O diálogo de xordos está empedrado de oportunismos

O ruído continuado non axuda a construír os modos de acordar as urxencias educativas deste presente

O sistema educativo, como todas as institucións, fala máis polo que fai que polo que din que fai, modelo que sempre ten moitos medios para facer ruído. De aí o interese de quen, interesados en seguir controlándoo, manipulan os relatos sobre o ocorrido coa educación, particularmente a pública. Igual que canto afecta á Guerra e posguerra que, como Ángel Viñas, entre outros, lembra, é obxecto de terxiversación, empeñada, ademais, en ser a “historia definitiva”, allea á cientificidade que require o avance do coñecemento histórico.

Reiteraccións banais

Este afán evidénciase en moitos coloquios sobre política educativa -por exemplo á mantenta da LOMLOE- en que concorren diversas tendencias e intereses, e mostran os intentos de acaparar o valor semántico de termos como “calidade”, “liberdade” e “participación familiar” no deseño e xestión do sistema. Cada cal quere que estean ao servizo do seu ideario, facendo imposible todo “pacto”, “consenso” e “diálogo”, palabras que non cesan de invocar solemnemente. Deste xeito, en febreiro de 2023 os sofismas que se agachan baixo formalismos diversos teñen máis autoridade que a lóxica de Aristóteles, para quen, hai 25 séculos, “o fin de toda cidade é único, polo que é evidente que necesariamente deba ser unha e a mesma a educación de todos, e que o seu coidado ha de ser común e non privado” (Política, 8,1).

Nestes debates, os logros reais da educación española ou cales sexan os seus problemas urxentes adoitan estar case sempre ausentes, igual que abundan sempre mencións oportunistas ao seu “fracaso”. Cada participante trenza a súa intervención cara á súa posición con referencias a unha experiencia escolar que o leva a falar da feira segundo lle foi nela, sen atender a razóns analíticas comúns aos demais. Esta alerxia, similar á que en moitos espazos sociais produce a Memoria Democrática –ou outros asuntos do debate parlamentario-, adoita repetir a mesma intolerancia que en moitos faladoiros xorde cando se avalían as transformacións habidas desde os anos cincuenta, que a moitos lles parecen “batalliñas” trasnoitadas.

Mirado este presente no curto prazo daquel pasado, razoable é pensar, de todos os xeitos, que -como documenta Benvido Mr. Marshall- a americanización cultural, que o Pacto con EEUU introduciu en 1953, xerou moitas fantasías naquelas xeracións. Esta hipótese explica moitas migracións dos mozos do rural cara a lugares de educación estraños ás súas infancias e, enseguida, a masiva migración causante desa “España baleira” actual. As promesas daquel capitalismo do “desenvolvemento” e “progreso” respecto a penurias e carencias existentes, acompañadas de promesas de liberdade política nos anos sesenta, buscaban o éxito económico. Emigrar e deixar atrás a aldea, supoñía unha ruptura con valores que se consideraban atrasados; o esnobismo da Formica e os plásticos levaba consigo a austeridade, a colaboración e o compromiso compartido nas aldeas. Na acelerada urbanización en que andaba España cando Villar Palasí fixo a LXE -a lei da EXB, o BUP e o COU, de 1970-, estaba a suceder unha das transformacións máis potentes da Historia recente. Veu o abandono dunha longuísima tradición de persoas pegadas á terra -que traballaban con recursos ecolóxicos- e, tras baleirarse do coñecido, sobreveu un extrañamento e outras patoloxías, en que a alucinada procura do triunfo persoal implicou desubicación, insatisfaccións e soidade. Neste territorio dun futuro que ía ser mellor, unha tinguidura de modernidade, allea á dureza do que acontecía, impuxo outras formas colonizadoras de submisión, que xogaban co brillo de novas comodidades e materiais anodinos, en barrios de ningunha parte, próximos case sempre onde se acumulaba o lixo e os refugallos urbanos.

No curto tempo transcorrido, moitos sobreviventes daquela posguerra dubidan de se mereceu a pena tanto sacrificio. Os implicados nas ilusións daquel “progreso” sentiron entón entre os elixidos para deixar atrás as limitacións das aldeas onde naceran; tiñan “unha oportunidade” que as súas familias non tiveran, aínda que o medo ao fracaso extremasen a súa ansiedade. Excedidos os anos noventa, as crises da reconversión industrial, inducidas pola deslocalización e a globalización, volveron mostrar a súa dureza especialmente neses barrios onde foran a parar moitos migrantes rurais para facerse a si mesmos. E enseguida empezaron a nublar máis o horizonte os problemas culpables dun clima crecentemente cambiado polas actividades da produtividade e o consumismo.

Unha modernidade ética universal

As distorsiones creadas por este desarrollismo cambiante obrigan agora a redireccionar tanto esforzo individual e colectivo. As crises da enerxía e o clima dificultan a convivencia, cando quen, sen facer nada,se  lamenta dos que non teñen futuro, mentres dirixen unha economía e unha cultura que fan difícil imaxinar un porvir equitativo, distinto do que produciu un “crecemento” tan desigual. Os informes da ONU confirman que o tempo se acurta independentemente de que se apresten a vender remedios curalotodo entre os famentos de individualismo. E ante o colapso do sistema causante deste “progreso”, non vale repetir o conto de A camisa do home feliz, con que tantas xeracións foron adormentadas, ou o que Juvenal detectou a finais do século I d. C, cando a responsabilidade nos asuntos públicos quedou relegada polo panis et circenses (Sátira X, 80-81).

Repensando, pois, desde este presente, cal debe ser a educación desexable, todo xuízo da razón práctica debería ter en conta este ambiguo pasado en que nunca houbo equidade cabal. Repensar o futuro cun paradigma novo non consiste en que o neoliberalismo siga medindo os supostos de felicidade en termos dunha fe indiscutible no individualismo absoluto; as súas apostas por unha “ilustre liberdade á madrileña” son alleas á gran maioría das persoas de orixe modesta e postergan unha modernidade ética universal. Integrar nun afán colectivo a todos os humanos era o reto de antes, e segue sendo o indispensable na educación de hoxe: lograr unha sociedade máis racional, máis digna moralmente e atenta á colaboración comunitaria. A insistencia de Aristóteles é máis pertinente que nunca; por encima do que cada cal estime para si ou os seus, “o adestramento nos asuntos da comunidade ha de ser comunitario”.

TEMAS: Progreso.- Calidade.- Liberdade. Sistema educativo público.- Modernidade ética universal.

MMC (07.02.2023)

De que “realidade” estamos a falar?

O mito da irrealidade construída sobre soños inútiles impide camiñar con dignidade nun mundo crecientemente crítico.

Pódese pasar unha vida entre estreitezas a condición de que estea razoablemente cimentada; permite camiñar con expectativa de mellora, ou polo menos, resgardada de inclemencias externas ás do pequeno mundo ambiental en que se naceu. Pero cando o pasado foi triste, cargado de dor imposible de pechar, se o presente supostamente próspero e feliz terxivérsao, a calma indispensable para seguir convértese en peso difícil de soportar.

Cuantos pasan dos sesenta anos, coñeceron o mundo limitado de cando a España rural declinaba. O desarrollismo atrapounos na ansia de estar incluídos nun mundo de prosperidade e, enseguida, empezaron a sentirse metidos no vórtice de desigualdades máis humillantes, provenientes de decisións afastadas que os deixaban máis expostos ás inclemencias da organización laboral e social. Hoxe, entre crises multiplicadas e perentorias, os logros da España urbanizada, integrada na globalización económica, non pasan de efémeros, especialmente cando se quere erradicar o supostamente anticuado, para deixarse levar por suxestións inapropiadas.

A desigualdade estrutural

Insístese moito -como no século XIX- na “evolución persoal” como clave dos cambios que se necesitan para que o mundo que nos toca vivir sexa mellor e sen as limitacións que ten. Volve estar de moda a historia imaxinada, a dos libros de texto en que os grandes problemas políticos, e non digamos as revolucións, eran froito dos desatinos morais de individuos endiañados; nada achacaba á organización social, a como estaba composta, nin ás súas contradicións internas. Coma se fose perfecta, a irreal construción que se propaga insiste en comparar o vivido polas xeracións de xubilados nos seus tempos de actividade, como algo paradisíaco, e as circunstancias actuais, cheas de corrupcións miserables que nin o Código penal recolle.

Estas historias que agora circulan como “noticias” serven para apoiar -igual que as da época romana ou as do Conde Lucanor- suxestións exemplarizantes para un mundo mellor que nos devolvería a un tempo perdido. Sen a fidelidade de Proust, a realidade do pasado que nos van pintando nada ten de real; todo foi moito máis complicado e máis duro, menos anecdóticamente gracioso e con secuelas difíciles de soportar. Os danados por aquel sistema imposto á forza foron moitos máis dos que se cuantifican en mortes, desaparicións, exilios e suplantacións daniñas para o desenvolvemento das persoas e a sociedade. Remisos á Historia documentada -e non inventada-, hai quen fala de oídas e reiteran que a maldade duns poucos, aos que sinalan co dedo, é a culpable de sacrificios purificadores para todos; nada din sobre como os que impuxeron aquel sistema decimonónico se beneficiaron de canto patrocinaba en economía, en relacións laborais, en recursos sociais, en educación e liberdade persoal de todos e todas. Menos se refiren a quen no momento actual, herdando os beneficios de entón, melloraron as maneiras de facer ver que a desesperación dos asalariados e marxinados nada ten que ver con que uns poucos alcancen o Gotha social e económico a conta do traballo alleo.

Os feitos e a memoria do vivido

Algunhas instancias e institucións actuais séguennos cominando, como no século XIX, cara á vixilancia moral dos nosos actos, mentres doutra banda xogan a desmantelar o mediatizado Estado de Benestar de que fomos capaces de dotarnos. Insisten acotío na liberdade individual do éxito e do beneficio, mentres aproveitan todas as coxunturas posibles para predicar moderación e, para axudarnos, prívannos da Sanidade e da Educación á que temos dereito. Namentres, Oxfam-Intermón acaba de mostrar o seu informe de desigualdade, no que pode lerse como, a nivel mundial, a fortuna dos milmillonarios creceu a un ritmo de 2.700 millóns de dólares ao día, á vez que polo menos 1.700 millóns de traballadores viven en países onde a inflación se come os seus salarios. En España, prexudica a un 26% de fogares, devorando os seus ingresos salariais; mentres as marxes empresariais eran a finais de 2022 un 60% superiores a tres anos antes, os salarios apenas medrarán un 4%. Aquí, mentres en 2.008 o1% dos multimillonarios concentraba o 15,3% da riqueza total, en 2.021 xa representaba o 23,1%; a evolución da desigualdade é preocupante: “mentres os salarios perden peso e capacidade de poder adquisitivo, as grandes empresas aumentan beneficios e a riqueza segue concentrándose en mans duns poucos”.

Con estes datos diante, os que pasan de sesenta anos, que viviron as inclemencias da intemperie e que os seus fillos tiveron máis posibilidades que eles, están a ver que os seus netos están a volver a ter as penurias das súas infancias. Esta moral egoísta e hipócrita, amnésica e retrógrada, que se trata de propagar agora, non lles convence; desencoráxaos esta forma de triunfar en que, para o logro dunha posición supostamente exitosa, hase de tirar pola borda que o que os axudou a tirar cara adiante foi a esperanza. A piques de celebrarse o 24 de xaneiro o 46 aniversario da morte dos Avogados de Atocha, non vén mal lembrar a difícil construción dunha cultura da colaboración e valores éticos universais. Os relatos que circulan como solución de futuro, alleos ao pasado real da liberdade democrática, disfrazan os modos en que algúns procuran vampirizar os dereitos sociais cos que, desde os anos oitenta, iniciamos un Estado de Benestar que, en Europa, empezaran trinta anos antes.

A Declaración que, desde 1948, demos en chamar de Dereitos Humanos, como algo en que traballar unidos para que o que temos polo feito de nacer sexa realidade, non se avén coa retórica destes emprendedores fartos de proclamar por encima de todo unha fantasiosa liberdade duns poucos, tan favorable ás privatizacións de éxito en autonomías como Madrid. Quitar do medio o que é de todos para favorecer aos amigotes, e crear situacións propicias para que o que se senta pobre se aguante, e que o que teña éxito a conta dos demais fachendee de emprendedor, é un atraso en ética social e política. E o afanarse nas redes e medios, na autopromoción agresiva destas supostas solucións, para que uns poucos se lucren, non deixa de ser unha mafiosa estafa á credulidade dos cidadáns inermes, á realidade do urxentemente necesario e á traxectoria de autenticidade moral de quen o defende. A felicidade social -aspiración de todos os humanos- é imposible sen coidar aos demais: un oxímoron político.

TEMAS: Ben común e propiedade privada.- Ética social e política.- Mensaxes e masaxes dos medios.- Debate político.- Contos e contas da Sanidade e a Educación.

MMC (18.01.2023)

Microgolpismos perigosos

A volta á cotiandade vén acompañada en 2023 de expectativas nada halagüeñas en demasiados aspectos.

Pasados os formalismos festivos da felicidade programada, os poucos días transcorridos do novo ano traen continuísmos repetitivos do despreciable. Catro mulleres mortas, máis un neno ferido por defender á súa nai, indican a forza dunha violencia, arraigada nas relacións humanas como algo tan “natural” que só somos capaces de lamentar despois de ocorrida. Que unha guerra tan próxima como a de Ucraína proseguise no medio dunha suposta tregua de Pascua, fala máis da hipocrisía dos humanos que da súa vontade leal a uns principios de convivencia compartidos. E un asunto como o do populismo antidemocrático que os bolsonaristas protagonizaron en Brasília contra as institucións do Estado, veu a lembrar o fráxil que é un sistema en que a complexidade de cada asunto é imposible de solucionar co simplismo de quen sempre din ter razón e cuestionan as que outros poidan mostrar en propostas diferentes.

Cada un destes asuntos, e algúns outros que foron noticia nestes poucos días de 2023, súmanse aos que cada cal arrastre na súa propia contorna de mediocridade e carencias máis ou menos prolongadas e constitúen un escenario que se inclina cara ao escepticismo duro. Na España non tan baleirada, as aldeas eran, ás veces, focos de tensións e enconos cuxa axitación podía xerar escenas tráxicas; agora que media España está practicamente baleira ou a piques de estalo, a traizón a mundos de convivencia soñados como posibles mostra un mundo triste en que o cansazo, a fame e as inclemencias naturais e humanas inducen ao ensimismamento, sen garantía ningunha de que esta intemperie mal remendada na Transición non leve a enfrontamentos peores.

 

Tensións polarizadoras

 

É 2023 ano de eleccións e, tamén, de polarizacións. É máis fácil deixarse levar de lendas suxestivas que nos evadan dos problemas, que tratar de transitar os camiños da razón, a lóxica e o entendemento. A mentira, a fraude e a ficción dos falaces sofismas roldarán as nosas vidas tratando de que vexamos o que non hai, sintamos atraídos por suxerencias estúpidas e inclinemos o noso voto cara a causas que non nos liberarán de seguir sendo escravos dunha terra e unha sociedade hostil. Váisenos requirir competencia para distinguir e entender ideas complexas mesturadas con fondos sentimentos, e só dispoñeremos de rápidas suxestións, capaces de acelerar as conviccións e prexuízos que, no transcurso dos poucos ou moitos anos, construíse cada cal acerca da realidade envolvente. Os moi convencidos do seu particular modo de ver e actuar son relativamente indiferentes a canto suceda: senten inamovibles na súa verdade. Pero tamén está o amplo número dos incapaces para entender o libro de instrucións que gobernan o mundo, e menos as que rexen as pautas das súas vidas. Ademais dos dubitativos que non saben ben por onde inclinarse, están esas persoas metidas en situacións difíciles desde antes de nacer, que cren que, a pesar de verse como instrumentos de produción para intereses alleos, serán máis prexudicados se non apoian co seu voto a quen non farán nada por aliviar a súa situación.

 

É raro que as cuantificacións estatísticas dunhas e outras tendencias sexan practicamente idénticas, en dous bloques antagónicos. Adiantando o xogo da procura do voto fácil entre os cidadáns escépticos e os moi escaldados por situacións hostís que ninguén lles remedia, o paradigma obsceno que oxalá non fósemos ver repetido adiantouno a portavoz do PP no Congreso nunha turbia comparación entre o ocorrido en Brasília e o que, ao seu modo de ver, lle pasa ás decisións que adopta o Goberno de España; segundo o seu polémico chío, o asalto ultra ás institucións estatais brasileiras, aquí sería “unha simple desorde pública”. Nun contexto propiciado por acontecementos de índole xudicial e penal do mes de decembro, é interpretable, pero na secuencia que, sen ir máis lonxe, veñen debullando desde 2004, é outro insulto ao diálogo democrático. Desde que consideraron un “roubo” aquel acceso de Zapatero ao poder executivo despois dos atentados de Atocha, cando esta moza da Rioxa asumiu o papel da mítica monxa alférez para defender os intereses conservadores sumouse aos correlixionarios que xa propagaban esa doutrina antes de que o trumpismo empezase a ser un exemplo de márketing político. É posible que as súas enquisas de opinión lles aconsellen esa liña verbal por ver se deste xeito recuperan o poder que din é seu; ata é moi probable que sexa esa a causa de tan explosiva rudeza e medias verdades, suplantadoras da ética universal, pero non deixa de ser un recurso inquidante, e máis cando o utiliza no parlamento baixo o liderado supostamente centrado de Feijóo.

 

A xeometría analítica do espazo político español é cada vez máis incerta, polas variacións e invarianzas das propiedades dos corpos -non ncesariamente sólidos- que se poden someter a exame. Os atropelos do tempo fan, ademais, que os observadores, especialmente os que a comezos deste ano acumularon máis lustros, cando oen barbaridades deste tipo sexan os máis nostálxicos de tempos perdidos. Coñecen estes bizantinismos dialécticos, protectores de quen tivo sempre nas súas mans o destino dos demais; viron que a Sanidade, a Educación e os servizos públicos seguen polos mesmos camiños privatizadores de cando eran adolescentes e mozos -antes de que estas criaturas políticas de agora empezasen a gatear-, e recoñecen ben estas suxerencias propiciatorias da desolación colectiva. As desavinzas que esconden coa razón do público e a igualdade de dereitos móstranselles tan expresivas de desacordos constitucionais profundos, como causantes dunha dolorosa desorde instituida, incapaz de ilusionar con futuro algún ao resto da cidadanía. Pablo Andrés Escapa di nos seus recentes Contos de Nadal que “quen non foi viaxeiro non sabe de melancolías”, pero os “soñadores do perdido”, como quen despide a un amigo na distancia sabendo que non escoitará as palabras que lle di, empregan as que “nos consolan”.

TEMAS: Trumpismo.- Eleccións e polarizacións.- Acordos e desacordos.- Diálogo democrático.- Exclusión e egocentrismo.

MMC (10.01.2023) 

Neste mundo pasa cada cousa!

Cando tanto incapacitado hai para construír un mundo máis amable, se un cego guía a outro cego, aviados imos

Agora que a Covid-19 volve sementar prevencións para a globalización que tan de moda estaba desde os anos noventa, é posible que a morte volva tinguirse entre nós da pouca solemnidade, santidade e individualidade que tivo hai tres anos, cando a súa alarma roldaba as rúas e despedirse non era, a miúdo, máis que un frío apaño de ritual rápido e igualador.

Volatilidade do tempo

Esperemos que as cautelas cos voos procedentes de China non alcancen de novo aquela dimensión. Por agora, celebridades como Pelé e Ratzinger tiveron a posibilidade dun funeral excepcional e distintivo, en tributo ás súas traxectorias. Excepcionais no mundo occidental, tanto o fútbol como o confesionalismo católico móstranlles, cada cal ao seu modo, as súas condolencias ante a súa perda.

Quéirase ou non, a súa morte supón un momento para a pausa e a reflexión sobre o que foi e xa non é. Aínda que o significativo desas personalidades non rozase as vidas dos cidadáns espectadores, e só lles sexa anecdótico o seu recordo, o acontecemento que atravesa as pantallas estes días representa a presenza do inesperada, e en gran parte gratuíta, que é a irrealidade da fama na irrelevante e anodina realidade das súas limitacións tanxibles para a gran maioría. A pesar desa relatividade de vida, todos fomos testemuñas de como volveu a forxarse, unha vez máis, unha crónica dourada que, a modo de alfombra vermella, percorreron os afamados desde o berce até a mortalla, por máis que, como todo mortal, teñan secuencias vulgares; a urxencia de mitos dos consumidores de mass-media adoita atopar en momentos como os que acaban de atravesar Pelé ou de Ratzinger, ampla oportunidade para reproducirse. Doutra banda, os que están á fronte de institucións e organismos que, directa ou indirectamente, participan do poder que implique a mención ou conmemoración de contadas biografías, adoitan aproveitar esa tensión especial que xera a súa homenaxe; sen afán real por honrar o seu recordo, aproveitan a ocasión para promocionarse si mesmos.

 

 A frauta encantada

En moitas laudatio memoriae, obituarios e demais aparatos supostamente honestos, escóndese un xénero de hábitos con abundantes exemplos de manipulación. Algún, famoso por ser Mozart o personaxe de referencia, foi analizado minuciosamente por Jean Vermeil en 1991 ao advertir, nunha secuencia de celebracións en torno ao músico de Salzburgo, que as narrativas do poder dominante facían gala de oportunismo para silenciar canto puidese distorsionar un “bonito relato” propicio a cada un dos tres momentos politicamente distintos -e aínda contrapostos- de Alemaña. O de menos, en tales momentos, foi acrecentar o coñecemento histórico con datos e análises ben contrastadas.
Similarmente, no desenvolvemento da xenéricamente chamada “vida cultural” ou nas políticas educativas, moitas veces houbo que lamentar que os aniversarios e conmemoracións non propiciasen aprender máis acerca das achegas reais do pasado á convivencia e, en definitiva, ao suposto avance e progreso da sociedade; foron, máis ben, ocasión para reafirmar posicións contrarias que, distorsionando o relato, escurecen a dignidade dos seres humanos. Estamos a velo respecto da Memoria Democrática, cuestión que debería ter outro papel na formación dos docentes; despois da CE78, o persistente descoñecemento propicia aínda medos e falsas distancias respecto do acontecido no primeiro terzo do século XX e non favorece o avance modernizador do ensino. Xunto a moitos outros silencios, predispone á despreocupación polas dinámicas educadoras dos centros e a súa inserción nas necesidades do barrio, ao desinterese por cambios que deberían ser asumidos, e a unha gran desgana cara a un ensino valioso; deste xeito, as esixencias que leva a profesión de ensinar e a sólida deontoloxía ética para facelo, quedan fóra de foco. Propiciar que nos centros públicos haxa certo abandono das Administracións nestes asuntos invocando sofismas de “liberdade”, mostra pouco aprecio polo oficio de educar, coma se dese igual o modo de facelo.

Isto suxire a exemplaridade da presidenta madrileña, que non dá puntada sen fío e, das múltiples facetas da vida de Ratzinger, veu dicir na súa conta de twiter que foi un “heroe intelectual”, que “loitou pola dignidade e a liberdade de todos no seu labor como Papa, escritor, político, pero sobre todo como gran pensador tras oinmenso Xoán Paulo II, a quen tivo o valor de suceder”. Non é competencia do seu cargo político un xuízo histórico, e menos con estas precisións semánticas, pero o seu modo de desempeñalo non deixa escapar oportunidade de meter o dedo no ollo de quen no vexa o mundo como ela. En asuntos como este, a súa incapacidade para penetrarse no escrito ou defendido o defunto Benedito XVI, se trasmuta en pertinacia para situalo da súa parte, sen reparar en cuantos houberon de sufrir as súas decisións desde o Dicasterio para a Doutrina da Fe (sucesor desde 1988 da "Sacra Congregación da Romana e Universal Inquisición", que fora fundada en 1542 co fin de manter e defender a integridade de fe, examinar e proscribir erros e falsas doutrinas). O sentido que teña que darse ás “imparciais” e “libres” xuízos de IDA sobre Ratzinger pode verse na decisión, paralela e concordante, que acaba de tomar respecto dun histórico centro homeopático no céntrico barrio de Chamberí. Que sexa un Ben de Interese Cultural (BIC), con rango de monumento desde 1997, impórtalle pouco, e tampouco quere saber dos seus posibles usos colectivos nun barrio con poucas dotacións colectivas. Cuadra mellor á súa “ideario” cedelo ?-despois de investir tres millóns de euros na súa rehabilitación- con opción de compra, a unha entidade privada para colexio privado de luxo. A súa mestra, Esperanza Aguirre, fixo algo parecido con outros terreos públicos nese mesmo barrio, moi aptos segundo ela para darlle á bolita do golf.

Estas lideresas, intrépidas no seu servilismo aos adiñeirados, xeran un sopor que rompe o corpo social, a fe dos optimistas, e até a esperanza de cantos empezasen 2023 coa ilusión de algo distinto. Como dicía Miguel Torga nos seus Contos da Montaña, fan sentir a moitos cidadáns “escravos dun mundo hostil e dunha sociedade hostil, simples e bastos instrumentos de produción nas mans inxustas da vida?.

TEMAS: Conmemoracións e Homenaxes.- Uso e abuso dos bens públicos.- Memoria e relatos históricos.- Convivencia social.- Idearios e prexuízos. 

MMC.-

Madrid, 04.01.2023.

Solsticio de inverno

Un potencial tempo de cambios de luz é desexable para orientar comportamentos e actitudes colectivas 

Entre o 20 e 21 de decembro -o día 25, no calendario Xuliano, anterior ao Gregoriano-, dóbrase o tempo cósmico da Terra pola súa metade. Os campesiños tíñano en conta para as súas pautas de sementeira, podas e recolección; moitas celebracións ligadas á alimentación, o viño, a cervexa e a limitación da fame que traía o inverno, adoitaban coincidir nestas datas. Cando remata o ano cronolóxico na nosa posición do Hemisferio Norte, na elíptica en que a Terra se move ao redor do Sol empezamos a ter máis luz cada día ata o 20 de xuño, mentres se acurta a duración da noite. 

 A elipse do Nadal

Esta posición astronómica é un intre acreditado en todas as culturas con rituais de cambio e renovación. Na cultura cristiá tradúcese na festa de Nadal e a asimilación de Xesús ao Sol, cuxa divulgación procede da relixión mitraica. O pasado afastado dunhas e outras aculturacións non é difícil de descubrir cada ano tras as versións actuais destas festas, tan atrapadas nas estratexias comerciais que se apropiaron dos agasallos, contos, cancións, sentimentalismo familiar e luces con que as adornamos.

No curto prazo da vida de cada cal, o solsticio do Nadal adoita ser un tempo narrativo en que a elipse da morriña volve a un pasado en que, segundo a idade, demasiadas cousas xa non son o que eran. O tempo da infancia sempre é un momento xa ido en que a distancia co que parece que era fraxiliza os encontros familiares, agasallos e ilusións do presente. A construción do Nacemento en casa, con papel de prata para recrear un mundo ideal con Herodes no seu sitio, o portal e os anxos, as lavandeiras e os pastores, sen que faltasen uns magos que viñan de Oriente, levábanos a un mundo utópico guiado por unha estrela. Sen darnos conta, foi parecendo cada vez máis imposible, aínda que o retivemos no recordo, e nas mellores mensaxes de felicitación que andan estes días por Internet, aqueles anceioss dun tempo aparte e feliz, circula como trasunto daquel mundo ensoñado, en fase de difícil construción coa igualdade requirida para que sexa xusto, en paz para todos e sen tensións de dominio e submisión. Non hai dignatario dos que poñen o seu busto nas pantallas estes días que non faga cantos de encomio ao que non é; non hai corporación que se prece que non arme unha tarxeta postal, ou dixital polo menos, para que a súa clientela se sinta arroupada pola suposta identidade dun mundo equilibrado, en solsticio detido de “boa vontade”. Nos anais destas datas, sempre está a sospeita da paréntese; a elipse do Nadal pásase cada vez máis pronto. Enseguida nos atopamos con que pasaron os Reis e xa estamos de novo en clase, como cando eramos críos, esbozando cousas nos cadernos, facendo deberes e soportando leccións que non sabemos para que serven, cando o importante sempre é o que non alcanzamos e que seguramente non alcanzaremos nunca: que o Nadal deixe de ser unha paréntese porque a Historia de verdade empezase a ser doutro xeito. Por iso amólannos tanto os que aproveitan as defensa baixas dos mortais estes días, para vender un proxecto en que regalan algo e só queren fidelizar a nosa obediencia á súa película, o seu perfume ou o seu inútil crecepelo, tan á propóstio para non preguntar sobre a súa inutilidade.

Os contos de Nadal

Fóra dos núcleos máis sintonizados coas ruidosas modernidades que veñen dos núcleos de poder, é difícil atopar xente propicia á credulidade dos contos de Nadal. O propio Dickens dá a entender que do que quere falar realmente é de persoas pouco afeitas a tratar coa infancia, que non a respectan o máis mínimo e que, sobre todo, aprovéitanse dela inmisericordes. A atención que reclama sobre o avaro Scrooge advirte como os supostos valores da compaixón e un mundo mellor non poden tapar os males en que vidas en principio non destinadas a sufrir desde antes de nacer, víanse atrapadas. Ese mal campaba polas rúas de Londres, como pode facelo polas de Madrid, en que se reclama agora a propina no canto dunhas condicións laborais xustas, ou se pide paciencia aos  que non teñen os servizos de Sanidade ou Educación debidos, padecen fame e terán máis.

A elipse sentimental do Nadal adoita vivirse deambulando polos corredores baleiros dos días tratando de abrir portas e xanelas que dean a algunha parte; traspasado o salón coa mesa ben provista de alimentos e doces que non se ven durante o ano, non se adoita saber que facer co tempo. Pode, con todo, traer un bo agasallo se dá acubillo a un propósito terco de mirar por onde se anda. Mirar para ver ben, aínda que soe a solitario, será reconfortante, a máis diso útil para todos; dará en asombrarse co que circula ao noso lado, o que é unha forma de facer algo con proveito, ademais de gran aventura. Non deixarse impresionar polo secundario esquecendo o principal, aprender a distinguir o que merece a pena e refugar o irrelevante é unha oportunidade única que temos para deixar ao carón o desconcerto e a cara de paspán que poñemos cando non entendemos nada ou dicimos que non entendemos.

Os crentes sempre teñen a man un tempo de Nadal perdurable; como din no Prefacio da misa de defuntos, “a vida dos que en ti cremos, Señor, non termina, transfórmase e, ao desfacerse a nosa morada terreal, adquirimos unha mansión eterna no ceo”. Ao imaxinario do resto, o tempo limítaselles estritamente a unha dimensión caduca e sempre curta, sometida a leis físicas como a lei da gravidade, que nos ata ás que rexen os cambios da Litosfera e a Biosfera, ás cales lles importa pouco a presuntuosa liberdade e ideario en que adoitamos movernos neste etapa do Antropoceno: esta era en que andamos metidos acusa o noso paso pola Terra, pero no fondo élle indiferente que houbese dinosauros ou homínidos en fase de ser sapiens. Ensina, iso si, que as leis da xeodinámica terrestre obrigan a todos por igual, tamén no tempo transitorio deste solsticio, en que se inscriben os tempos evenemenciales deste raro presente histórico. Esta “morada terreal” de todos está feita dun material caduco, que se non o usamos con criterio pronto deixará de acubillarnos; aínda que os soños de felicidade sexan moi particulares, non teñen por que ser incompatibles co bo uso da Biosfera, se usamos a intelixencia e a vontade no ordenamento das prioridades comúns. Feliz Solsticio de inverno! Se a súa luz crecente aviva a conciencia e as urxencias de conciliación, valerá a pena celebrar este tempo fugaz.

TEMAS: Fugacidade do tempo.- O tempo da Litosfera e a Biosfera.- O tempo da Historia.- O tempo do Nadal.

MMC (27.12. 2022)