivas para que, infantilizados, entendamos mellor canto sucede en España, unha das palabras que máis se oen nos últimos tempos.

Estado da razón política

Algúns dos políticos máis falangueiros son seguidores desta doutrina; non admiten a pluralidade e pretenden que lles sigamos docilmente. Non importa que sexa un erro o que digan; xa case ninguén sabe que é iso -e moitos fans incondicionais non o aclaran-; tratan de guiar aos seus seguidores por sentimentos cambiantes e imaxes que parezan cadrar á realidade e, segundo a última enquisa do CIS, non teñen reparo en deixar de paso sementes de odio cara aos seus adversarios. Esta tendencia das narrativas ficcionarias que marcan a política actual vai en aumento e, entre os seus métodos, está o facer volátil o valor das palabras substituíndoas por outras que fagan prevalecer a falsidade das medias verdades. É o xogo en que está metida de cheo, por exemplo, unha influencer política madrileña, moi valorada logo das eleccións do 4M de 2021, que imita a Trump, quen á súa vez imitou as técnicas de Reagan ou Thatcher e que, se se segue o tracto xenealógico, ten precedentes nas mañas que conduciron a Sócrates a ter que beber a cicuta. Segundo esta dirixente, “España ten 2.000 anos de Historia”, tese á que calquera docente cualificaría cun suspenso; e parece agora, ademais, que en Madrid, acontece algo exclusivo: “non hai clases sociais”. Esta novidade interpretativa da vida nesta cidade e canto a sustenta -incluída a propia administración autonómica-, debeu parecerlle brillante para recordar aos seus seguidores que, na “liberdade á madrileña”, só caben eles; os demais nin existen, o insulto clásico no “pandilleo” de todos os barrios, un modo de convivir a que parece aspirar.

O contrafactum político -ademais de literario- créao ela mesma. No seu afán demostrativo, entre os últimos grandes fitos está o de montar, por exemplo, un sistema de becas para os colexios privados que expresa magnificamente a súa teoría: favorecendo aos de arriba, xa non hai discriminación e reina a grande igualdade melancólica do Paraíso perdido. Calquera mozo ou moza ten “liberdade” de acceder e pagar estes centros e, por iso mesmo, ata Thomas Piketty entendería que nesta versión práctica de Capital e Ideoloxía, os tramos do ensino público, Educación Infantil e Formación Profesional incluídos, deben ter menos recursos e medios.

A interacción entre o que se di e o que se fai adoita ser indicio de cordura ou de esquizofrenia, segundo a concordancia. Agora ben, invisibilizar coas palabras, é un xeito de facer fraude; non cambia a bondade ou a maldade do que vemos e sufrimos. Non queda outra, xa que logo, que estar atento ás tomaduras de pelo que o lingüista George Lakoff analizou con coidado en 2004: Non penses nun elefante.

TEMAS: Razón de Estado.- Estado de Dereito.- Liberdade.- Verdade política.- Narrativas ficcionarias.

MMC (Madrid, 11.05.2022)

Empuxar é de mala educación

Non parece importar . Estase facendo habitual, sobre todo entre os que esgrimen a súa “liberdade” para facerse co espazo público custe o que custe

Nos últimos tempos volve estar de moda empuxar. Regresa aos modales cotiáns a arte de desprazar de calquera modo ao outro, non necesariamente ao competidor, que tamén, senón a quen poida amagar con selo. En xogos regulados como o fútbol ou o baloncesto, o bo árbitro intervén para facer que todos os xogadores teñan iguais oportunidades de alzarse co triunfo; se é malo ou venal, degrada e contamina a competición.

Neste tempo incerto, abunda amplamente este ventaxismo, e con el cantos aproveitan para crear ocasións inusitadas de vencer ao adversario. Aínda que a argucia só convenza os xa van convencidos, a vida política na súa versión televisada, gravada e retransmitida ofrece amplo material deste xénero nos últimos tempos. A ansiedade por noquear ao contrario parece medrar; a “nova realidade” que traía debaixo do brazo a Covid-19, máis a engadida pola guerra en Ucrania, animaron moito este espectáculo.

Empuxa que algo queda

Os máis nerviosos xa non calculan os seus xestos nin as súas palabras; válelles case todo. Repasen, se non, canto oeran ou leran de dous acontecementos recentes. Por exemplo, un en Valladolid de que foi suxeito pasivo unha xornalista da Sexta, Andrea Ropero, increpada e empuxada por un suxeito, masculino e con longo currículum político nos cumios do poder executivo, e que agora, rumorea de continuo ao oído da presidenta da Comunidade de Madrid. A liberdade de preguntar que ten a xornalista como é a súa obrigación deontolóxica, viuse desprazada contra a súa vontade por este gardián das esencias do poder ata o insulto. De paso, aquel esperpento de comunicación, merecedora do “así non” da xornalista, erixiuse en protector do dereito cívico a estar, polo menos, medianamente informado do que ocorre no espazo público; reclama o dereito a organizar de modo absoluto a opinión dos demais e, se cadra, o do voto que, de tempo en tempo deben poder exercitar sen coaccións.

Máis recente, e máis exemplar por terse desenvolvido nunha ágora, foi o acontecido en Ourense. No espazo publico máis emblemático desta cidade, a súa Praza Maior, xusto diante da porta do Concello, o señor que di exercer como alcalde da cidade das Burgas, actuou de peor modo aínda contra unha sindicalista que trataba de contar aos seus seguidores e a cantos pasasen pola praza as razóns dunha reclamación dos traballadores do transporte municipal. O suposto representante dos cidadáns non os debeu atender e, con este procedemento, en que interviñeron dous gardas municipais, pretendía que tampouco houbese unha folga anunciada; de ningún xeito, a realidade marcábaa el, e se se mostraba rebelde ás súas ideas, a realidade íase enteirar. O inicio da agresión sufriuno a sindicalista quen, ademais, tivo que que oír a mendaz explicación dun señor descomposto porque o altofalante manual que manexaba a traballadora podía producirlle unha grave lesión auricular.

A arte do empurrón, se non se fai coa debida zorrería dos emprendedores máis desvergonzados, mostra enseguida a torpeza do que o executa na súa desmesurada ambición por sacar ao outro do terreo de xogo. As torpezas de MAR -acrónimo do suxeito vallisoletano- superan as que a súa intelixencia publicitaria pon ao servizo dos xogos dos seus xefes; desde 1988, hai constancia delas nas hemerotecas e, desde abril de 2020 volveron a ser visibles en Madrid. Nalgunha das análises sobre a época de Zapatero atopou tantos “egoísmos” que develar na esquerda política daquel “vertedoiro” como o chamou nun dos seus libros- que lle serven de inspiración para ocultar, remediar ou soslaiar os que transpire a contorna da súa xefa actual. En canto ao Sr. Pérez Jácome, é suficiente caer na tentación de ver algún dos programas da súa canle televisiva, con que debe imaxinar que entretén aos ourensáns; a quen o elevaron ao posto que actualmente ten, e cantos o sosteñen, fállalles o oído; o ruído que fai este comercial de instrumentos os enxordece.

Sentido de Estado

Idéntica liberdade avasalladora -dos demais- pode dicirse que exercitan bastantes dos que invocan, cazurramente, o pouco sentido de Estado que teñan ou deixen de ter a maioría das opcións que se barallan con motivo das escoitas indiscretas do programa espía Pegasus; a escusa é moi vella, pero a ocasión é excepcional para empuxar fóra do campo de xogo a non poucos. Todos parecen xogar nisto coma se dun combate xaponés de Sumo se tratase, a ver se logran expulsar do tatami a uns poucos e, se cadra, a todos os adversarios. Todo vale e, aínda que poidan perder todos, dá igual; divírtense crendo que divirte aos que observan o espectáculo.

Menos divertido, por máis escuro, é outra arte de empuxar, o que trata de coar o que non debería coarse; para sinalar que se está no combate, vai situando pequenos golpes de efecto acompañados de twits que incomoden ao adversario e que saiba que se está na pelexa. Deste cariz, o mundo educativo ten continuas demostracións, tantas que é a continuación dunha arte literaria. A vella arte sentimental da queixa xa tivo abundante presenza na Biblia e, moito antes, nas taboíñas cuneiformes; non cesou nin cesará. É un malestar con moitos niveis e moi opostos agraviados e, xa que logo, ten entre os alternantes políticos, unha ampla nómina de candidatos ás lamentacións.

Neste capítulo son especialmente notables as grandes achegas que está facendo Isabel Días Ayuso ao currículum educativo xunto a listas de agraviados prohomes da cultura e dalgúns saberes educacionales. Xunto a decisións que a converten no mellor comercial dos negocios privados do sector -quitando do medio á escola publica para que non estropee a súa “liberdade de mercado”-, hai un crecente fondo documental que case supera xa o extenso arsenal de precedentes que deixou no cargo Esperanza Aguirre. O malo é que repetir e emular converte en plaxio a suposta originalidade de preocupacións polo público. Pásalle nisto o que ao “pandilleo na rúa”, que anceia teña o seu partido; nas cartas que Carmen Laforet e Ramón J. Sender se intercambiaron entre os anos corenta e 1975, cando ela mostraba interese por que volvese a España, o escritor aragonés facíalle notar que aos “gamberros” causantes do seu exilio non lles gustaba a súa liberdade de ler, escribir e publicar “o que un cre que está ben”, o único modo de que un país se coñeza a si mesmo e poña en “orde os seus recursos”.

TEMAS: Boa e mala educación.- Liberdade de expresión.- Liberdades cidadás.- Liberdade de educar.- O currículum educativo.

MMC (Madrid, 04.05.2022).

A volatilidade deste tempo nos acurrala

 A volatilidad deste tempo acurrálanos

É tan inestable o que sucede ao redor, que todo parece imprevisible. Fainos intolerantes, aínda que sexa parecido a como foi sempre

A fraxilidade do presente traspasa moitísimo a doutros presentes do pasado vivido; iso é, polo menos, o que parece, pois todos os anteriores xa só figuran na memoria, ese instrumento non menos inestable. De fóra a dentro, son moitos os ingredientes que conflúen neste momento para xerar esa sensación de crecente levidade e, ata, banalidade do que vivimos.

Os conflitos

Ás múltiples fracturas que os máis de dous anos de pandemia trouxeron, engádense nestes dous últimos meses as que trae á convivencia europea a guerra en Ucrania, resultado en parte de problemas do pasado non ben saldados e, en parte tamén, continuidade de pulsións dalgúns actores, por salvar un pasado histórico irredento. O resultado está sendo visible en destrozos humanos e materiais intolerables; non estamos afeitos a ver cidades como as nosas, costumes como as nosas, pel igual á nosa e soños moi similares aos nosos, golpeados, maltratados e exiliados -coma se nos puides pasar a calquera-; mentres os veciños ucranianos son sacudidos, vemos arder as súas vivendas e esfarelarse os seus soños.

Logo de dous meses convivindo con estas imaxes, seguimos confusos, por non acabar de comprender o xusto e inxusto que hai detrás, quen sexan os que moven os fíos deste desastre detrás dos que sacan peito e esgrimen as súas sinrazóns. Agresores e agraviados xeran desorde á nosa tranquilidade aburguesada a tres horas de viaxe en avión; non é igual que cando sucedía exactamente o mesmo en Palestina, Irak, Afganistán ou Siria, e en múltiples lugares de Asia, África ou América do Sur, zonas predilectas do que, desde 1945, suma xa máis mortos que os da IIª GM. Este horror é o froito dun gran erro colectivo, que onte puido constatar en directo o actual presidente da ONU na súa viaxe a Moscú; o xefe da organización creada para frear o sensentido das guerras, puido comprobar a persistencia de razóns para o escepticismo mundial en que andamos.

Por estes lares, a inestabilidade tampouco anda parca de argumentos; abundan as razóns para que o optimismo ande baixo. Entre a debilidade dunha alianza de Goberno, que cada dous por tres dá motivos para o desencontro, engádese a desconfianza dunha parte dos que o sosteñen porque sentiron espiadas as súas comunicacións de móbil. Que as súas siglas sosteñan iniciativas que rocen a “desorde” en cuestións sensibles, é, de fondo, o motivo do que parece poder acabar cos acordos de lexislatura. Quede como quede este asunto, a recado que, como cando entre parellas medran os desaires, non é imposible termine en ruptura.

O “quejío”

Doutra banda, nas beirarrúas da oposición, non deixa de alimentarse a queixa metodolóxica. Non a sempre existente porque os problemas medren sempre máis que os medios para solucionalos e nunca haxa a man milagres como o do pan e os peixes, as vodas de Caná ou o do maná. Nun mar de necesidades, sempre faltan remedios que poñer; está implícito na necesidade do pacto social da democracia, entre as razóns polas que merece a pena sostelo. Non, non se trata desa queixa, senón do seu emprego sistémico para erosionar a democracia; como escusa para non facer nada, ou para torcer o emprego dos recursos dispoñibles cara a intereses máis ou menos espúreos.

Que este tipo de queixa é rendible viuse ultimamente moito nas eleccións de países próximos. A última, en Francia: algo máis de catro de cada dez votantes na segunda volta dos comicios para a Presidencia en Francia -o 41%- foi parar a unha opción política cualificada de extrema dereita. Que en España se está percorrendo este camiño, exacerbando o descontento múltiple para sacarlle partido, viuse tamén desde o acontecido nas eleccións autonómicas de Madrid o 4M de 2021. O PP case dobrou a aceptación de voto que tiña, e o sistema foi o mesmo: xogar a ser unha valente mater dolorosa permanente, sexan cales sexan as cuestións en xogo e por máis que estiveren en marcha posibles solucións. Sentirse frustrado no canto de apoiar ou dialogar lealmente -dentro das discrepancias lóxicas que sempre haberá-, é unha forma de escapismo utilitario que, desde entón, vimos ampliarse exponencialmente. Se nas eleccións e Castela e León, o desenlace final ha ir por esta vertente, é de prever que vaian polo mesmo derroteiro cansino as que se aveciñan en Andalucía para o 19 de xuño, que aumentará algo máis a amplitude do “quejío”, un pau do cante de moito percorrido cultural en que apoiar a súa utilidade política. “Empurrar” fora do rodo mediático toda racionalidade democrática entre o necesario, o posible e o importante, é un sistema moi útil.

E os pobres

Algúns dos desenvolvementos pragmáticos destas actitudes son especialmente groseiros para o sentido da convivencia, e isto é o máis grave da inestabilidade que alimenta o desánimo actual. Se as máscaras descobren o falso servizo ás necesidades comúns por parte de moitos supostos emprendedores, o uso que estea facendo dos recursos públicos, non por urxencia senón por programa de cálculo, só engorda o “saco” dos que non teñen necesidade de axudas e subvencións. Agora ben, se as metamorfoses da pobreza e das políticas que tratan de atendela seguen ofrecendo ocasións sobradas para calibrar a calidade do sistema que estamos desenvolvendo, non parece que sexa bo síntoma a disposición de bolsas para o alumnado de colexios privados, mentres quedan sen o básico os dos centros públicos, como se previu xa para o curso 2022-23 na Comunidade de Madrid.

Tampouco o é que, a colexios privados que fan bo traballo de atención social, se lles prive de seguilo facendo Hai en Madrid 11 centros concertados, a maioría confesionais, moi comprometidos na súa dedicación aos máis humildes, que van ver como este recorte afecta ao 70% do seu alumnado e ao 50% do seu profesorado. A súa pelexa por normalizar recursos para esta atención choca co que unha Dirección Xeral de Ensino Concertado -con máis man na Comunidade de Madrid que a do Ensino Público- dispón para impoñer o máis duro neoliberalismo: o que queira educación que a pague. A dispoñibilidade individual de diñeiro como sistema de igualdade contradi o que prevía un Estado Social e de Dereito e vén dicir que o “quejío” destes afectados non é rendible. Unha situación tan voluble como a actual confirma, xa que logo, que non avanzamos case nada; en 1689, John Locke xa advertía, falando da tolerancia, que “non é a diversidade de opinións -que non pode evitarse-, senón a negativa a tolerar a aqueles de opinión diferente, a que produciu todas as guerras e conflitos”. Aí seguimos.

TEMAS: Estado Social e de Benestar.- Tolerancia.- Neoliberalismo.- Público/Privado.- Pobreza.

MMC (Madrid: 27.04.2022)

As máscaras e as súas vergonzas

 Deixar ou non deixar as máscaras, non impece que haxa individuos con moita cara en canto ao interese de todos; préstalles máis satisfacer o seu.

Logo de dous longos anos, a case normalidade volve á vida cotiá a través dun dos seus símbolos; decae o uso da máscaras en grande parte da vida relacional e, de paso, xorden novas situacións. A dos cativos e adolescentes que neste tempo han ter que ir á escola ou colexio tocados con este sistema protector terán especial significado; non faltarán os que se sintan desprotexidos ante o aspecto que causen aos demais. Non faltarán tampouco, sobre todo entre persoas maiores, quen se sintan acovardados e reticentes, con medo a un trato máis fluído que o deste tempo pasado. Peor levaremos todos o recordo de cantas persoas próximas se foron; sen elas, toda renovación da normalidade anterior á pandemia non será o mesmo.

A corte dos milagres

No plano político, tamén quedan pegadas de canto foi o tránsito por estes dous longos anos. Chaman a atención, por exemplo, algúns dos xestos de índole supostamente emprendedora que as urxencias dos momentos iniciais de pandemia trouxeron consigo, con efectos favorables para o peto duns cantos mediadores de contratos suculentos; as máscaras han ter beneficiarios estraños, capaces de burlar os controis básicos que un sistema democrático ten establecidos para que o diñeiro de todos non se desperdicie entre listos de quenda. Os varios casos que se ventilan neste momento nas instancias xudiciais, con todo tipo de escusas por parte dos implicados, cuñados e parentes, e con total mosqueo por parte dos paganos, están á espera de que se aclaren leas oportunistas. É probable que, nin sequera se logran solucionarse, mellore moito a confianza cidadá nos xestores dos recursos públicos.

E esta é a outra das cuestións importantes que nos deixan tras si as máscaras, que a redución dos impostos, xusto cando estamos ás voltas coa declaración do IRPF, volveuse a converter en asunto principal de propaganda política. A idea de que o diñeiro está mellor nos petos dos cidadáns non deixa de ser un sofisma máis no medio da confusión, por ver se alguén pica e vota a favor de quen sosteña a proposta; con antecedentes como os de moitos capítulos de xestión recente, os propagadores desta idea deberían engadir que moito mellor se o resultado do que se recaude vai parar aos petos dalgúns amigos pouco escrupulosos. Sen un debate solvente, sereno e a fondo sobre canto implica o pago de impostos en maior ou menor contía, en que capítulos, por parte de quen e con que diferenzas de tramos de rendas, é un falso debate, destinado únicamente á ambigüidade publicitaria de erixirse en salvadores de non se sabe quen nin a costa de quen. Sen importar que satisfaga á gran maioría, esta cuestión acabará onde adoitaba dicir o refraneiro: reunión de pastores, ovella morta, e que pague a conta algún innominado membro do rebaño.

O asunto da disminución de impostos, lanzado ao voo, sen referencia a que tipo de país se quere ter, con que dotacións de redistribución de rendas e, xa que logo, con que calidade de servizos para todos os seus cidadáns, é banal. Os que reclaman como método político baixar impostos, deberían aclarar antes de nada a conta de que redistribución irá o desconto. Non sexa que o que queren realmente é desprotexer á maioría de xente que a necesita para saír adiante, mentres se pretenden aumentar as posibilidades de negocio privadas, non en sectores exclusivos de Premium, senón nos estratéxicos como Educación, Sanidade, Servizos á Terceira Idade e Dependentes, a máis diso outros servizos públicos. Os exemplos que nos poñen diante, de negocios que nestes campos concretos medraron a expensas da diminución de recursos ás redes públicas, son moi claros nalgunhas Comunidades que se erixen a si mesmas como modelo de xestión. O caso de Madrid é especialmente significativo por publicitarse descaradamente as súas bondades, coma se fose a punta de lanza dun neoliberalismo costumista, sen contradición interna ningunha.

Como tantas veces se dixo, é raro que tratándose da Comunidade con PIB máis alto de España, se estea convertendo en campioa das privatizacións e, simultaneamente, na número uno en canto a minoración de recursos per cápita nos sectores eminentemente sociais. Debe ser, ao mesmo tempo, a campioa en protestas dos seus propios funcionarios e traballadores, tensionados das ratios que lles tocan de atención aos cidadáns pola disminución de medios e prazas de profesionais. En fin, o é sen dúbida, ao que se ve na prensa case a diario, en chapuzas de xestión, por exemplo coas máscaras, por non mencionar outros aspectos xa clásicos desde 2003 e aquel famoso “tamayazo”, o gran fito modélico de facer alta política. Deste xeito, en Madrid, revive, desde antes de maio de 2021, a isabelina corte dos milagres, na que ningún conselleiro cortesán viu pobres.

Ubicuidade escalolóxica

Pola súa banda, o milagre da ubicuidad non é o forte do novo líder nacional, Alberto Núñez Feijóo, pero si a súa habilidade para situarse de perfil para que non se saiba ben si sobe ou baixa a escaleira do que sexa, nin a súa implícita zorrería política; no pobo onde naceu, para case todo hai que subir e subir para logo baixar, e é un incordio dicir constantemente que está facendo. Coa súa axenda de Xénova na man, acaba de xustificar a súa inasistencia á toma de posesión de Mañueco á fronte dun Goberno complexo; todo sexa por non facilitar a foto de colaboracionista cos partidarios de reducir o Estado aos tempos anteriores ao Paleolítico Superior (desde onde din que arrinca a Historia de España). Pronto veremos en danza ao novo Goberno Castelán-Leonés e poderemos apreciar en directo o trato que dan ao futuro do Estado de Benestar que se logrou nesa terra, unha vez que Feijóo está publicitando plans para reducir impostos ao seu modo. En Andalucía á súa vez, xa invocan aos arúspices para ver o momento máis oportuno para as seguintes eleccións, non sexa que deban facelo peor que na vella Castela.

Mentres nos aclaramos algo máis con estas ladinas propostas de impostos nuns ou outros sitios, e se quedan en favorecer máis a quen xa teñen o favor para evadilos, iremos vendo en que segue quedando esta democracia nosa, sempre máis formalista que acorde en orientar os ingredientes básicos do suposto pacto social. As máscaras, independentemente do que fagamos con elas, se abandonalas do todo ou seguir sendo precavidamente “responsables”, seguirannos a donde vaiamos; sen elas, as distancias acúrtanse e quedamos ante o ollo dos demais cos nosos egoísmos particulares saltando á vista de todos. Queiramos ou non, se institucionalmente non o remediamos, seguirá primando o que, a modo de utilitaria conclusión do seu Diario do ano da peste, deixou declarado en 1722 o eu narrador de Daniel Defoe: “Terrible peste asolou Londres…, cen mil almas levou, Pero eu sobrevivo!”.

TEMAS: Estado de Benestar.- Impostos.- Alianzas políticas.- Público e Privado.- Oportunismo político.

MMC (Madrid, 20.04.2022)

Historias da Historia na España actual

O saber histórico e o xornalístico andan á vez: hai máis interese en controlar os relatos do que acontece; non sexa que alguén se decate.

En Castela-León, Alfonso Fernández Mañueco acaba de dar paso a Vox nesa Autonomía dicindo que o seu novo Goberno ía ser unha “piña”, “con ideas claras e sen complexos”. Os seus correlixionarios en Europa recrimináronllo e, como lle acaban de recordar outros grupos no seu parlamento, fixo un mal negocio para esa Comunidade, para España e para o seu propio currículum democrático. E tamén para o de Alberto Núñez Feijóo no seu inicial liderado do PP: os seus posibles votantes calcularán que, en diante, é mellor votar á extrema dereita.

As condicións desta alianza sobrevienen nun momento en que estamos vivindo as consecuencias da guerra de Ucrania, outro acontecemento ao que os xornalistas cualifican tamén como “feito histórico” pola súa novidade impactante, como adoitan facer con canto excede a rutina cotiá. No uso simplificador de este adxectivo, non deberiamos, de todos os xeitos, ver como irrelevante que no novo desenvolvemento curricular da Historia de España optouse porque abarque desde 1812 ata este presente. Non é indiferente e a proba é que os xestores das políticas educativas madrileñas, que pretenden liderar o esencialismo patrio, din que non o van a permitir e xa preparan a súa norma para que os mitos da cronoloxía anterior, desde a Prehistoria, volvan a donde estaban. Valeranse para iso da facultade das autonomías para regular o 40% do currículum escolar.

A batalla das Humanidades de novo

O histórico e a Historia -a científica, sobre todo- volven estar en danza e non é cuestión banal, senón moi expresiva do ton en que nos movemos, alleo a que os cidadáns do común poidan entender coherentemente algo. Próximo está o balbordo que causou o debate das “Humanidades”, tan proveitoso políticamente ao ámbito máis conservador do PP desde os anos noventa ata o 2003. Aquel falso debate, que de Humanidades non tiña nada, como logo puido verse na derriva que tomou a LOMCE e, sobre todo, de base nada tiña que ver co sentido que ten a aprendizaxe humanista, tan ben explicado por Nuccio Ordine en A utilidade do inútil, senón coa metodoloxía do discurso político, utilitarista e simplista, pero proveitoso na inclinación do voto.

O problema que van ter os conservadores agora é que non compiten cunha morixerada socialdemocracia, á que acusan de radical degradando de entrada, como en todo sofisma, a credibilidade dos seus argumentos. Xa teñen enriba á extrema dereita, que ve como intanxible o relato que, antes da Transición, foi oficial en España. Máis interesada que ninguén en que o silencio ou a terxiversación gobernen a memoria dos seus votantes, coáronlle a Mañueco a alteración evolutiva da historia cidadá, española, en tres compoñentes centrais concernentes a pautas culturais de todos; os tres identifican as súas obsesións e van en contra da convivencia harmónica desexable. Evadir as cuestións de xénero é retroceder no recoñecemento das persoas en igualdade; a incidencia prioritaria na “violencia intrafamiliar” nega que exista unha violencia machista moi arraigada. A súa posición en asuntos de memoria histórica ningunea dereitos de recoñecemento e verdade aos familiares de miles de vítimas da Guerra; é dicirlles que non existen e elimina o pouco que, desde 1975 que, nesa Comunidade logrouse acordar. E en canto a inmigración, cando nesa comunidade apenas existen migrantes e, de habelos, axudarían a resolver o seu crecente desertificación demográfica, máis ben quere asentar un señuelo de identidade para a expansión do voto ultra.

Din neste acordo programático, reivindicar unha “historia común”, entendida como “elemento integrador para a reconciliación”, combatendo calquera intento dos que tratan de utilizala para dividir aos españois, e volvemos entrar na metodoloxía sofística de contar medias verdades para que todo o mundo crea que quen as di é un campión da verdade, inasequible rebelador do mal. Volvemos, de novo, a que esa historia común sexa a que nos ensinaron desde José María Pemán en La Historia de España contada con sencillez, que serviu de referencia ao Manual de la Historia de España, en 1939 como texto escolar ao Instituto España como modelo de todas aquelas enciclopedias anteriores a 1970. Que avance desde entón o coñecemento histórico ou a didáctica escolar non parece interesarlle a ninguén. Moitos parecen concordar en que se se anula de vez todo o que os hispanistas investigaran antes desa data, e o que nas Facultades de Historia e de Pedagoxía pescudaron desde entón, mellor para a súa “historia común” por máis diñeiro, esforzo e saber que se perda. Mellor para o Pin parental do que se debe ensinar e saber.

Que ensinar da longa Historia humana

É evidente que o que, desde hai moito tempo, estamos dando por certo ante a cidadanía é un relato atrabiliario do pasado de todos os españois; hai tempo que hai unha tendencia a resolver por arriba esta cuestión, xerando unha historia común europea, capaz de superar as diferenzas e desacordos, pero, de entrada, somos incapaces de xerar un relato común do acontecido no chan español. Podemos estar de acordo na lista dos Reis Godos, pero sempre hai profundas diferenzas no transcorrido desde o segundo terzo do século XX. É máis, sabemos con datos estatísticos concretos da gran ignorancia que teñen as últimas xeracións sobre desa etapa, fundamental para entender algo deste presente, pero parece haber moito empeño en que así siga sendo.

A moi poucos lles interesa que historia sexa relevante para que un estudante de Bacharato entenda algo do que sucede, ou que teña ferramentas para pescudalo. Pero as formulacións curriculares que propugnan non deixan tempo para tratar, con mínima consistencia, nada do que na xerga especializada coñécese como “Historia actual”, a que abarca o tempo posterior ao final da IIGM. Prefiren que o 2º de Bacharelato -de obrigada convalidación na proba de selectividade-, para que o alumnado saia mínimamente airoso do gran obxectivo dese curso se limite a dosificar a Historia de España en pequenas pílulas, un sistema para xogos de preguntas e respostas ao estilo do vello programa de TVE Cesta y puntos, nos anos sesenta. É dicir, que estamos a piques de validar outra vez un currículo que sexa unha especie de Catecismo do P. Astete en plan patriótico, unha historia que non ten nada que ver co interese do saber histórico. A cuestión de fondo que este asunto aparella é se a forma que teñen uns ou outros medios xornalísticos de falar do presente, e explicalo á súa audiencia con lealdade, tamén é indiferente, ou se volvemos a un orwelliano Ministerio da Verdade.

TEMAS: Verdade única.- Historia común.- Historia de España. Ministerio da Verdade.- Historia e Xornalismo.

MMC (Madrid, 13.04.2022)

O futuro está no presente

A complicada situación que temos non propicia torcer a frecha do tempo sen modificar supostas seguridades do pasado.

No discurso do Nobel de 1956, Albert Camus invocou a necesidade de ”impedir que o mundo se desfaga”. O mundo estaba en plena “Guerra fría” e, en España, nos inicios dun leve despegue do racionamento e a autarquía que seguiron a unha dura guerra in-civil. O que o alxeriano de ascendencia española reclamaba era consistencia ética e moral ante o que estaba acontecendo; non era lexítimo que dese igual calquera actitude se a honestidade, a xustiza e os dereitos humanos andaban por medio. Non era cuestión de ser bondadosos a capricho.

O futuro

Pasaron sesenta e seis anos, e as actitudes con que nos topamos a diario nos noticiarios non desmerecen da sensación de desmoronamento en que parecía andar o mundo e o ecosistema. Unha guerra de cuxas noticias temos imaxes case en tempo real, unha realidade económica en situación difícil e ata unhas noticias meteorolóxicas tan cambiantes como inusuais contaxian unha sensación de crecente cansazo. A palabra máis repetida no Congreso de Deputados, na interpelación ao Goberno deste día seis de abril, é sobre “o futuro”. Cando ninguén ten as claves en que se movían as pitonisas de Delfos, é desacougante, parece pouco claro e xera desconfianza.

Os máis berróns aférranse é ver se -xusto neste momento en que empezan as datas de declaración da renda- se baixan os impostos. Volvemos, xa que logo, a donde sempre; se o da propiedade privada é un dereito absoluto ou se, para afrontar os problemas, ten algunha obrigación. A limitación que impoñen uns ou outros tributos ao fisco común é o que de verdade lles inquieta. Volvemos, xa que logo, a unha cuestión que xa na Baixa Idade Media atopara solución teórica, pero que aínda nos anos 90 do século XIX non alcanzara unha solución práctica para eliminar unha das causas principais da pobreza: a sacralización que adquirira a propiedade por riba doutros dereitos. A partir do momento en que as leis e institucións sociais empezaron a entrar na escena a comezos do século XX, quedou en mans das políticas económicas dos gobernos o satisfacer máis ou menos as necesidades perentorias de todos. Tamén quedou en mans da oposición aos que propugnan ampliar a economía social o que, nas súas alternancias de goberno -e desde os medios de difusión das súas mensaxes-, diminúa o papel distributivo do Estado e, sobre todo, a quen vaia a parar sen privilexios a distribución.

Entre ser un Estado mínimo, con menos impostos, e ser un Estado con suficiente apertura ao benestar de toda a cidadanía, xógase practicamente toda a política actual. Nesas estamos, e de xeito non fácil neste momento. E como sempre, non é só unha cuestión económica, senón tamén unha cuestión de ética colectiva e, xa que logo, un xeito ou outro de entender o pacto social e político que subxace no sistema democrático. O predominio dunha ou outra tendencia aparece máis decidido cando a cidadanía se pronuncia nas urnas; antes, no tempo anterior, a mensaxe que as formacións políticas procuran que teña audiencia é o que, implícito na teoría de xogos, combina niveis de satisfacción propio con formas concretas de dirimir a cuestión en nome dunha suposta liberdade e benestar común pero que toma como criterio fundamental o interese individual.

Nese xogo andamos, cando falamos de futuro. A gran cuestión en Educación non é o currículum, que tamén, pero en segundo plano, senón a gran división que esconde a dobre rede privada e pública. Tras ela nese xogo andamos, cando falamos de futuro. O mundo educativo, a gran división que esconde a dobre rede privada e pública, reflexa amplamente esta dobre concepción da propiedade, do Estado e das actitudes persoais e grupais ante o ben común. Cantos sigan con algún detalle as evolucións das políticas de sanidade, educación e servizos sociais da súa comunidade autónoma, poderán ver que actitudes éticas están propugnando e a que tipo de cidadanía preferente teñen en conta cando deciden.

Leis mestras

Por diversas razóns, a Comunidade de Madrid é emblema ou suposto modelo do que o ámbito conservador propugna para que o mundo “non se desfaga”. Non lle parece importar, por exemplo, investir pouco na Pública -pese a dispoñer de máis recursos que outras comunidades- e erosionala cada ano que pasa con sucesivos recortes e crecente abandono. As queixas dos colectivos implicados, Anpas, asociacións veciñais, sindicatos e diversas plataformas reivindicativas, non cesan de denunciar falta de centros e infraestruturas e mantemento das mesmas, obras que se eternizan, existencia de “aulas modulares” ou barracóns para suplir as inexistentes e, ademais de falta de prazas nos barrios, deficiencia de recursos para atender alumnos con diversos graos de necesidades educativas.

A baixada de ratios é unha demanda longa, e a inexistencia de prazas en Educación infantil de 0 a 6 anos, acelerada este ano con decisións que afectan a un conxunto de escolas públicas que foran pioneiras no respecto ao desenvolvemento integral dos máis pequenos, é outra liña de actuación que merma o papel da rede pública. E o é, ademais, que a Formación Profesional , os equipos de orientación, as escolas de idiomas, tampouco teñan as dotacións necesarias para atender con calidade as demandas que teñen da parte da cidadanía que non ten recursos para pagar unha praza na rede privada. Se adicionalmente se limitan prazas en determinados centros que poderían atender esas necesidades, mentres en paralelo se abren noutros de iniciativa privada próximos, a orientación decidida dunha Consellería de Educación como a de Madrid cara á privatización explícita ou encuberta dun dereito fundamental está clara.

Non fai falta que o especifique nunha lei como a chamada “lei mestra de elección educativa”, que non logrará unha calidade maior, senón que excluirá de educación a quen máis a necesitan, mentres os seus grandes beneficiados son os grupos e asociacións privadas. Entender a “liberdade educativa” deste xeito non é senón volver á etapa anterior aos anos noventa do século XIX, en que o poder estudar -non simplemente ir á escola- estaba reservado a quen podían ir a un “colexio de pago”; e a gran maioría dos concertados o son, aínda que se revistan de “función social”. É dicir, que quen ten mal “o futuro” son as clases populares, ás que se exclúe de xeito legal de que os seus fillos estean en igualdade de condicións que os demais para que as súas vidas estean humanizadas e tamén merezan a pena.

TEMAS.- Impostos.-Propiedade privada.- Pública e privada.- Privatizacións encubertas.- Lei mestra de elección educativa.

MMC (06.04.2022)

Detrás do ruído, hai graves asuntos pendentes

Entre tradicións obsoletas e intereses desmañados, o que parece importar pouco é o valor que os estudantes lle dean á educación que reciben

Será difícil non admitir que estamos nun momento inesperado pero crucial en que suceden acontecementos moi relevantes polo que supoñen de cambio nos xeitos habituais de ir tirando. Entre os efectos que trouxo consigo a pandemia da COVID-19, máis os que estamos percibindo por mor da guerra en Ucrania -celeiro de Europa, lugar de paso das enerxías imprescindibles e proveedor de materias primas na economía mundial-, vivimos en directo un desas coxunturas en que todo vai cambiar e non sabemos cara a onde. Como miles de veces anteriores na historia da humanidade, se dilucidará máis pronto que tarde unha recomposición de forzas na xeoestrategia mundial, quen son os que de verdade manexan os fíos do panorama e o reparto de papeis que toca na nova partitura a quen neste momento se axitan, conmoven e recitan a súa parte do guión ante os parlamentos nacionais e nas súas reunións de alto nivel.

As conversacións que acaban de empezar en Turquía entre Ucrania e Rusia son importantes; o son tamén as decisións que se están tomando sobre o norte de África e, no medio, o xogo de España, que xa se albisca trala posición ante Marrocos. Circula desde hai días polas Redes un mapa moi didáctico en que pode verse a variabilidade das fronteiras europeas desde 1141; ten gran interese para advertir, de paso, como os esencialismos pintan pouco ante a movilidad dos factores que determinan os acontecementos e, de paso, como a forma de contalo tamén é fráxil, cambiante ao compás en que suceden as cousas e segundo sexan os vencedores na inminente situación provisional.

A Historia na ESO

Xusto neste momento de extrema volatilidade de canto sucede, na axenda do Ministerio de Educación para a posta en marcha da LOMLOE salta ao debate público a proposta do currículum de Historia na ESO para os mozos e mozas de 12 a 16 anos. E volven iniciarse debates agres, repetitivos dos vividos ante reformas anteriores, especialmente a da LXE de 1970 e a da LOXSE en 1990; volve igualmente un debate longo e estéril en torno á Historia de España, ao que tanto proveito político sacou o mundo conservador con aquel falso debate das “Humanidades”. Aquilo sustanciouse entre 2001 e 2003, cun currículo de Bacharerato máis acorde co que fora o deseño de José Mª Pemán ou do Instituto de España como ideario único a soster; a particularidade é que se volvía a iso 65 anos máis tarde, pouco acorde co que necesitaba o alumnado para entender o mundo en que vivía.

En 2016, un profesor da Autónoma de Madrid, Fernando Hernández, estudando que Historia de España estaba recibía a primeira xeración de españois do século XXI, constataba unha grande ignorancia. No entanto, este asunto do currículo dará moito xogo estes días e, de novo, producirá debates que esquecerán esa cuestión: que debe saber do pasado un españolito de a pé para entender algo do seu presente na sùa adolescencia, que lle axude a mellorar a súa capacidade de mirar por conta propia, sen orelleiras prefixadas por ninguén? Tan só debe seguir sabendo repetir o que desde instancias que non coñece lle din que debe aprender, se quere pasar ao curso ou etapa seguinte de estudos? En 1965, os Beatles escribiron Yesterday e foron profetas do que seguiu existindo nas aulas: “chegou o onte?, agora anhelo o onte?, ?¡oh! Creo no onte?. O currículum dun tempo cambiante como este puxará -como outras veces- pola inamobilidade.

O debate que paga a pena

Este falso debate seguirá ocultando outros que si deberína producirse se quere alcanzar unha educación para todos con suficiente dignidade á hora de interpretar o art. 27CE78. Os que crean que o coñecemento histórico ensina algo e que, xa que logo, debe ter presenza no sistema escolar, deberían concordar en que o que o coñecemento histórico ensina é que o tempo non cura nada, pero que pechar o paso á desmemoria é o único modo de que exista un chan en que teña sentido outro futuro. Os herdeiros do prepotente relato do tempo pasado pretenden acalar calquera outro e os seus marcos conexos; repiten o de quen pretenderon vacinar “para sempre” ás xeracións da posguerra. Se este presente ha de ser o anticipo dun futuro máis xusto, para “torcer a flecha do tempo”, que di Bruno Latour, hase de partir de narrativas en que se conten as historias deste presente, que pensamentos encerran e cales queremos que imperen nesa sociedade a construír entre todos.

Non toda narrativa vale e subsisten presenzas do pasado que distorsionan o presente, porque incumben á estrutura do sistema educativo. Pretender, por exemplo, que a conta dos recursos de todos exista un estatus privilexiado en educación para uns poucos alimenta unha bipolaridade anacrónica ante un mundo cada vez máis plural. De engadido, atrasar por deficiente formación docente que as novas xeracións de estudantes poidan preparar ben o seu futuro, é soster un conflito só favorable a eses poucos. É paradigmático o que veu sucedendo na Comunidade de Madrid -modelo para moitas outras-, que na última década case duplicou o diñeiro destinado a concertos con centros que segregan por sexo; segundo Infolibre, dos 25 millóns do curso 2010-11, pasamos a 46,2 na actualidade. Se se lles engade o incremento á atención xeral aos colexios concertados -fronte á disminución de recursos e atención á rede pública-, tense unha idea bastante exacta do interese de centrar a atención nos miúdos do currículum, no canto de atender democráticamente ao que máis importa. É coma se dixesen: socialicemos o problemático e privaticemos un pouco máis as ganancias.

Tantas veces sucedeu isto desde fai máis de oitenta anos, que, como repetía Antonio Gamoneda, o Premio Cervantes e 2006, os adverbios de tempo teñen a alma cansa. Nin sequera en momentos cruciais como este cesará o ruído distorsionador do que merece a pena. Antes de que, entre a maioría cidadá, renda o descontento da sentenza de Erich María Remarque ao final da Primeira Guerra Mundial: “estamos de máis ata para nós mesmos”, construír con acerto un mundo que mereza a pena implica que a mirada non estea condicionada pola mercantilización da idade escolar. O consumo educativo non mellora o valor convivencial da escola, aínda que disfrace de “interese xeral” o uso de recursos públicos en contra do ensino equitativo.

TEMAS: Xeopolítica actual.- Currículo de Historia.- Desmemoria/memoria.- Pública-Privada.- Coxuntura-Estrutura.

MMC. (Madrid, 30.03.2022 

Desfaise o mundo?

Cegarse cos problemas, é mal agoiro para resolvelos; poñerlles parches sen molestar a quen se debe, tamén pode facelos medrar.

A coxuntura é complicada. Despois de dous anos longos de COVID-19, un problema que aínda non se reduciu do todo, máis un mes de guerra en Ucrania, con repercusións tamén indubidables na inflación e na vida cotiá, converten esta situación actual nun cúmulo de indeterminacións e controversias. O máis grave é que os asuntos non solucionados ao seu debido tempo amoreánse cos novos e terán que seguir esperando; o posible faise máis difícil e, unha vez máis, o urxente cómese o necesario.

A realidade e a linguaxe

As novidades que achega cada novo día, son derivacións últimas dunha cadea de cuestións que veñen de atrás, nun proceso crecentemente acelerado desde os dous acontecementos indicados. Para que sexa máis escuro, en continxencias como esta, as voces e propostas que se oen teñen de todo e, en boa medida, reiteran pulsións similares ás doutros momentos. Voces antagónicas e meteduras de pata se concitan para que, dentro do vello programa de que sempre é máis fácil predicar que dar trigo e, a río revolto gañen os mellores pescos. Entre uns e outros, complican aos cidadáns a visión “da realidade”.

Os analistas dos acontecementos do pasado -os historiadores- non o teñen máis fácil que os que se dedican á análise e explicación do presente -os xornalistas-, cando se esforzan por que os seus lectores teñan chaves para que entendan algo. Outra especie de profesionais afíns, que en circunstancias como estas adoitan aparecer, os comunicadores, en realidade non comunican que senón o que é un predeterminado xuízo, crenza ou submisión ao discurso interesado dun lobby ou de alguén poderoso, capaz de prover a estes gurús de recursos. É dicir, que por encima do que parece estar vendo, o cidadán de a pé teno complicado para entender e facerse cargo do que está realmente acontecendo. A narrativa que oe complícao, as razóns están cargadas de sofismas, as imaxes poden estar trucadas.

Recorden o que pasou hai uns días nunha asemblea autonómica, onde o conselleiro de asuntos varios -entre os que figura Educación-, finxindo ignorar onde estaban os pobres, que el non os vía e que llo contasen, pois a súa era unha comunidade rica. Para presumir de atender a grupos que lle queren máis, de clases medias ou excelentes, nega a existencia dos pobres aínda que rolden os tres millóns. O informe FOESSA, tan acreditado xa desde os anos setenta, é inapelable, pero dá igual. Neste caso, como en tantos outros parecidos, que non van ao gusto da imaxe que quere proxectar o xestor político de quenda, ante unha mala noticia o culpable é o mensaxeiro. Igual que algúns xornalistas, nunca dispostos a que se lles poida derramar o gran titular polo que sempre soñaron; e idéntico ao que fai o mal investigador que, entre a hipótese mal suscitada e os datos da observación que leva a cabo, bota a culpa aos datos e prefire divulgar a súa bonita teoría.

Ás veces, porque seguir a ocorrencia é máis barato que contar a verdade, o conto de Andersen O traxe novo do emperador ou O Rei espido repítese, quedamos todos coas vergonzas ao aire, pero sempre hai cortesáns dispostos a continuar cunha estupidez coma se fose verdade. Sucedeu estes días respecto ao futuro do Sahara e os saharauis, un asunto que levaba en aparente calma desde a “Marcha verde”, con resolucións da ONU por medio e responsabilidades de España. Do opaca que foi a xestión última, seguiremos sen saber case nada sobre de por que aflorou exactamente agora, cando o aprovisionamiento do gas alxelino, é máis estratéxico que nunca e a Marrocos non se lle viu ningún xesto digno de atención. Non pode ser casualidade, con todo, que tanto nas mensaxes da contorna de Washington, como nos emanados da Moncloa, os adxectivos empregados sexan idénticos: que o proxecto marroquí para ese pobo é “realista, serio e crible”.

Logo destes dous casos tan próximos, a pregunta que calquera cidadán atento ao que pase ao seu ao redor se fixo é a mesma: Cal é a realidade que fixo realista esta política da realidade saharaui, naquela 51ª provincia da época franquista? Cal é a realidade social, en que detrás de tanta publicidade de liberdade á madrileña resulta que hai asombrosos cadros dun realismo mísero?

Vén ao caso o que Witgenstein empezou a escribir en plena IGM, á propósito da linguaxe e a verdade, o “baleiro de significado disfrazando o pensamento” e facendo “insensatas” as proposicións cando, sobre o que non se quere ou non se pode falar sería mellor “gardar silencio”. O Tractatus lóxico-filosófico, ao mostrar os límites da linguaxe e a realidade desde a perspectiva da lóxica, e que pode darse ou non darse unha situación determinante das cousas, remite o coñecemento da realidade a unha posición ética ante o mundo. O propio filósofo, volvería sobre estas cuestións da linguaxe para velas, ante todo, desde un punto de vista pragmático e do que pretendemos ao falar.

O valor da educación

Todos estamos faltos de adestramento para entender cabalmente o que acontece; o presente implícanos directamente e, ademais, cóntannolo de moitos xeitos. Algúns políticos deberían coñecer e avisar do que está pasando, porque os eliximos para que o fagan, pero poden contarnos milongas, desexar a indiferenza e que nos fartemos de preguntar que é a realidade, cales son os seus ingredientes, por que orde proceder para poñer arranxo ao que parece desmoronarse. Contan con que nos falta adestramento para distinguir a relación que deba ter o modo verídico de expresar o que sucede e as moitas xeitos en que nos poden inducir a que vexamos o que non hai. Os usos da linguaxe van moito máis alá do descritivismo inmediato; o valor do seu significado é variable segundo mecanismos que os expertos en marketing poden empregar, ata para deixar sen valor as palabras precisas. É dicir, que a valía da educación de todos crece en situacións de crises como esta que vivimos, xusto cando hai tantas vontades dispostas a que non sexa urxente e que haxa mil cosas máis necesarias.

Moitos estudantes non o ven así: non lles convencen mil cosas que seguen vendo neste momento e protestarán por iso. Curiosamente, desde a segunda metade dos anos cincuenta, estas folgas de estudantes son un continuum da política social española. Igual que as carencias dos pobres. Múltiples organizacións veñen denunciándoas de sempre, ata cando todo parecía ir ben; segundo Save the Children, en 2015 afectaban a un de cada tres nenos españois, que reproduciron a pobreza, sobre todo, por carencia de educación. Quéirase ou non, é urxente non cegar a capacidade de coñecemento de ninguén; no medio do vórtice en que estamos metidos, este segue sendo un ben indispensable e non un puro obxecto de negocio. Albert Camus, no seu discurso de recepción do Premio Nobel en 1957, xa urxía que, se queremos “impedir que o mundo se desfaga”, non cabe actuar a capricho, coma se todo fose lexítimo.

TEMAS: Crise actual.- Información e coñecemento.- Realpolitik.- Educación pública.- Realidade e linguaxe.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.03.2022