Paisaxes non tan insólitas

O que un acontecemento non sexa cotián, nin teña que ver co desexable, aínda que poida ser sorprendente non o converte en insólito.

         Fachada do cárcere de mulleres da Giudecca (Venecia), nos días da Bienal deste ano. Fotografía do autor.

A medida que se cumpren anos, esta distinción faise máis nítida, por máis que, na práctica, aos máis novos non lles sirva de nada, ocupados en tachar aos maiores de “contadores de batalliñas ”. A Biblia Vulgata traduciu o versículo 1, 9-10 do Eclesiastés deste xeito: Nihil novum sub sole (“Non hai nada novo baixo o sol…, xa existía séculos antes”). Cada cal é libre de entender esta sentenza de modo pesimista e escéptico, ao modo estoico ou, se lle presta, ao estilo providencialista.

A variación xusticiera

Tamén segue habendo variacións interpretativas noutros campos. A proba é que, detrás do espectáculo montado para ver qué deducía o xuíz Peinado sobre un multiforme caso de supostas corruptelas, hai un chamado sindicato Mans limpas, movido por persoas sedicentes cristiás. Do seu longo historial de servizos,  a causas de dereita e ultradereita contrarias a decisións de gobernos e asociacións de esquerda, desde a súa fundación en 1995, cabe lembrar a querela de 2003 contra la asociación galega Nunca máis ou, nun territorio máis eclesiástico, a petición ao Arcebispado de Madrid, en 2007, de suspensión das facultades ministeriais dos tres sacerdotes que, na Parroquia Santo Carlos Borromeo, de Entrevías-Vallecas, atendían a inmigrantes e desposuídos de modo tan evanxélico que estes vixiantes do ben consideraban impropio. Viven de denunciar supostos ilícitos, penais ou administrativos, nas distintas administracións e tratan de converter en espectáculo mediático o seu celo. O enredo en que meteron un asunto próximo á actual Moncloa, montado á propósito de comportamentos mellorables en persoas próximas ao poder executivo, aínda que non logre atopar ilegalidade ningunha, seguirá dando xogo á volta das vacacións estivais. O de cómo deba actuar a muller do César será lembrado, namentres, para xustificar a hipocrisía de cantos políticos aproveitan, con descarada pretensión hiperbólica, este teatriño. E isto non é o peor; o que de verdade é preocupante é que tampouco isto sexa “novo baixo o sol”. Ao recordo vén que, nos anos da IIª República, sucedeu algo parecido, como mostran libros recentes. Por exemplo: Xuíces contra a República: O poder xudicial contra as reformas republicanas, (de Editorial Dykinson, 2024). Ou tamén: Ruído de togas: xustiza política e polarización social durante a República (1931-1936), (de Tirant O Blanch, 2024).

 A variable liberdade de educación

Similar desasosego deberían ter quen coñeza a historia da educación española desde a perspectiva das políticas que a construíron desde que Claudio Moyano establecera a primeira Lei Xeral da Instrución Pública en 1857. Tras os múltiples condicionamentos colonizadores que lle marcou desde o principio o Concordato de 1851, advertirán o papel das togas nos conflitos que, enseguida, expuxeron os dirixentes de colexios en nome dunha “liberdade” que aproveitaban para que persoas, sen cualificación regrada ningunha, e con pretextos a cotío confesionais, ensinasen a rapaces e adolescentes. O segundo ministro de Educación, o Conde de Romanones , tivo un serio conflito técnico-legal en 1901 por esta cuestión: gañaron a partida os avogados de varias ordes relixiosas e, desde entón, Privada e Pública non deixaron de ser vías educadoras irreconciliables, mesmo baixo a protección subsidiaria do Estado. Era o triunfo do conservadurismo fronte a quen, desde unha educación de todos, pretendían moderar legalmente a tan vituperada “loita de clases”. As actas da Real Academia de Ciencias Morais e Políticas, instituda no artg. 166 da Lei Moyano, e fundada vinte días máis tarde, testemuñan esa orientación.

Desde entón a hoxe, o zurcido en que se desenvolveu o sistema educativo español, ademais de mostrar buracos tan graves como a persecución da Institución Libre de Ensinanza (ILE) a conta da suposta “liberdade” educadora, a Cruzada da Guerra incivil en nome da Providencia, e leis da posguerra consolidadoras desa división social profunda, nunca foi ben recomposto. Eximios avogados e xuíces capaces de darlle aparencia democrática ao artg. 27 da CE, deixaron tras si moi fráxil o enfiado da atención educadora universal. Atentos ás reclamacións conservadoras contra as leis orgánicas máis abertas, frearon os seus posibles avances. Son especialmente paradigmáticas as súas resolucións, despois das manifestacións rueiras que o conservadurismo e o confesionalismo suscitaron á propósito da LODE (1985) e a LOE (2006). Non hai constancia, con todo, de que os seus  deseñadores, ocupados nas técnicas nominalistas do ben e do mal, se interesasen  polo lado deficitario que, en ambientes sociais de pouco capital cultural, tiveran as escolas. A cantos/as peiteen canas, non lles será difícil establecer paralelismos entre as deficiencias de cando eran nenos/as e as que vexan agora ao achegarse a tales centros. Abonda que presten atención ás estatísticas do absentismo de moitos/as adolescentes, de cantos abandonan o sistema escolar antes de tempo, e de quen sofre o “fracaso escolar”. Por moito que se maquillen, os datos adoitan ser desoladores para quen vivise estes problemas por ser dos mesmos estratos sociais, por orixe familiar e de barrio, teñan ou non “progresado”. E sono máis cando len  cómo medra a privatización do exercicio deste dereito.

E o elitismo olímpico

Biles, durante a final olímpica por equipos. AFP

Esta continuidade xusticiera dalgúns no medio de tal desolación vai máis aló da pouca vontade de convivencia, aínda que a particular lectura de cada cal sexa variable. En moitos outros aspectos, de espectro moito máis amplo, a obxectividade absoluta tamén é difícil de fixar, pero pode tentarse; a Declaración de Dereitos que os humanos se deron en 1948, ata permite analizar os Xogos Olímpicos de 2024 a modo de paradigma en que mirar a historia, desde que foron refundados en 1896. É sorprendente, de todos os xeitos, que o Barón de Coubertin , o seu fundador, por moi pedagogo e historiador que fóra, non deixase de exhibir un aristocratismo misóxino e xenófobo.  Tamén o é que este internacionalismo deportivo se venda como colaboración á paz, cando hai tantas guerras vivas. Sen facultades salomónicas, moi complicado é dirimir se así é. Nin sequera a xuíces como o que estes días pretende brillar en Madrid se lle oculta  o gran negocio transnacional implicado no exhibicionismo da competitividade deportiva; as súas marabillas subxugan a un extenso público televisivo, ao que non divirten contradicións, como as que o caso da ximnasta Simone Biles ou outros deportistas e atletas poidan esconder. Todos estes asuntos –e bastantes máis- tampouco despois do verán serán menos insólitos. FELIZ DESCANSO VACACIONAL!

TEMAS: Liberdade da educación.- Ensino universal.- Dereitos Humanos-Xustiza democrática.- Neoconservadurismos político e confesionais.

MMC (30.07.2024)

Entre xogar e celebrar vitorias pode haber profundas diferenzas

 

Entre xogar e celebrar vitorias pode haber profundas diferenzas

Xogadores como os da actual Selección Española de fútbol poden entusiasmar aos espectadores, e poden defraudalos a primeira ocasión.

Entre os humanos, perder os papeis, desacreditarse dicindo parvadas ou xesticular con malos modos, é máis frecuente do desexable. Non é raro, ademais, que outros humanos concedan autoridade  a tales despropósitos, acírranos sen disimulo e esgrímenos como argumento nos seus propios razoamentos sobre o que acontece. Tanto o atribuírse capacidades selectas que non se teñen, como o fiarse de provocadores xesticulantes é ceder capacidade de razoamento e vontade moral á volubilidade do momento e deixarse levar. A fascinación polo fútbol non merece a admiración indiscriminada que, fóra do terreo de xogo, demandaron algúns membros da selección gañadora da Eurocopa 2024, especialmente cando o celebraron publicamente en Madrid.

Entre Séneca e Trump

Unha vella reflexión de Séneca (século I d.C) aconsellaba que “Cando queiras calcular o auténtico valor dun home, examínao espido: que se desposúa do seu patrimonio, que se desposúa dos seus cargo e demais dons enganosos da fortuna, que ispa o seu propio corpo. Contempla a súa calidade e nobreza humana, e se é grande polo alleo ou polo seu propio” (Epístolas a Lucilio , IX/IX, 76).

 

De seguir a Séneca, pronto veriamos que, ademais de deixarnos guiar a cotío pola opinión doutros, renunciamos á reflexión propia e deixámonos ensarillar pola imitación. É moi probable, mesmo, que, a partir de aquí, caiamos na conta da multitude de medios e maneiras de presión que existen para iso, incluída a moda e a paixón pola aparencia que nos fan chegar as múltiples pantallas entre as que circula a nosa existencia. Non sería raro, mesmo, que –como o propio Séneca aconsellaba- comprendésemos o inútiles e vas que son moitas cousas das que nos rodeamos porque outros as posúen, sen reparar en que deste xeito, entre os nosos males está o vivir “arrastrados polo costume e sen rexernos pola razón”. Nesa dirección, non é difícil comprobar o frecuente que é que se imiten maneiras e modos de facer e pensar doutros ao advertir que determinado hábito empeza a ser frecuente. Antes de ver que ten un grao de aceptación ambiental na contorna, non adoitamos arriscar e, sen advertilo, pronto incorremos en usos aburridos e descaradamente pechados. Sen caer na conta de que non son naturais, a súa aprendizaxe con frecuencia de gran parvallada, moi perigosa na medida en que a súa xeralización se normaliza como obrigada rutina.

No caso dos dous partidos hexemónicos de EEUU, puidemos ver nestes anos como este hábito conduciu aos candidatos republicano e demócrata a unha disputa polo poder que, de xeito evidente, mostraba esclerose política. Esperemos que a retirada de Biden  –por problemas esencialmente de vellez- leve aos seus correlixionarios para corrixir esa tendencia, tan proclive ao illamento, que abandona as maiorías e os seus problemas. Do acerto que teñan dependerán en boa medida as eleccións do cinco de novembro e, tamén, unha tendencia favorable a que a democracia, de que din  ser faro iluminador, sexao no mellor sentido. Teñen por diante aínda moito camiño que percorrer ata que os conflitos internacionais en que participan cambien de orientación; sen unha nova mentalidade e persoas máis novas, o máis probable é que sigan percorrendo o camiño trillado da prepotencia excluínte. Desandalo só será posible con persoas e propostas realmente innovadoras, tanto cara ao interior do seu país, como cara a un exterior en que crecen problemas perentorios e competidores.

Do réxime político dos medios

No territorio que nos incumbe máis de preto, parece esquecerse o que, en setembro de 1934, Miguel de Unamuno pedía aos estudantes que rexeitasen a peor linguaxe bélica: “a calumnia, a inxuria, a insidia e o insulto”. Volve asentarse, pola súa suposta rendibilidade política, que opinións doutros, non contrastadas e con frecuencia infestadas de falsidade e mentira, teñam quee rexer o que individualmente debamos pensar e decidir na vida colectiva, antes e despois de votar. Segundo este principio, toda opinión propia non vale nada se non coincide co que se propaga desde tales focos de opinión, interesados en que vivamos pendentes de vidas alleas, veña ou non a conto, e en que odiemos un pouco máis aos nosos veciños. Deste xeito, veu a ser un signo de virtude patriótica que un xuíz con vocación de inquisidor xeneral, atento ás sospeitas de medios e organizacións non moi claras, abra proceso a quen teña aire de insidia e malicia. Ademais, políticos hai dispostos a aproveitar o eco destas secuencias noticiosas para proclamarse intachables invocando esta burla. Como dicía tamén Unamuno, estamos en fase de que “deficientes mentais e espirituais” fascinen a “unha masa humana” de crédulos.

Entre tanto implicado en instaurar un réxime político de Instagram ou de X, que pase coa honra dos aludidos nestes relatos, que aconteza ao tempo perdido en difundilos en nome dunha suposta “liberdade de expresión” ou a que responda a rachadura de vestiduras que moitos interpoñen por medio como pretexto, non parece importar. Menos  parece interesar que lle ocorra á verdade, a xustiza e os deberes colectivos. A fartura de tanta falsidade teatral e o cansazo da cidadanía están a impoñerse a causa de tanta demostración anti-exemplar ante os cidadáns. A ninguén lle parece preocupar a quen lle aproveita esta tensión provocadora, nin que está a aprender quen está en idade de abrirse ao coñecemento e a unha convivencia en solidariedade, ou a todo o contrario.

Non é estraño, por tanto, que os máis seareiros destas formas de actuar, sexan os mesmos que, no que incumbe ao ensino público -o de todos-, pasen olimpicamente. Embebidos como están en privatizacións de servizos e en que os medios estean baixo o seu dominio protector, non teñen tempo para prestarlle atención; deixan que se deteriore onda outros asuntos principais como a solidariedade ante os menores inmigrantes.  Ademais de non xogar ben -como fixeron os mozos da selección-, cando falan repiten guións de despropósitos e hipérboles sintácticas que poñen en risco a racionalidade democrática.

TEMAS: Política e Moral.- Debate social e político.- Mentira e falsidade políticas.- Exemplaridade moral.- Cultura e educación cívica.

Os paxaros do santo abade Virila

O aburrimento socioeducativo adormenta, non cambia nada.

A vella ledaíña lembra, como bordón de fondo, que a orde existente non debe alterarse: ha conservarse así. Non ha de estrañar, por tanto, que o canto das aves suscitase o interese dos etnomusicólogos.  Tan presente está nunhas e outras culturas ao longo do tempo, que a artista austríaca Eva Lootz prestoulle atención varias veces nas súas performances.

 

O reiseñor de San Virila

Este verán, na exposición en que o Museo Raíña Sofía repasa a súa obra, fai oír nun silencio entrecortado con sons paxareiros, a lenda do abade San Virila. Este suposto monxe do mosteiro de Leyre (Navarra) estaba, ao parecer, tan preocupado pola dimensión da eternidade e a calidade dos seus feitos que, mentres camiñaba polo bosque próximo ao cenobio, entretido en tal meditacións, un reiseñor atraeuno cos seus chíos cara a unha fonte, onde prendado do canto adormeceu. Cando espertou, non acertaba a volver ao mosteiro e, cando ao fin o atopou, ninguén o recoñecía. Buscaron os monxes o seu nome no arquivo, e alí aparecía un Virila que se perdeu no bosque había trescentos anos…. Entenderon que era un milagre e, ao entoar un solemne Tedeum de acción de grazas, oíron unha voz do ceo que dicía: “Virila, ti estiveches trescentos anos oíndo o canto do reiseñor e pareceuche un intre; os gozos da eternidade son moito mellores”.

Na tradición occidental, nos medios en que foi esencialmente oral, desde Homero ata hoxe son moitas as veces en que as aves, ademais de simbolizar coa súa materialidade natural crenzas espirituais, aparecen como precursoras e sancionadoras da vida dos humanos. Pola súa banda, o transcendente asunto da eternidade era lembrado sistematicamente, con este e outros relatos exemplarizantes, polos predicadores expertos en Exercicios Espirituais e, sobre todo, por quen, nas Misións coresmais de non hai tantos anos, daban renda solta ás  súas particulares pedagoxías para convencer aos fieis de que debían converterse ás verdades eternas.

Sen pretender tanto, Eva Lootz trae a colación a lenda do reiseñor e o abade, máis ben para poñer os pés no chan, pois  faina aparecer en O visible é un metal inestable, como titulou en 2007 un dos seus libros máis suxestivos. A súa formulación conceptual parte de que, na capacidade de ver a realidade, é esencial a que teña a mirada para abrila máis aló do convencional e, mesmo, máis aló do que a ciencia sistematiza. A súa curiosidade artística parte dese orzamento e, ao adoptar perspectivas ignoradas ou desprezadas, como o ecoloxismo, o feminismo ou o indixenismo anticolonial, é moi suxestivo e provocador.  Unha boa parte da obra desta artista, que o Reina Sofía expón este verán, vai ser un legado permanente e quen queira un método para advertir o que adoita estar desaparecido en múltiples discursos que afectan a canto acontece na vida cidadá, terá a man  a súa estimulante perspectiva para facer como quen di: e isto que é?

Cantigas de cego

A piadosa lenda talvez permita entender tamén o adormecemento que xeran os políticos a cantos seguen os seus trinos discursivos. Son tantos a falar que é difícil aclararse co que din. Historietas e historias do seu cante -como a da “policía patriótica”- sucédense no día a día de España, e non teñen nada que envexar os americanos antes das súas eleccións -onde o mesmo Joe Biden xa está no nirvana-, nin aos franceses despois da segundo volta das súas. O balbordo dos medios tratando de harmonizar o que sucede co que os políticos din é tal que, cando ademais se entremete o aparello xudicial nalgún asunto, unha desnortada orquestra parece tratar de impoñer unha partitura a un desafinado coro, e a melodía resultante, no canto de seducir como facía o reiseñor do bosque de Leyre , induce á somnolencia.

O último episodio da banda sonora iniciada en España con motivo das eleccións  catalás, continuou nas do parlamento europeo e acaba de chegar ao clímax en Canarias, con cinco mil cincocentos menores inmigrantes por medio. A súa insostible situación desbloqueou o miniconsenso do PP para unha repartición “voluntaria” de 347 migrantes entre as Comunidades que rexenta. Apenas cambiada a súa exigua solidariedade, atraeu a algarabía ofendida de VOX, cuxa retirada, por “ honra patriótica”, conduciu a un  semidivorcio en varias Comunidades. Consente modulacións posturais nalgunhas , en preto de 100 concellos, non altera as obrigacións matrimoniais da súa coiunda co PP. As consecuentes ladaíñas duns e outros, acompañadas por teatrai rachaduras de vestiduras, van para longo, pois se se deixan do todo, as perdas mutuas poden ser substantivas.

Entre tanto ruído, a gran maioría de cidadáns nin tempo ten para prestar atención a sones  asentados por “ o poder” S.A. despois de a CE78, como algo natural e “como Deus manda”; Simone Weil dicía en 1937 que “é unha forza máis difícil de dobregar que as cousas naturais”. A evolución da educación española permite ver como para entón moitos aspectos estruturais que aparecían na primixenia Constitución de 1812, xa resultaban difíciles de modificar. No seu artg. 13 pode lerse que “o obxecto do Goberno é a felicidade da Nación, posto que o fin de toda sociedade política non é outro que o benestar dos individuos que a compoñen”. Diso falaran os gregos e os ilustrados, e repetíano cantos estaban ao tanto do acontecido no París de 1789, e en Cádiz  lograron constituír a súa intención modernizadora na accesibilidade da escola. A ela referíronse no artg. 366: “En todos os pobos da Monarquía estableceranse escolas de primeiras letras, nas que se ensinará aos nenos para ler, escribir e contar, e o catecismo da relixión católica, que comprenderá tamén unha breve exposición das obrigacións civís”.

Despois de 212 anos, un adormecemento similar ao que infundía o trino do reiseñor ao abade Virila aletarga a potencialidade pública do sistema escolar. A confesionalidade marca en exceso o que era unha iniciativa democratizadora e, como mostran os Informes de Save the Children e Cáritas, a accesibilidade escolar segue sen garantir a igualdade educativa a todos os nenos e nenas españois de hoxe: determínana as posibilidades familiares e deixa atrás a demasiados.

TEMAS: Igualdade educativa.- Igualdade de dereitos e liberdades.- Reticencias á democratización educativa.- Ruídos e distorsións á democracia.- O público e o privado.

MMC (Madrid, 14.07.2024)

Sobre a falsidade política

 

A fidelidade á verdade non consta entre os principios da vida política.

Maquiavelo aconsellaba prudente aos aspirante ao poder que non podían nin debían “manter fidelidade nas promesas cando redunda en prexuízo propio, e cando as razóns que a fixeron prometer xa non existen”. Segundo o capítulo XVIII de O príncipe, é cuestión de principios. Nin existe a bondade humana, nin correspondencia no seu exercicio; polo tanto, o príncipe non está obrigado a observar unha fidelidade que pode serlle prexudicial.

A zorrería como paradigma

Existen, en cambio, múltiples exemplos de xestión con zorrería , en que se “soubo encubrir ben este natural, e ter gran habilidade para finxir e disimular”. Os humanos -engadía- son simples e “sométense ata tal punto ás necesidades do presente, que quen engana atopará sempre quen se deixe enganar”. Exemplar fora, segundo Maquiavelo, o Papa Alejandro VI, grande especialista en aseverar unha cousa e xurala con tal eficacia que os seus enganos sacaban adiante os seus desexos. Proclamaba, polo tanto, que non é necesario que un príncipe posúa a mansedume, fidelidade, humanidade, lealdade e relixiosidade que fagan del un home bo; verase obrigado a obrar en contra e é mester “que teña o ánimo disposto a variar as súas actitudes segundo o esixan as variacións da fortuna. Non ha de apartarse do ben mentres poida, pero ha de saber entrar no mal cando sexa necesario. Canto diga e faga ha estar cheo das calidades citadas: todo ha ser bondade, boa fe, integridade, humanidade e relixión, e “non hai cousa máis necesaria para aparentar que esta última calidade”. Pero o que ante todo ha de procurar como príncipe é “conservar e manter o Estado”; “os medios que empregue serán sempre considerados honrosos e encomiados por todos”, porque “o vulgo déixase sempre coller polas aparencias e polo acerto na cousa”. Segundo Maquiavelo, “no mundo non hai senón vulgo; os poucos espíritos penetrantes non teñen lugar nel cando a maioría ten onde apoiarse”. Un príncipe non ha de predicar senón paz e lealdade, aínda que deba ser inimigo da unha e a outra: “se as observase, moitas veces quitáranlle a reputación ou o Estado”

 A longa cita, reproduce actitudes de políticos do pasado, como Alejandro ou Julio César, moi advertibles tamén en narracións bíblicas en que o engano é protagonista.  Concorda así mesmo con múltiples momentos da Historia recente, abundante en trolas, estrataxemas, e maneiras de eludir a verdade. Aos relatos equívocos que provocaron as dúas Guerras Mundiais, seguiu na Guerra Fría o bombardeo de bondade que rexía decisións infestadas de falsidades tales que, nos anos sesenta, fíxose difícil saber quen eran os bos, quen os malos e, mesmo, quen eran “os nosos”. E antes de que caese o Muro de Berlín, de bondade revestiuse a revisión do Estado de Benestar, de modo que a liberdade do mercado volvese polos seus foros decimonónicos. Cando Fukuyama sentenciou en 1992 o final dunha historia de opostos, o neoliberalismo xa creara novas frontes de conflitos e guerra entre inimigos irreconciliables. A reunión das Azores entre Bush, Aznar e Blair, en marzo de 2003 , deixou ben claro que o de menos era a verdade e ata se inventaron as “armas de destrución masiva” como pretexto para unha pelexa de intereses que non cesou. O Brexit de Inglaterra ou o tránsito inacabado de Trump  pola alta política de EEUU non deixan de ser episodios relevantes nunha historia de falsidades reitoras do poder no presente.

Despois das últimas eleccións en Gran Bretaña, haberá que ver ata onde alcanza a mostrarse a vocación de “servizo público” que transmitiu o laborismo triunfante aos seus votantes que, despois de 14 anos tirados pola borda, acaban de depositar nel unha gran esperanza tras o pau aos defensores das ideas tories desde Cameron a Sunak . Case en paralelo, na veciña Francia a sorpresa é que funcionou  a unión preventiva fronte ao  risco de que controlase o Goberno a extrema dereita, pero a difícil cogobernanza de tan heteroxéneos gañadores non escorrentará o risco do cerco ao público, que aumentará en 2027. Para Francia –como para outros países de Europa- os problemas son máis complexos que outrora e a mentira, a “posverdade” e a trola propáganse tras o suposto ben de todos, mentres as exixencias de “a Verdade” e “a Xustiza” están en discusión. Dentro dunha gran diversidade de formulacións, os sentimentos, a ignorancia, os prexuízos ou os desexos de agradar non deixan de ser manexados -con infamia se é preciso-, para favorecer a popularidade, tan relevante para o votante.

 O Ministerio da Verdade

Entre nós, hai moito tempo xa -aínda que aumentou desde 2018-, do sectarismo dalgúns líderes, potenciador dun discurso maniqueo case tan antigo como o dos creadores dun suposto “ser de España” desde antes de Fernando VII. A súa forma de mentir é case “natural”; cando botan a culpa de todos os males ao adversario, non din a verdade e non lles importa erosionar a convivencia. Privan de lexitimidade ás institucións e os seus representantes, manchan o sentido do Parlamento e non lles importa que o Goberno, o Tribunal Constitucional ou as instancias xudiciais queden en dúbida. Saben que a gran maioría de cidadáns  non ten tempo nin medios para litigar se lles fai falta, e que non poden acceder tampouco a unha información libre e plural que lles permita facerse un xuízo propio sobre as cuestións relevantes. A súa compulsiva demencia conta con que a pouca información de calidade, contrarrestada polos seus medios, propicia a fraude dunha suposta “liberdade de expresión”.

Noticias xudiciais recorrentes, coincidentes a miúdo co que estes medios proclaman, fai crecer a mentira populista das solucións simples a problemas máis complexos, como a inmigración, a globalización ou o cambio climático. É o paraíso demagóxico dos partidarios de volver ao fascismo e as súas violencias totalitarias. Non lles importan os feitos e terxiversan a memoria e, talvez por iso, a Historia actual apenas existe nos currículums escolares, mentres unha descontextualizada visibilidade do Patrimonio cultural axuda á turistificación crecente da existencia. Nesta España que presume de clasificación de “visitantes”,  os docentes da escola pública –cada curso máis diminuída- pronto serán substituídos por extensións conectadas á IA do  “Ministerio da Verdade”, presaxiado por Orwell na súa distópica novela: 1984.

TEMAS: Historia actual.- Currículum escolar.- Información e propaganda.- Liberdade de expresión.- Responsabilidade democrática.

 MMC (Madrid, 08.07.2024)

Vale a orgullosa hybris dos selectos para enfrontar as crises de todos?

Os acontecementos inducen a pensar que estamos ante unha crise sen precedentes, para a que pouco vale a soberbia individualista.

Afrontala deste xeito é mal negocio, e o ocorrido tralas eleccións europeas deixou flotando o medo a que se reforcen no parlamento de Bruxelas desestabilizadoras ideas, anteriores a que existise.

Crises mutacionais

A mutación da composición de eurodeputados foi importante, aínda que o relato segue alimentándose da variación que, respecto á situación anterior, dá como resultado que os europeístas baixan un 7,22% e a extrema dereita gaña un 3,19%. É suficiente, de todos os xeitos, para frear posicionamentos aperturistas e democratizadores en aspectos vitais para a construción dunha Unión consistente no social, e que propiciarán unha Europa máis esclerotizada nos  esquemas de hostilidade e repregamento que xa debuxaba Plantu para Le Monde antes de que en 2021 se xubilase. Ao resultado destas eleccións, alimentado polas guerras en Ucraína e Palestina, e as súas repercusións na produción, a enerxía e a alimentación, tamén contribuíron cuestións migratorias e, en maior profundidade aínda, as que arrastra consigo o cambio climático.

Sobre este magma ambiental, viñeron a caer os inquiedantes pesadelos que suscita a pouco venturosa expectativa electoral de novembro en EEUU. Púxoa de manifesto o absurdo debate electoral entre un señor ao que as circunstancias biomédicas mostraron débil e incoherente como presidente, e un aspirante para selo ao que a Xustiza sitúa no seu punto de mira como delincuente múltiple. Se Tocqueville o vise, desesperaría de que ese país puidese dar leccións de democracia ao resto do mundo, e a cidadanía, por moi entretida que estea en gadgets electrónicos e alardes tentaculares da IA para o lecer distractor, faría ben en repasar as leccións de vida que lle está proporcionando unha crise capaz de emular a dos emperadores do baixo Imperio  Romano, antes de que chegase o ano 476 d.C.

Aquí preto está tamén Francia, coa súa historia das revolucións democratizadoras modernas, e o seu alento aos primeiros pasos do federalismo a que tende a Unión Europea. Nesta semana, veremos como, despois de aflorar un gran descontento cos seus dirixentes actuais, plásmase unha difícil convivencia coas tendencias dos reformismos ultras. Os probables desencontros entre o poder lexislativo e o executivo-presidencial complicarán, a recado, decisións que, para sacar o país dos seus problemas, teñan que tomarse. Algo parecido avecíñase no Reino Unido, aínda que pareza doutro signo o que alí se agoira; a suposta inclinación actual do voto cara ao laborismo expresa, ante todo, cansazo fronte aos ensaios errados que, desde 2010, protagonizaron sucesivos líderes conservadores, queimados na súa soberbia.

 A cegueira da Hibris

 Aquí, en España, o suflé da Hibris, ou da Hybris que os gregos mencionaban como problemática para a convivencia na Polis, segue atronando a palestra mediática. Empezou a brillar con motivo do “vaiase señor González” en marzo de 1993; proseguiu coa suposta rexeneración que, tras a crise que se levou por diante a Zapatero, induciu aos líderes do PP para situarse como redentores dos males da patria, e agudizouse máis o seu acento ensoberbecedor en cantas intervencións tiveron desde que perderon poder na moción de censura de 2018. Nestes seis últimos anos, en cantos foros lles foi posible, non cesaron de mostrarse indignados. Xa sexa no Parlamento, xa sexa en declaracións aos medios –e na continuada liña editorial de moitos-, dan a sensación de ofendidos; coma se cantos gobernan desde algún posto relevante sen ser da súa marca ideolóxica lles roubase un histórico privilexio patrimonial. Desde as eleccións xerais de hai un ano, esta arrogancia e orgullo, desprezativo dos demais e hiperbólico en expresións irracionais, actores como Isabel Díaz Ayuso compiten entre si por ver quen é o máis pomposo. Non é difícil ver como marca a xestualidade desmedida deste teatro, en que –como dicían os gregos- cando os deuses queren destruír a alguén, primeiro vólveno tolo; non lle deixan ver as súas limitacións reais e, o peor é, que o seu cego egocentrismo arrastra consigo a canto cego lle encanta ser guiado por outro; o normal é que ambos acaben caendo no precipicio.

Para o refraneiro tamén é normal aconsellar moderación, humildade e modestia, hábitos aos que exhorta en balde. A Hybris leva a algúns e algunhas –en moitos ámbitos- á ambición desmesurada, á esaxeración irracional e a unha sobreactuación desmedida que lles impide ver a súa nudez. Antes de que Andersen fabulara co conto do “rei espido”, xa eran moitos os personaxes da mitoloxía grega e romana, aos que os deuses castigaran pola súa soberbia, algúns tan relevantes como Ulises, Ícaro, Prometeo, Sísifo, Casandra ou Niobe. E na tradición xudeo-cristiá tamén son exemplarizantes as pasaxes de Adán e Eva no Paraíso (Xénese, 2 e 3) ou o dos construtores da Torre de Babel (Xénese, 11, 4-9), en que a altiva soberbia duns non era apropiada para guiar a outros. Na Biblia xudía non hai un relato canónico sobre os anxos rebeldes e a súa expulsión do ceo, pero á mención indirecta de Lucas, 10, 18, a Apocalipse (12, 4-9) engade pormenores da batalla que Miguel e outros anxos sostiveron contra Lucifer e os seus. Serviu a Milton para O Paraíso perdido, e a figura do anxo caído inspirou a moitos autores, entre outros Dante Alighieri, para falar de situacións políticas que lles eran ben coñecidas.

Poder e soberbia tamén andan entrelazados en moitos dos personaxes e milhomes que pululan hoxe pola vida social estritamente doméstica, intensamente alentados por un sistema que goberna o mundo en plan competitivo e individualista. Dada a especial intensidade de crise que concorren neste momento histórico, parece que non houbese outra saída que o salvarse quen poida. Con todo, quen entenda que así non se vai a ningunha parte, empeza por recoñecer  que non hai etapa do pasado en que outras xeracións non tivesen que afrontar crises diversas, e ata “cabronadas” como as que trouxo a Guerra, recollidas moitas en poemas de Celso Emilio Ferreiro recentemente rescatados do esquecemento. En segundo lugar, se admite que é virtude social desconfiar de pseudonoticias e falsos debates -causantes de medos apocalípticos-, algo deberá pensar para que o ensino que financia o Estado co diñeiro de todos xere en todos coñecemento adecuado; non o será se a moral consecuente contradí a convivencia plural.

TEMAS: Crises actuais.- Reaccións compulsivas.- A soberbia aislacionista.- A cooperación mutua.- A cooperación e ensino democráticos.

MMC (Madrid,  29. 06. 2024) 

Metamorfose actual da liberdade

 

Asistimos a unha mediática operación para cambiar o significado democrático que tivo este termo.

Desde A liberdade guiando ao pobo (Delacroix, 1830), ata a motoserra de Milei, se dicente “libertaria” –cuxas políticas homenaxea a madrileña Díaz Ayuso-, hai gran oposición. A palabra “liberdade”, amplamente polisémica, está a ser manipulada en sentido contrario ao que a democratización plural quixo darlle; baixo o seu marco conceptual, preténdese coar fortes recortes á convivencia existente, mediatizada xa en moitas frontes.

 

Liberdade contra o Antigo Réxime

O que as “burguesas” revoltas pretendían aquel mes de xullo de 1830 era limitar o poder a Carlos X, que pugnaba pola autocracia anterior á  Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán en agosto de 1789; querían garantir as “liberdades” e dereitos proclamados naquela revolución. Quen contemple o cadro de Delacroix tenderá a sentirse dentro desa masa popular en que burgueses e xentes humildes pelexaron polo que entendían que era de todos. Esa “liberdade”, con formas aladas, tamén está representada nos catro grupos escultóricos que, aludindo á Francia de 1792 a 1815, exhibe o Arco de Triunfo mandado construír por Napoleón en L ´Etoile. Despois da Primeira Guerra Mundial –e a homenaxe ao soldado descoñecido- nese punto simbólico de París, unha instalación artística relaciona “liberdade”, diálogo e reconciliación,.

A acumulación de significados dese lugar ao redor de “a liberdade” permite entender a súa volatilidade nunha sociedade sempre cambiante. As sucesivas guerras europeas tenderon a que se relativizase o seu valor: cada quen tiña a súa “liberdade” e intereses a defender. Serviu, mesmo, para limitar a inclinación do movemento obreiro en prol dunha irmandade internacional por riba dos intereses nacionais; os fusilamentos impuxeron unha particular visión de “a liberdade”, en nome dos intereses que -supostamente de todos- hipostasiaba cada país. Tan poderosos eran estes que cando, aínda no século XIX, o risco de fractura revolucionaria dos mal asalariados alimentaba a inquedante “cuestión social”, lograran reducir o valor de “a sacra propiedade privada”. As condicións de vida da maioría eran tan malas que a caridade e a beneficencia non alcanzaban a limar o profundo malestar que había en fábricas e suburbios. Non tiñan nada, nin sequera unha lei protectora en caso de accidentes laborais e mortes, e as protestas poñían en risco a “seguridade social” de quen se beneficiaba do seu traballo na crecente industria. Cando nos anos oitenta, o prusiano Bismarck expuxo que había que crear leis e institucións sociais, ante un mal maior a redución do poder da propiedade privada iniciou un cambio significativo: os seus impostos axudarían a crear un “Estado social”, que garantise “a liberdade” básica a moitos traballadores.

En España, aqueles problemas de “a cuestión social”, e o inicio da súa atención, recolleunos a enquisa da Comisión de Reformas Sociais en 1882-83, e mesmo Cánovas del Castillo percibiu que xa non era tempo de Caridade, senón de que o Estado ampliase as súas competencias máis aló da “orde”; fronte a o que fora a Economía política, precisábase unha Política económica (Discurso no Ateneo madrileño, o 26,11.1882) que xestionase unha atención aos problemas que padecían quen máis traballaban. Algo diso conta tamén a exposición temporal do Museo do Prado neste momento: Arte e transformacións sociais en España 1885-1910, onde o visitante pode mergullarse nos inicios das políticas sociais. É máis un catálogo de imaxes costumistas, que unha explicación das súas profundas razóns e das reticencias ao seu remedio. As actas da Real Academia de Ciencias Morais e Políticas testemúñanas  desde a súa fundación na  Lei Moyano, de 1857, incluída a reserva ante a nova interpretación do dereito de propiedade que se estaba impoñendo.

Unha liberdade que dá medo

Esta mostra tranquiliza a quen compare aquel duro pasado coa burbulla actual. Pero os datos de fondo non son tranquilizantes para a historia posterior da liberdade”. As guerras dos anos trinta –a española e a IIGM- volveron invocala de modo moi contrario. En 1941, Erich Fromm escribiu O medo á liberdade como motivo cego que conducira ao desastre: a “liberdade negativa” separa dos demais, exalta o narcisismo e conduce ao individuo ao conformismo, ao autoritarismo e á destrución, como mostra esta análise da cultura nazi. Liberar aquela Europa rota pasou pola conciencia de unión para volver fortalecer o lado social do “Estado de Benestar”, é dicir, un sólido apoio aos cidadáns comúns en cuestións vitais como a Sanidade, a Educación ou a vivenda. A inspiración do plan Beveridge: Social Insurance and Allied Services (1942), funcionou ben durante 30 anos e, en España, esa satisfacción transmitían cantos emigrantes volvían de vacacións desde Francia ou Alemaña entre os anos sesenta e setenta, pero como país tardou en ter consistencia. Os opostos ao réxime franquista invocaban “a liberdade”, inspirador de cancións como a que, entre outros, compuxo José Antonio Labordeta.

O que o “libertarismo” conservador e ata ultra pretende –apropiándose do que este termo significou para o anarquismo político- limitar as competencias  do Estado á “orde”, como en tempos do absolutismo; en todo o demais, cada cual ha de apañarse como poida competindo cos máis chulos. O sistema educativo, as formas de educar -e o que ensinar-, ocupan un lugar privilexiado nesta opción pola que Milei quere canalizar o seu país e, por adopción, tamén a España. Quen hoxe o premian en Madrid –partidarios da “liberdade de tomar cañas”-, herdaron a quen  a Institución Libre de Ensino (ILE) lles foi incompatible, desde 1876, co “libre mercado”. Sempre viron, con todo, a privilexiada “liberdade de elección de centro” –desde o propio século XIX, comou estudou Ivonne Turin-, como o máis natural. Desde 1976, o seu “liberal” gusto polo monetarismo en proveito propio viu na doutrina neoliberal da Escola de Economía de Chicago xustificación para reducir a Escola ou a Sanidade pública. O seu último espectáculo coa medalla ao arxentino inclúe a deslealdade ás institucións democráticas dos españois, pero o miolo do mesmo é Díaz Ayuso catequizando a Feijóo. Mentres os seus fieis acírrana, o aforro en compaixón que Isabel canta a un tempo con Milei ofrece o ceo político a cantos cren que A riqueza das nacións –segundo escribía Adam Smith entre 1759 e 1776- é a clave dos sentimentos morais. Nesta apoloxética descarnada desde a Porta do Sol, “liberdade” é agora “libertarismo” ou actitude de erradicar as veleidades “libertinas” de cuantos interesen –desde calquera institución- por remediar as limitacións dos demais.

TEMAS: Liberdade democrática.- Abusos do termo “liberdade”.- Neoliberalismo.- Liberalismo económico.- Liberdade de elección de centro (educativo).

MMC (Madrid, 21.06.2024).

Que non se quere que ensine a escola pública?

Proseguen privatizacións de escolas públicas, como a que acaba de levar a cabo a Comunidade de Madrid con cinco escolas infantís.

Na conversación democrática sobre o sistema escolar persisten “culturas” políticas que pretenden asentar como “natural” para os cidadáns comúns a deterioración da igualdade de trato. Todos os dereitohabentes a unha educación digna sofren, deste xeito, que a universalidade e liberdade de que fala o artg. 27CE78 siga sendo unha utopía política, parecido a como era distopía, en 1945, a súa mención no Fuero de los Españoles.

A utopía da igualdade

Aquelas xeracións de posguerra, ademais de carencia de postos escolares, sufriron formas pedagóxicas obsoletas e burocráticas –apoiadas polo CSIC e as Universidades- e a imposición duns currículos, explícitos e ocultos, cuxa vixiada tradución en libros de texto debían recitar. De entón acá, aínda que o dereito á escolaridade logrou solemnizarse na CE78, igualmente é verdade que o medo a cambios profundos respecto a imposicións colonizadoras, como o conservadurismo e o neoliberalismo, impediron unha educación equitativamente digna e de proveito para todos e todas. Vistos en perspectiva os oitenta anos últimos, tan históricos son visibles cambios habidos, como algunhas correntes estruturais que, desde que La Gaceta fixo pública a primeira Lei xeral da Educación en 1857, apenas foron modificadas.

Dada a relevancia que teñen no ensino español, a xestión política é a causante central de que a educación existente non teña o potencial que os ilustrados lle atribuíron. A documentación de como se procurou que non alcanzase de verdade a todos é confirmada por cantos padeceron esa limitación. O relevante, en todo caso, é que esa tendencia prosegue, como testemuña esta noticia privatizadora das escolas infantís en Madrid, onde se deixa fóra ao 78% de cantos piden unha escola pública. É unha decisión máis das moitas que, favorables á suposta “liberdade de elección de centro”, fortalecen descaradamente o negocio privado a conta dunha educación universal, digna, gratuíta e equitativa. Potencia a ideoloxizada vontade de que medra o 60% dos nenos da cidade de Madrid que xa van a centros privados ou concertados. Pese ao servizo que os profesionais do ensino público prestaron con motivo da COVID-19, o seu traballo perde miles de prazas, igual que en Sanidade, e a súa accesibilidade ás clases medias proletarizadas e ás populares deteriórase. É dicir, desde 1978 non transformouse a fondo o sistema educativo, senón que se dualizó máis. Quen mellor o saben de son cantos, obrigados pola privatización crecente da educación xomo ben público, seguen tendo que conformar a súa “liberdade” de elixir o que a súa capacidade de consumo permita.

Como resultado, 46 anos despois da CE78, subsisten múltiples maneiras en que o sistema educativo ensina discriminación e desigualdade. Gran parte da linguaxe mixtificada que se emprega para falar destes  asuntos conduce, con todo, á banalidade da distracción nominalista e ao debate pedagóxico estéril. Esta equívoca distancia entre as palabras e cousas educativas coñécena cantos docentes viron que as novas terminoloxías tecnocráticas non melloraron as condicións reais en que exercitan o seu nobre traballo. Son moitos os que viviron a efectividade real das nove leis orgánicas democráticas, e a eles engádense moitos sobreviventes da febre normativa padecida entre 1936 e 1970, que confiaban en qu os fitos da educación franquista non proseguisen nas regresións posteriores ao artg. 27 da CE78 e os Acordos coa Santa Sede. A restritiva interpretación concordante de ambos os documentos coarta o ensino e dificulta dicir, en rigor, que se alcanzou “unha educación desde e para a vida en común”. A propósito do prexuízo, nunca se actualizou o pacto educativo constitucional; predominou , en cambio, a vontade de cousificar o que xa o artg. 366 da  Constitución de Cádiz pretendía que se ensinase a todos. A carencia de recursos pronto quedaría certificada no  artg. 1.7 da Lei de Bases de 1857 (dous meses antes de a Lei Moyano), sen que se coartasen os privilexios do ensino confesional e privado.

Volver empezar

A situación neste plano apenas cambiou, cando si o fixeron as urxencias que o momento actual expón a unha escola recortada. Aristóteles xa dicía que, na POLIS, o ensino tiña que ser “público” (A Política, 8,1), e o artigo 13 da Constitución gaditana deixou aberto o obxectivo cara á “felicidade da Nación”. Pasaron 212 anos e, cando tanto evolucionou o sentido do ser e sentirse “nación”, queda moito para que teña cumprimento a democratización obxectiva do dereito á educación. O máis grave é que a globalización produtiva e o vivir na Terra pasan hoxe necesariamente pola sustentabilidade do medio e os recursos, mentres  os problemas e conflitos de convivencia que xeran os cambios de paradigma  repercuten tanto nas  potencialidades da escola. Nesta patria, a única verdadeira que queda, repercute a sensibilidade cidadá mostrada no voto, nos debates parlamentarios, e en decisións como esta de Ayuso, que podía facer súa tanto negacionista devoto das políticas de progreso infinito e competitivo. Iso complica a solución das carencias do sistema escolar, cando, ademais, están ao alcance de calquera neno ensinos envolventes, moi persuasivos pola súa aparencia divertida.

Desde que as xeracións de posguerra foron por primeira vez a unha  escola, os seus recoñecibles avances non permiten esquecer os estancamentos que a frean , nin que lle sobran os máis desfavorecidos na campá de Gauss. Por iso o seu hipotecado sistema tende a obviar que hai institutos e escolas que ninguén quere porque considera “chungos”. Pero non por esquecer, con ignorancia culpable, que o “fracaso escolar” non desaparecerá por ensalmo, deixarán de existir as secuelas do desarraigamento escolar e social. Sen un cambio democratizador profundo, non deixará de ser contraditoria a discriminación institucionalizada entre ensino “público” e “privado”, cun crecente semianalfabetismo cargado de problemas . Sexa como for o futuro, sen consciencia do urxente que é emendar as fendas da educación española, o ensino de todos e para todos seguirá sendo unha quimera. A distancia para que sexa como debe ser crecerá, e a cantos crean no valor da escola pública, custaralles máis “volver empezar”, como dicía Lars Gustafsson  na Morte dun apicultor.

TEMAS: Ensino público e privado.- O negocio educativo.- Liberdade e desigualdade democrática.- Sustentabilidade educativa.- Semianalfabetismo. 

M.M.C

Madrid, 14.06.2024

Estraños en todas partes

O lema distintivo da Bienal de Venecia 2024 interpela a todos.

Despois de dous meses afastado de escribir esta columna, a sensación de estrañeza  creceu. Tal é o cúmulo de rarezas acontecidas ao redor, que os máis optimistas tras o que non lles acontecera coa COVID-19, se senten agora desprazados, nunha  tensa atmosfera sociopolítica de cuxas regras non teñen control e ante as que senten máis medo que comodidade; advirten que poden limitar seriamente o seu concepto de convivencia en liberdade e igualdade democráticas.

Stranieri ovunque

Os pavillóns nacionais da Bienal de Arte de Venecia, incluído o do Vaticano no cárcere de mulleres da Giudecca, chaman a atención sobre esa mesma vivencia en países e situacións moi distintos, producida en moitos casos polos señores do colonialismo ao impoñer linguaxes e actitudes pouco acordes cos Dereitos Humanos. A riqueza expresiva de moitas e moitos oprimidos de outrora ten ocasión de mostrar a súa gran variedade cualitativa en diálogo aberto con linguaxes máis propagadas, e brinda ocasión ao espectador para reflexionar como os propios aires occidentais -outrora poderosos para impoñer o seu criterio de verdade - están dominados por prexuízos eurocéntricas e androcéntricas, tan empobrecedores como xeradores de violencia gratuíta. Sen pretendelo, fai percibir o belicismo crecente que alimentan as tensións en Ucraína e Israel, xenocidios incluídos; fíxoo máis explícito o pavillón israelí, ao non inaugurarse a causa dunha guerra que nin a ONU nin o Tribunal da Haia logran frear. En conxunto, o que se ve nesta sesaxésima Bienal, espléndida de iniciativas artísticas nos de seu belos Giardini, e na súa extensión ao Arsenale, é todo un símbolo sanguento, repetitivo de torpezas humanas nun mundo globalizado en que se expoñen plurais ansias de cambio entre medos múltiples.

En sintonía con estas preocupacións, as apostas polas que se inclina a Fundation Pinault no Palazzo Grassi –en pleno Gran Canle- e na Punta da Dogana –á beira da Salute-, aumentan a perplexidade de cantos están atentos á evolución dos humanos neste momento crítico. O conxunto de miradas que ofrecen ao público os distintos proxectos desta Bienal tan esplendidamente son coincidentes en xerar desasosego.

Estraños aquí

O panorama interno en que se moven os cidadáns españois parece inclinarse tamén á estrañeza. Os hábitos e destrezas que denonadamente cultivan moitos representantes políticos, en conivencia ás veces con outros axentes da vida xudicial e mediática, inclínase decididamente cara a ese abismo. Con pouco que ver coas crises en que se move a humanidade, cultivan a murmuración miúda con parcialidade interesada en afastar aos votantes cara á incredulidade; o presentismo do pequeno, retorcido adecuadamente, acabará dando sorpresas inusitadas. Estes dous meses pasados, inaugurados cunha voda de gran parecido coa inesquecible do Escorial o 05.09.2002, foi unha recreación actualizada do “Inferno” en que Dante Alighieri mostrou a súa percepción dos personaxes desnortados que rexeron o século XIII italiano. Aqueles güelfos e gibelinos, entre os que o Dante se atopou atrapado,, perviven nos círculos político-sociais actuais, acurralados en repetitivos discursos banais e palabras dun sofismo que pretende xustificar a “liberdade” de facer coa vida institucional un remedo democrático. No Senado, o Congreso, as Asembleas das Comunidades, e en abundantes circuítos mediáticos e xudiciais, floreceron os expertos no nominalismo constitucional, mentres o sentido democrático para o que se restauraron as institucións non atopa onde acollerse. Dá igual que saia na conversación Israel, Ucraína, a Axenda 20/30, a vivenda, a seca, o cambio climático, a guerra e a paz, ou calquera outro asunto próximo á xestión cotiá como salarios e emprego, a selectividade da ABAU, a violencia de xénero, a corrupción máis ou menos indesexable de parentes e achegados; enseguida entúrbase todo coas regras parciais da lóxica sofista. Ás veces , ata é posible seguir bastas secuencias argumentais que non desdicen da serie televisiva máis elaborada; a combinación de actores e medios é inefable e, sobre todo, chocante polos momentos de clímax. Asuntos hai neste momento tan rechamantes na diferenza de atención, que somen na confusión ao máis virtuoso en salvar as institucións. Todo é motivo de esaxeración ou silencio, segundo conveña. Aí andan as relacións con Arxentina e Israel, a guerra de Rusia contra Ucraína, ou máis preto, o sucedido nas residencias xeriátricas durante a pandemia, mentres se xestionaban , ou facían como que xestionasen, as máscaras e asuntos propios.

Abundan nos relatos destes asuntos combinacións parecidas ao que sucedía nas pelexas de barrio, en que uns tiraban a pedra e escondían a man, mentres outros axudaban a corroborar supostas ofensas ou faltas de respecto para que continuase todo igual e os máis duros seguisen impoñendo a súa lei. Se difícil se fai a análise de texto, o último en canto a xerar estrañeza democrática poderase ver o próximo día 9 de xuño con motivo das eleccións europeas. Polo visto e oído nestas vésperas, a lucidez cooperadora en buscar boas solucións é escasa, e aumentan os partidarios da desunión europea. Ata 1988, en que entramos neste club de paz e benestar, creceran os partidarios, pero Ortega e Gasset xa clamara pola europeización en 1910, e reiteraríaa con frecuencia, mesmo en 1949, como solución aos problemas internos de España. En asuntos da vida política como a educación rudimentaria, o non saber ler nin escribir alcanzaba a 11.867.455 persoas das 19.616.630 que a habitaban; en 1940, cando eran preto de 26 millóns de cidadáns, había 8.760.694 analfabetos. Na primeira das datas apenas se iniciou a lexislación social e, na segundo, a Cruzada eliminara ou mediatizara a pouca lexislación desenvolvida pola República.

Unha exposición do Museo do Prado recolle en parte a situación transformadora que arrastraba o país antes de  1910. Hoxe, a educación aberta e laica aínda non existe, e os pasos dados no social son insuficientes para unha sociedade cada vez máis plural e máis global. O TSJM de Madrid acaba de autorizar un rosario ante a sede dun partido democrático; ao parecer, non interfire na intención do voto. A vista destes xuíces probablemente necesite algún colirio, pero deberían instar a que ningún español teña que arrepentirse por esquecer o domingo que, sen Europa, a democracia interna española farase regresiva. 

TEMAS: Bienal de Venecia.- Eleccións europeas.- Problemas reais e sofismas.- Globalización e localismos.- Medos e Expectativas democráticas.

MMC (Madrid, 07.06.2024).

Oportunismos

É época de excesivas néboas, moi aptas para que uns obcecados en salvarse a si mesmos, pretendan guiar a tanto invidente.

No plano rudimentario do día a día, despois do turismo de Semana Santa, a de Pascua trouxo novidades tan vellas como a humanidade. A relación entre oportunidade e oportunismo, tan presente está na evolución humana,  que se desbordou con casos como o da exculpación xudicial de Mónica  Oltra en Valencia –despois do oportunismo acusica do conservadurismo valenciano contra Compromís e o pacto do Botánic- ou a morte –“non intencionada” despois de 200 cooperantes mortos- de varios voluntarios da ONG do chef José Andrés en Gaza.

Outros actores asiduos dos telexornais e Redes emprenderon a procura do seu oco de noticia facendo gala de oportunismo. En moitas escenas lembran a novela de Martin Amis: Zona de interese (2014), un tramo de vida cotiá pegado ao mesmo campo de Auschwitz en que, a pesar dos berros, disparos, ruídos e fume continuos que xera o Holocausto, un grupo de persoas, executores administrativos daquel horror parecen satisfeitas co seu traballo, a súa obediencia xerárquica, a suposta grandeza do seu líder e, sobre todo, porque esa eficiente estrutura proporciónalles benestar material, unha casa espléndida, servidume fácil e expectativas dun futuro superior ao que sempre soñaron. A película homónima de Jonathan Glazer, en 2023 recreou ese ambiente en que o ben dalgúns, esquecendo o pesadelo dos que estaba morrendo por milleiros, admite que a insensibilidade e a inhumanidade convivan coa monstruosidade. Nubrada toda piedade, viven risoños porque lle sacan proveito á desgraza doutros. Salvo que se optou pola actitude fría e indiferente que, ante ese pano de fondo bárbaro, adoptan as personaxes centrais de Zona de interese, as súas actitudes suscitan moitas cuestións sobre a especie humana e, en especial, sobre quen, presumindo de que saben mellor que ninguén cañ é a verdade, eríxense nos seus paladíns e deixan detrás inquiedantes dúbidas sobre si mesmos,  os seus actos e consecuencias.  

Non é estraño que moitas destas persoas traten de impedir, por todos os medios, a memoria de cantos se senten incapaces de esquecer as múltiples feridas que os oportunismos grandilocuentes de todas as guerras deixaron detrás. Acaba de pasar en Valencia cunha imposible “Lei da Concordia”, que imita a de Aragón. Nesta rexión, a memoria das vítimas do Holocausto, que o 27 de xaneiro celebra todos os anos a ONU, viña tendo reflexo en actos conmemorativos en que o coñecemento do pasado era ferramenta de cambio e a educación un valor democrático para a convivencia plural. O 15 de febreiro, o actual Goberno desa Comunidade promulgou a Lei 1/2024, “de derogación da Ley14/2018, do 8 de novembro que  regulaba a memoria democrática de Aragón”. Alegan que a “memoria é algo subxectivo e persoal e non debe ser obxecto de desenvolvemento lexislativo”; segundo a actual maioría  gobernante, este tipo de iniciativas, impoñen unha “visión partidista da historia” . En consecuencia, coa nova norma derrogan todo o actuado nos últimos seis anos e suprimen o censo de memoria democrática de Aragón , o rexistro das entidades dese ámbito e as actuacións que a lei anterior prevía no ámbito educativo.

A zona de interese desta nova lei aragonesa é o cultivo do esquecemento: nese anaco de Península Ibérica, nunca pasou nada que non teña a ben dicir esta autoridade autonómica, que prescribe aos docentes cancelar ou  substituír as actividades específicas que tivesen en curso por “actuacións sobre a historia de Aragón e a relevancia da Declaración Universal dos Dereitos Humanos na Constitución española para os aragoneses” (sic). Moito terán que ignorar ou esquecer estes ensinantes se queren arrombar a Historia do século XX de modo que lles resulte agradable a estes supostos defensores da “liberdade” de saber. Será de ver como logran que as pílulas de catequese histórica que impartan en diante sexan asépticas e non molesten a ninguén. Nin sequera volvendo impoñer a Enciclopedia Álvarez de 2.º grao lograrán volver á unidade patriótica que impoñía o “Prólogo” da  Lei de Ensino Medio de 1938.  Doutra parte, esta coalición gobernamental fía á oportunidade de ter maioría na Asemblea aragonesa o dispoñer de tanta verdade do coñecemento histórico que se permiten suprimir canto de investigación historiográfica se produciu desde antes de a CE78 e, ademais, ditaminan con gran alborozo impoñer que verdade hase de predicar nos centros de ensino. Por moito que –reencarnando un patriótico neodespotismo ilustrado- pensen no ben dos aragoneses, coartan a liberdade, a educación e a modernización científica que os cidadáns merecen.

Hai moitas doses de narcisismo e mal ambiente detrás de decisións deste cariz, e demasiado oportunismo populista. Silenciando o pasado pretenden embarrar o seu coñecemento á vez que, culpando á República e á esquerda democrática dos anos 30, alongan o vituperio das súas ideas democráticas ata o presente. A esta actitude negacionista pode chamárselle de moitas maneiras pexorativas, pero non lles importa. Un fiel destes estilos, o Sr./Sr. Tellado, acaba de usar a palabra “ultimato” absolutamente oportunista e sen vir a conto. En todo caso, o realmente importante é que os devotos da hipérbole dramática pro domo sua amargan a vida dos cidadáns e énchena de arbitrariedades. Só se acougan cando os ven obedientes e sumisos; falándolles de “liberdade” néganlla, impídenlles ter coñecemento do que ocorre, restrínxenlles a igualdade de oportunidades e, en situacións duras,  fanos sentirse fráxiles. Estudar a Historia de Aragón, a de España ou a de calquera grupo humano non é repetir o que escribira algún mandarín, senón tratar de entender por que non avanzamos máis como sociedade: non todo pode ser oportunismo dos máis listos. Esa é a verdadeira zona de interese da Historia que só unha boa escola de todos pode proporcionar, como moi ben sabía un gran aragonés, viaxeiro impenitente, profesor de Historia e cantor da liberdade: José Antonio Labordeta.

Cando só brilla o oportunismo, fallan bastantes claves da convivencia. Ao israelí Netanyahu non lle importou levar por diante a 14.000 nenos, entre os máis de 32.000 palestinos que, ao seu parecer, naceron coa síndrome do mal. A varios monifates que estes días desfilarán polas comisións de investigación abertas no Congreso e o Senado, tampouco lles afectou o pánico da COVID-19. Como Defoe ao final da súa novela: Diario do ano da peste, din: morreron miles de persoas, “pero eu sobrevivo!”

TEMAS.- Oportunismo político.- Memoria histórica.- Ensino da Historia. Convivencia social.- Democracia.

Turismo relixioso

Volveuse normal nos informativos de Semana Santa insistir no que chaman “Turismo relixioso”, un construto comercial relevante.

Á cantidade de turistas que asisten ás procesións en diversas cidades, engádense informacións meteorolóxicas imprescindibles para o bo desenvolvemento do acontecemento e a súa repercusión económica, e animan a expectativa mencionando as reservas de prazas hoteleiras e, sobre todo, as físgoas de bo tempo para que luza o espectáculo. Dentro da volatilidade do mercado do “turisteo”, este discurso vende ben. Pola contra, o seu tempo nos telexornais sería desbancado polo turismo de verdes prados e casas rurais, que vincula a conciencia ecolóxica con bucólicas experiencias gastronómicas ou vinícolas de proximidade. A estes outros turistas, adoitan agradarlles máis os descubrimentos persoais de historias que parezan saírlles ao encontro; disto é do que queren falar cando, de volta aos seus lugares de orixe, ensinen as fotografías do seu móbil.

Antes de aparecer en FITUR, os espabilados mozos da hostalería promoven congresos especializados en sacarlle partido a canto entenden produtivo no mercado da mobilidade. Agora que a saturación turística é unha ameaza en moitos lugares, a reorientación do negocio abrirase paso en espazos inéditos e o complexo mundo relixioso é moi rico en posibilidades para dinamizalo. Este “turismo relixioso”, á parte do mundo das peregrinacións e similares, que Thomas Cook coñeceu ben –e antes del os monxes de Cluny-, ten un amplo mundo ao que sacarlle partido, se logra darlle o selo distintivo que todo viaxeiro ou turista trata de comprar. De moi antigo, hai sitios, especialmente sacros, que sempre foron atractivos para as viaxes de iniciación e salutíferos. Os balnearios, nalgunha medida, tiveron ese carácter. Os mellores sempre foron de luxo, con accesibilidade restrinxida a moi poucos, pero as augas termais son bens desexables para outras capas sociais. Roma foi exemplar neste terreo, e as súas termas, cos seus espazos de recreo, eran máis atractivas cando ninfas e magas mediaban para aliviar os males dos humanos.

Procesos máis que procesións

Hai constancia de moitos viaxeiros que, en época romana, foron atraídos cara a estes mananciais nos que deixaron constancia do seu agradecemento ás deidades protectoras das súas augas. Nalgunhas, perviven aras votivas dedicadas a elas, como pode verse, por exemplo, nas Burgas de Ourense, onde se exhiben algunhas copias, e na xeografía europea hai topónimos abundantes relacionados coa devoción viaxeira ás súas augas. Hai lugares onde a estima en que os tiñan duroulles moitos séculos; sacralizados para contactar con poderes capaces de mandar na Natureza, os exvotos que a xente lanzaba nas súas augas, aspirando ao cumprimento de curacións ou ao cumprimento dunha protección ante males sospeitados, sucedéronse abundantes. Nunha recente escavación en San Casciano dei Bagni (en Siena), apareceu unha gran cantidade de estatuas e moedas ofrendadas ás deidades etruscas e romanas da sanación desde o século II a. C., ao século V d. C. nas augas termais da localidade. Máis cerca, nas ermidas de moitas aldeas españolas, a arqueoloxía e a etnografía descubriron perduracións similares que estiveron vixentes desde antes de a romanización ata hoxe, sen que aos do lugar lles importase se xa estaba cristianizado o territorio, secularizarase ou aínda era pagán. O certo é que, no Noroeste, a finais do século VI Martín de Dumio queixábase en De correctione rusticorum de rituais que estimaba contrarios ao cristianismo. E doutra banda, esas cerimonias, máis próximas á maxia que á recta crenza, seguiron vivas, como deixou escrito Graham Greene en Monseñor Quixote. Ao autor suízo non lle era estraña a relixiosidade e, nesta lectura de Cervantes, o protagonista sae moi cordo de  El Toboso e acaba nunha comarca de emigrantes galegos a Centroamérica; case ao final da novela, o peculiar viaxeiro recala nunha festa patronal e, ao ver o manto da Virxe ateigado de dólares para que os sucios negocios rodasen ben, a disonancia coa invocación que se festexaba escandalízao e desconcerta.

Hai moitos puntos en España en que a conxunción de ingredientes nunha viaxe de relixiosidade pode ser digno obxecto do “turismo relixioso”; caben, ademais, itinerarios con outras posibilidades de aprender vendo. Pódese , por exemplo, recrear a experiencia que moitos mozos de aldea tiveron na súa emigración educadora a un colexio ou convento da cidade: o 80% dos que  nos anos setenta tiñan Bacharelato ou estudos superiores fixeran esa viaxe dun ou outro modo. Este grupo de persoas aínda é amplo, ten acreditado afán viaxeiro, e pode incluso ampliarse con cantos pasaron por colexios relixiosos. Os relatos duns e outros, pautados por un experto neste proceso histórico, e baixo asesoramento dun técnico en educación social, serían sorprendentes. No panorama de viaxes turísticas con contorna relixiosa tamén tería sentido recrear un en que se contemplase o tránsito de España, desde aquelas masivas concentracións de novenas e procesións nos anos cincuenta, ata un presente en que ser practicante é case testemuñal, sen que se rompese nada. E outro circuíto de non menor interese podería ter como obxecto facer un documental sobre a xestión do patrimonio histórico español, inmatriculado pola Igrexa nun 80%. Como preparación, os rexistrados pasarían antes por Notre Dame de París ou a Abadía de Westminster, para tomar nota da súa gobernanza; analizarían logo a que rexe, por exemplo, na Mezquita-Catedral de Córdoba e, despois, estudarían pola súa conta tres ou catro exemplos das  narrativas que, en espazos patrimoniais de uso relixioso, oísen ás súas guías.

De realizárense, estes proxectos de viaxe axudarían á convivencia na medida en que permitirían ver que estas marabillas arquitectónicas –públicas-, ou situacións que temos diante –públicas tamén-, non caeron do ceo. Verdade é que están máis na liña de “viaxar” que de facer turismo; a actitude turística sempre é outra cousa, máis de aparencia que de aprendizaxe. Os paquetes turísticos son unidades de negocio xeneralizables, perspectiva que estenden a canta historia material acumule o relixioso que tocan: a narrativa que venden, máis de adorno, vai lixeira de complexidades e coa amable levidade comercial apropiada para unha emoción inventada. O reducionismo do turismo de procesións adoita ocultar moitas posibilidades de achegarse ao feito relixioso e ás súas ricas manifestacións plurais. Á sensiblería emocional condutista, para ser rendible, séntalle mal pensar ou relacionar o pasado e presente das institucións. Vai mellor  o esquecemento e a terxiversación.

Temas: Turismo relixioso.- Patrimonio Histórico.- Valor cognitivo da arqueoloxía.-Paquetes turísticos convencionais.

MMC (Madrid: 25.03.2024)