Moitas esperas actuais non adoitan albergar esperanza

A esperanza parece cambiar de bando, e os que a abandeiran agora son decepcionados de expectativas sociais anteriores.

 

A oratoria de Trump fai anunciou doutra era. Na sede da ONU de Nova York deixou mudo a máis de medio mundo e, en practicamente unha hora, veu dicir que se todos lle fan caso, el arránxao todo. Entre o que ignorou ou negou e o que dixo solucionar en apenas uns meses –nada menos que sete guerras, segundo el-, propugnouse con méritos para o premio Nóbel da Paz. En menos dunha hora máis coroarase a si mesmo definitivamente como o gran emperador, sen ONU nin multilateralismo político por medio. Bástase a si mesmo cos seus apaños de crecepelo barato.

Por agora, fixou, urbi et orbi, a doutrina salvífica do cambio con que anima moito o que fai, para sintonizar co que entende debe ser o gran cambio histórico. Na súa mensaxe conta con que , mentres uns se poñen a favor do que dixo -pois expresou o trumpismo que querían oír-, os seus opoñentes, que en EEUU parecen calados -e en Europa, apenas traspasan o diplomático silencio-, poucos se opoñen en público ao neocolonialismo que revelou na ONU. Como outros asuntos de gran relevancia, a corrección política deixou este discurso en materia opinable. Coma se dese igual a verdade con que se chaman ás cousas, e ser o xusto de como deban chamarse, era indiferente como as chamase. Pero a validez e o rigor de canto alí se proclamou ,á vista de todo o mundo, foi que un supermillonario –dos duros de pelar nos seus negocios- podía dicir o que quixese e que esa era a doutrina; contaba con abundantes lobbys, intereses e medios, para impoñer a súa verdade.

Entre os dogmas operativos que deixou anunciados, e que os seus fieis xa propagan, o primeiro é que só el ten razón. En nome da súa verdade, non só permite anular aos seus adversarios –convertidos en inimigos a bater-, senón que canto se fixo desde a fundación da ONU non existe; non se expuxo como el quixese que fose e, `por tanto, é coma se non existise. O percorrido rápido por canto puidese contradicir a súa visión da realidade histórica dos últimos oitenta anos pasados indica que na narrativa nova que lanza ao mundo ese pasado ha de reescribirse, con nada  de memoria, nada de historiografía, e moito de revisionismo. Sobre todo, en canto se refira ás implicacións analíticas da actividade humana na Climatoloxía e a Biosfera. Segundo a nova doutrina, o relativo ao Antropoceno é tabú ou falsidade e, por tanto, debe negarse sistematicamente, por máis que as Conferencias internacionais do clima o avisasen desde hai máis de cincuenta anos.

A segunda gran tese -dogmática- é que, fronte a tanto adversario empeñado en dicir que hai que, ante a inminencia dos riscos que pesan sobre a humanidade precísase máis solidariedade colaborativa, o urxente e inapelable é que PRIMEIRO AMÉRICA. É dicir, que a norma e contraste do ben ou do mal de canto se faga ou deba facerse, é a conveniencia de que sirva a EEUU. Como en todo imperialismo, segue vixente a lei do máis forte e os demais han de someterse. A antiga Pax romana revitaliza, despois de 2.400 anos, aranceis cada pouco, impón a súa moral social a cantos tenten poñerlle obstáculos, a súa diplomacia de cañonera -que tanto gobernou o seu “patio de atrás” durante décadas-, reviviu nas sete guerras que di acabar, nega recursos económicos a unha ONU en que non deixou de exercer o ser veto sistemático a canto non lle gustaba e, para remate, consolida ao seu antollo con aliados como Netanyahu, unha peculiar “reestruturación do Oriente Medio”.

A partida de cartas 1948-1950. Balthus. Museo Thysenn, Madrid.

Esta norma de gobernanza remite a política do presente a mitificación de un pasado en que todo vale. A racionalidade discursiva cede paso á lóxica do invento de comenencia dunha verdade que proclaman medios amigos, ben engraxados de beneficios se non contradín as dúas teses anteriores. Segundo Trump, EEUU está a vivir o seu mellor momento histórico; non engade que, a conta dos recursos que detrae do resto do planeta, non sexa que alguén quede sen participar en tan gloriosa depredación.

 E agora, que?

Sentado o anterior, explícase que a esperanza non sexa o que era. Os que a tiñan desesperan, e os decepcionados con políticas que supuxesen un avance na conquista dos Dereitos Humanos –outro fito de 1948, despois da IIGM-, anímanse coa esperanza de que ese horizonte se volva a como era antes de que Hammurabi inventase un mínimo código relacional; a lei máis natural –entenden- é que o peixe grande se coma ao mozo; non fai falta máis e que cada pau aguante a súa vela. O mellor dos sentimentos morais é o do proveito duns poucos; quen non estea capacitado para esta estreita marxe de humanidade, que se retire, ou será ignorado con todas as da lei, vilipendiado por estorbar . O gran instrumento que teñen para que non se note moito o seu empeño misional, é afirmar e negar o mesmo todas as veces que faga falta; tratan de facer ver aos demais que non se contradín, senón que velan máis que ninguén pola verdade e, empeñados en ter razón –e con medios para que pareza que a teñen- aí están eles pelexando denodadamente. É soado o colaboracionismo que atopan na complexa realidade, sempre con tantas arestas que sempre hai algún xuíz que, experto en inquisición  prospectiva, estea disposto a batallar  pola nova crenza, facendo crecer o despropósito de cantos os tachan de ignorantes, negacionistas e montaraces.

Para que nada falte, recorren ás súas propias tradicións, abundantes, por certo. Nihil novum sub sole, e menos neste panorama doutrinal do que Menéndez e Pelayo deixou unha gran guía de “heterodoxos”. Desde a estatua que lle lembra na Biblioteca Nacional, ben podería testemuñar que, antes da Thatcher e Reagan, xa o século XIX proporcionara ás variadas gamas do conservadurismo amplos recursos para frear canto tentase mover “a orde debida”. As nostalxias de tradicionalismos seguen dando vida neste presente aos máis aplicados en España a privatizar o común, de modo que só “os máis capaces” dean a talla para moverse na desesperanza. Mirar que pasa nas Comunidades autónómas en cuestións como Sanidade, Educación ,Medio ambiente e servizos sociais e verán quen é os propagadores do trumpismo en España. Lean amodo medios dixitais cunha liña editorial tan iluminadora como a do Debate, que retomou a que, en 1910, pugnaba por “a súa” verdade única. A seguidista de Trump confirmarana os patrocinadores desta cabeceira para mediados de novembro, nun congreso  en que propoñen aos seus seguidores “reivindicar a virtude da esperanza”. Nun momento “de crise cultural en Occidente”, segundo din, o relatorio inaugural no CEU de Madrid estará a cargo de Kevin Roberts, presidente de Heritage Foundation, gran protagonista no goberno actual de EEUU.

TEMAS: Dereitos Humanos.- ONU.- O común e o privado.- Heritage Foundation.- Negacionismo integral.

MMC (29.09.2025)

Mala educación -e mala conciencia- desprezan a agonía de Gaza

Unha hipertrofiada manipulación das palabras pretende que todos esquezan unha terra sementada de entullos e miseria.

Algúns opinantes, responsables outrora de acontecementos parecidos aos que durante estes dous anos últimos asolagan os noticiarios, non cesan de dicir parvadas por ver se conseguen moitos likes (“gústame”) nas súas contas de redes insociais. Cantos máis polgares cara arriba ou máis corazonciños acumulan, máis satisfán a súa melancolía e, coa retroalimentación que xeran a unha IA determinada, máis se concilia o nseu infantilismo coa vellez irreparable e máis fan crecer a hipertrofiada circulación de lixo mediático.

Outros que, fóra ou dentro dos nosos lares, exercen como representantes de quen os vote nunhas eleccións, utilizan o paroleo nas mesmas canles engadindo decisións de idéntica coherencia sintáctica. Desde EEUU, con Trump á cabeza desta pedagoxía, a demostración de matonismo imperialista en canto aconsella, suxire e executa, sitúa aos gazatíes e palestinos ao nivel da sola das súas botas, posición en que trata de colocar tamén a cantos digan algo que contradiga ou minusvalore as súas outras políticas. Os Dereitos Humanos -en particular o da liberdade de expresión-, tanto dentro como fóra do seu país, tráenlle á expectativa e canto poidan pensar os demais élle indiferente, como acaba de demostrar co fiscal xeral do seu país e, no diálogo sobre asuntos conflitivos, nunha recente votación na sede da ONU, en Nova York, respecto á representatividade do Estado Palestino. Antes do debate que terá lugar estes días, o seu apoio incondicional á política de exterminio de Netanyahu só espera á repartición de dividendos que se xere tras o desentullo de Gaza. A fase reconstructora desta franxa -Terra prometida para novos colonizadores- levarán a cabo os prometedores de novas experiencias turísticas, publicistas de paz, irmandadora entre os pobos.

Parecido paradigma de Far-West orienta, en terras españolas, aos afoutos defensores de supostos valores patrios. A compaixón, a humanidade e os dereitos básicos, iguais para todo ser humano polo feito de existir, non existen; nin parece que ninguén lles falase deles nin, sequera, de que teñan constancia de que están recoñecidos na CE78 como base xurídica do ordenamento democrático. Non recoñecen que estean en risco en canto acontece nun asunto decisivo na convivencia global, multilateral. Prefiren revitalizar o odio, a forza e o medo ao outro. A Guerra contra Palestina é un xenocidio que xa leva no seu haber máis de 65.000 mortos -entre eles máis de 22.000 nenos,  e que algúns observadores multiplican por dez-, máis os centos de miles de refuxiados, unicamente sérvelles para poñer de volta e media a un Goberno con cuxa sensibilidade humanizadora coinciden cada vez máis países -incluído agora o reino Unido e moi pronto Francia, que tantas responsabilidades tiveron nesa zona ata moi entrados os anos corenta. Foi lento, pero a empatía de moitos opositores españois, en particular a de voceiras hiperventiladas en xestos e palabras de suposta indignación, xa deixa exemplos contrarios á convivencia democrática dos seus votantes co resto da cidadanía.

Rendibilidades do nominalismo

Todo lles vale para dicir que son audaces e que xa está ben de que non lles deixen gobernar a eles. Desde o principio, botaron man do emprego máis ou menos axustado do termo “XENOCIDIO”, coma se con disputar se son galgos ou podencos non viñese o lobo, en principio contra os gazatíes e, colateralmente, contra quen ouse contradicir canto queren que digan os demais. É mellor “masacre”, “exterminio”, “etnocidio”, “matanza”, “progromo” e “holocausto”? Nese falso debate, ao que faltaron as súas psicanalistas, acompañáronos miles de opinadores pendentes da man que lles dá para comer máis que da realidade que deberían explicar a lectores e oíntes. Desde hai unhas horas, con todo, desde que viron que España non está soa nesta pelexa fronte ao expansionismo israelí, frearon un pouco, pero atrás deixaron grandes oportunidades de practicar a decencia. Non lle deron ao Goberno a baza da concordancia en “política exterior”, tan publicitada outrora e, ao mando de Tellado e Ayuso, non pararon de regodearse na patalexo enrabuxado. Á madrileña, o papel permanente de Mademoiselle  Rottenmeier, que liamos en Heidi,  non lle pega, e máis se lle rolda a idea de que vale máis. En canto ao ferrolán, móstrase como O Guerreiro do anteface ou, talvez, O Capitán Trono, a súa ansiedade por disimular a incompetencia cazurra do seu xefe coincide con que ambos lle marcan o paso. Seguirano facendo ata os “idus de marzo”, de que tanto sabe Casado, o defenestrado.

Ela, por agora , coas mañas que foi aprendendo das notas que lle transmite o equipo de MAR, o seu escudeiro, decidiu sacarlle partido ao inconcluso final da Volta a España cun evento en que se vexa ben que está aí. O de Gaza e os gazatíes tráea  sen coidado, como tamén que contradiga canto fixo ou dixo de Ucraína. Élle máis rendible ser fiel a FAES e os seus mentores e, como está entre “os que poden facer” que dicía Aznar, preocupado por Occidente, brindoulle a súa decisión de coartar aos profesores e mestres, para que non falen destas cousas nas aulas. Este peculiar referendo á “liberdade de ensino” reitera que os obxectivos dos centros educativos han de avirse co que pense o gobernante de quenda. Por nulos que sexan en distinguir a Viriato de Witiza, o que menos lles importa é que os ensinantes de Historia o saiban facer. Onda os de Filosofía téñeno mal sempre para ensinar, e non é o momento para que lembrar que dicía o Prólogo da Lei de Ensino Medio de 1938. Poida que a norma madrileña última sexa esa, pero se van máis atrás, atoparán nos Feitos e ditos memorables, do historiador romano Valerio Máximo (da época do fillo de Nerón, Tiberio), que a moito gobernantes só lles gusta que conten historietas, das que as criaturas deduzan a “boa conduta” que deban seguir. Temen que a Historia -e o bo xornalismo- descubran a verdade do Rey espido. Non lles é rendible que, nun mundo moi incerto, o alumnado se decate de que as súas vidas poden estar en mans de políticos/as desmemoriados/as.

TEMAS: Dereitos Humanos.- Estado palestino.- Gaza.- Redes sociais e política.- Historia e convivencia social.

MMC (22.09.2025)

A postura “correcta” ante canto acontece é máis indefinida ca nunca

Parece propiciar que o optimismo milite no bando menos favorable ao benestar común.

A atención a canto se move entre EEUU, Palestina, Ucraína, Bruxelas, Londres ou Madrid, ou o que de modo máis ou menos mimético traducen as pequenas liortas de parlamentos españois, nalgunhas autonomías ou sobre todo no Congreso e Senado, non deixa dúbidas ao redor do que cada cal entenda como posición “correcta” ante canto ocorre aos humanos sobre o planeta Terra. Hai quen di que estamos ante un gran cambio xeracional -coma se fose algo superficial- e hai quen, centrando a atención nos cambios económicos, observan que as vellas maneiras dos máis fortes procuran aproveitar as debilidades dos fráxiles para aumentar a rendibilidade das súas innovacións tecnolóxicas. Despois de “a globalización” dos anos noventa, xa é posible reimplantar as formas decimonónicas do dominio capitalista sen que as interferencias das  leis e institucións de benestar social se crean necesarias. Xa hai nativos dixitais suficientes para que, de modo divertido, mentres aceptan que a IA lles arranxen a vida, non sintan necesaria unha educación digna, unha sanidade adecuada ou unha vivenda que mereza a pena. O ben común, din, encerra gastos inútiles, cando o benestar é competencia estritamente individual, que non ten arranxo sen o “esforzo” de cada un.

Namentres, a política e o político, o comunitario e esixido de corresponsabilidade perden terreo. A esquerda fala con medo diso e, na dereita, personaxes conservadores, encerrados en círculos de poder moi limitados, non teñen empacho en revitalizar maneiras e estilos que nada teñen que ver co respecto ao diálogo e a pluralidade. O seu autoritarismo é cada vez máis provocador e a linguaxe de que botan man deixa pálidos os manuais de insultos de que, desde os sofistas gregos ata A arte de ter razón (1864) de Arthur Shopenhauer, hai documentación. Nos clubs de adestramento das últimas remesas deste segmento parlamentario trabállanse , máis que os principios de Maquiavelo , as técnicas propagandísticas de Goebbels e, a cantos perdesen a vergoña faladeira, adéstranos en que saquen proveito ás  análises de Lakoff, Non penses que foi un elefante (2004), para controlar as estrataxemas da linguaxe con que dominar a opinión pública. Con ese material, enfróntannos logo a desenmascarar as denuncias que no seu día fixeron Susan George no Informe Lugano (2001) ou Naomí Klein na Doutrina do schock (2007), ou calquera outro informe serio máis recente. O presentismo dominante esixe ser hábiles con canta intriga consiga interpoñer obstáculos ao ascenso mediático do adversario, ao que se deshumaniza sen piedade.

De Utah á Volta

O tráxico final dun activista provocador, Charlie Kirk, na Universidade de Utah, deu pé a Trump e os seus a culpar a “a esquerda” e pregoar que estaban no ”lado correcto” de onde había que estar neste momento. É dicir, que a morte deste correlixionario era instrumentada para demonizar aos discrepantes do conservadurismo xenófobo, armamentista e neocolonial do republicanismo triunfante. Un ensaio publicado no Editorial Século XXI nos anos noventa mostraba como os insultos, falsidades e sambenitos que se colgaban aos cristiáns antes do Edicto de Constantino, no ano 313 d. C., foron os que estes empregaron despois, por exemplo, contra os xudeus; tan reavivados foron que alimentaron os fornos crematorios do Xenocidio nazi. E en España, aínda que os sobrevivintes do estilo educador da posguerra son cada vez menos, aínda son moitos os que, lembrando a escolaridade dos anos cincuenta ou sesenta, saben cal era o “lado correcto” da historia que lles tocara; cada vez que oían falar de “a Cruzada” e de como Don Pelaio iniciara en Covadonga o predominio ideolóxico dos que mandaban, impoñíaselles unha “memoria obrigada”. Isto mesmo zumega, na coxuntura actual, canto toca de modo directo ou indirecto ao que acontece entre Israel e Palestina desde hai máis de dous anos. Os moitos miles de mortos, famentos e desprazados -nenos incluídos- non importan. Desde EEUU e Xerusalén, e desde instancias mediocres próximas, non interesa a versión real do que vemos día a día os telexornais: bombardeos sen conta nin razón, absolutamente fóra de toda “guerra xusta”, masacres obsesionados por unha suposta tradición da máis ortodoxa dogmática sionista. Nunha  España colonizada e dependente, algúns responsables de asuntos comúns preferiron coller con papel de fumar a palabra “XENOCIDIO” e soster que non valía para protestar contra a propaganda israelí. Máis lamentable é aínda que dixesen que non era asunto dos españois, coma se defender os Dereitos Humanos e, en concreto, o dereito á vida, non lles afectase.

Como aprendices de bruxo, ata os malabaristas teñen máis respecto aos xogos cos bastóns de lume . O uso urbano de Madrid é cada vez máis hostil á maioría dos seus cidadáns: recobra vixencia o MADRID ME MATA da  revista homónima en 1984 . A protesta rueira que a tarde do domingo reproduciron as cámaras a modo de final abrupto da VOLTA, só é un anticipo da fartura que xera a demasiada xente cando os predispostos pola propaganda da liberdade de tomar cañas esgrimen maneiras contraditorias coa convivencia democrática. O risco dos esvaramentos semánticos -como o que din tivo Tellado con “cavar fosas” -vai máis aló da deslexitimación da linguaxe que Feijóo acentuou desde a súa chegada á rúa Xénova. Cantando que tamén “lle gusta a froita”, parece dirixir a charanga diaria de quen inventa e conspiran co rancio método de insultos e provocacións. Para un futuro máis imperfecto, fáltalle citar a Biblia, que, a recado, leu no colexio marista de León; a Netanyahu válelle para xustificar os desmáns que provoca en Palestina invocando o Libro dos Xuíces. O problema é que hai outros 35 libros do Antigo Testamento e que, por exemplo , di “…A túa vida estará pendente dun fío, terás medo de noite e de día” (Deuteronomio 28, 16-68). E cando chama “comunistas” a quen reclama xustiza social, non esqueza que o Novo Testamento anuncia: “A vosa riqueza está podrida, os vosos vestidos están apolillados, o voso ouro e a vosa prata están tomados de ferruxe, que será testemuño contra vós e devorará as vosas carnes como lume…” (Epístola de Santiago, 5, 2-3).

TEMAS: Abusos da linguaxe.- Lealdade democrática.- Educación e urbanidade.- Ben común.- Dereitos Humanos.

MMC (14.09.25).

A estraña apertura de curso está a ser pouco orixinal

Curso a curso parecen querer que non nos despistemos e que aprendamos a soportar  designios superiores.

Despois dun verán infestado de incendios, fume e distorsións do que se supón que deba ser o descanso estival, este ano, ademais de que as subas dos custos de case todo -incluídas as do material escolar que cada familia copaga para que as criaturas exerzan o seu dereito á educación común-, as maneiras en que se desenvolve este mes de setembro volven todo o máis rancio do pasado. Este sobrepeso con que ha lidar cada cidadán, en plena resaca de volta de vacacións, preside os reencontros coas persoas habituais. Sen que ninguén llo propoña, inevitablemente aluden a cuestións das que se nutren as convocatorias de protesta, os manifestos de denuncia e, ante todo, a inquietude dunha vida, individual e colectiva, enrarecida de dúbidas, medos, inquedanza e desesperanza.

Para saber mellor a que aternos, que non perdamos o rumbo da submisión e a obediencia á orde debida -o dos máis fortes da tribo-, aí están os bocados interminables dos rusos sobre Ucraína, os 64.000 mortos que o expansionismo sionista causou ata o momento aos palestinos nos últimos 700 días, a ostentación demostrativa do poderío chinés e, de paso, os sinais inequívocos que, en formato de western, emite o actual presidente americano. Metade vaqueiro e metade Tío Sam, as súas actuacións exhiben un aparello do pasado. Aranceis mutables a capricho sobre os seus súbditos do mundo se alternanan con razzias  a inmigrantes e limitacións aos servizos sociais e á educación pública. A “guerra” -agora no centro do seu Goberno, non é mera “defensa”- e a publicidade oportunista das súas  posicións ante cantos discrepen -ou discrepasen- dentro de EEUU, é toda unha dinámica, non meramente simbólica. Lembran a figuras do pasado como Nerón ou ao propio Rei Sol pregoando os seus egos, e aventuran o modelo desexable de goberno en territorios do seu ámbito de influencia, como Europa.

En España, espazo fiel desde antes de que en 1953 se asinase  o “Pacto de Madrid” e os americanos de Eisenhower empezasen a americanizarla, esta tendencia ten abundantes discípulos e aprendices de bruxo. A escala nacional, advírtese a súa influencia, especialmente, nos chocalleiros comentarios -tan cheos sempre de razóns parecidas ou idénticas ás do líder actual americano e ata do israelí- que suscitan as cuestións mencionadas. Acompáñanas con similar balbordo neste momento as relativas a asuntos migratorios, vivenda, educación e saúde, servizos sociais e, con maior intensidade, as referidas a violencia machista ou proceden de situacións de desigualdade, desintegración e exclusión. A impertinencia bocalana crece, aínda que á listaxe de feminicidios -1315 mulleres desde 2003- correspondan os 25 últimos no que vai de ano. E incesante é -ignara case sempre de razoable coñecemento científico- cando sae a colación o cambio climático, coas súas múltiples implicacións en diversos aspectos do sistema produtivo, como a enerxía ou o sector primario, á que gandeiros e agricultores están especialmente atentos.

Escaleira no museo Stiftung Zollverein (Essen-Alemania)

Estatísticas hai do mundo educativo que, por razóns de conflito entre o privado e o público, seguen estancadas en cuantificacións proporcionais de “fracaso” que non desdicen -salvadas as lóxicas diferenzas- dun pasado sempre carencial. Agora ben, se o sistema educativo propiamente tal mostra déficits que non tiveron arranxo desde que en 1821 o “Plan Quintana” -36 anos antes da Lei Moyano- tratase de regulamentar a “Instrución pública”, as achegas dos políticos actuais á opinión pública, unha das maneiras principais de educación social que ten un país que presuma de democracia, non parecen inclinarse pola racionalidade do diálogo na convivencia colectiva. A realidade discursiva do que din e xesticulan ante a opinión pública, particularmente nos medios e, sobre todo, no suposto templo da democracia que din ser os parlamentos, é dun frentismo a cara de can. As súas razóns dan a entender que estar no Goberno é mandar, e estar na oposición consiste en derrubar aos que ostentan a maioría parlamentaria. O combate continuo e o emprego de linguaxes hiperbólicas e, a miúdo insultantes, desprezativos e, mesmo, deshumanizadores, clarifícase bastante se se advirte o rumbo político de cada cal. Un sentido de propiedade do poder e de canto implica gobernar embarga especialmente aos que se din “conservadores” e “ultraconservadores”. Parecen herdeiros dos tempos de Antigo Réxime, anteriores xa a 1789, en que ser poder e ter dereitos para exercelo, era basicamente cuestión de herdanza xenética de quen fora agraciados -coa bendición divina- de herdanzas e propiedades gañadas a “os inimigos”.

Bastantes referencias a esta xenealoxía transmitiron onte cantos, invocando sempre “a Xustiza” e a “separación de poderes”, racharon as vestiduras ante a presenza do fiscal xeral do Estado na inauguración do curso xudicial. Cando se cumpren anos, a memoria do dejá vu son inevitables. É o caso que, á memoria de quen isto escribe veu un discurso inaugural que máis dunha vez tivo que contar, o do ministro de “Educación Nacional” José Ibáñez Martín, ao comezo do curso 1940-41, proclamando no paraninfo da Universidade de Valladolid a verdade única que en diante se ía a ensinar e, ao tempo, as depuracións de profesorado que xa estaban en marcha desde que José María Pemán presidise a Comisión de Cultura e Ensino na Xunta Técnica de Burgos desde o 02.10.1936. A cuestión é se, oitenta e cinco anos despois, é esta liña de acción política é a que persoas que rexen institucións -supostamente democráticas- empeñáronse en que non esquezamos e que, sen razóns de ningún tipo, nos ateñamos ao seu criterio.

TEMAS: Democracia e Pluralidade.- Lealdade institucional.- Negacionismos.- Fake-news e hipocrisía social.- Aristocratismo autoritario.

MMC (06.09.2025). 

Realismo máxico do lume, o fume e a xestión do medio

As desmesuradas calores deste agosto propiciaron un confuso concatenamento de causas e efectos alleo ás leis da realidade.

Primeiro, foi Bendodo chamando “pirómana” a unha señora de Protección Civil, pendente das crecentes demandas de auxilio. Logo, veu Feijóo coa súa proposta de que o Exército estivese ao dispor das Autonomías; entre as súas medidas de cartón, o rexistro de pirómanos era a estrela duns remedios que non exercitara  na Xunta. E enseguida viñeron os coros anxélicos dos distintos círculos celestiais. Uns, no ronsel da non responsabilidade porque o culpable era o Goberno central, e mostrando os outros que estiveran aí, con máis medios que nunca mentres a maioría de dirixentes das Comunidades, celosos do seu poder territorial, non se ocupaban da eficiencia do exercicio das súas competencias. Entre tanto ruído, voces como a de Ana Belén Pontón advertiron da nulidade da mentira en política, mentres Margarita Robles desmontou, falacias sobre os medios de todos para atender tanta demanda de axuda nos aciagos días de crises. Persoas capaces de analizar sen trampas o desastre producido tentaron namentres que entendésemos o acontecido e que, de non prestarlle atención, volvería repetirse cada vez máis virulentamente. Antonio Turiel e Alfonso Fernández Manso merecen especial crédito, tanto por divulgar as características que, desde a mirada científica, ten ese espazo ecolóxico, como polas que conflúen, relativas ao quecemento global. O seu saber ilumina as causas que concorreron en que en apenas tres semanas 400.000 Has. de territorio de todos fosen arrasadas polo lume.

No fragor do debate político de se eran galgos ou podencos os responsables de tanto desenfreo iniciouse, igual que noutros desafortunados acontecementos, a procura de culpables coxunturais. Apareceron máis incendiarios que outras veces, avaliouse con máis insistencia a cantidade de medios dispoñibles e reapareceron demandas estruturais inatendidas. Bombeiros de distintas categorías e dependencias laborais –públicas e privadas, concertadas e voluntarias, autonómicas e estatais,  mostraron as súas carencias organizativas e salariais, crecentemente deficitarias na medida en que as dimensións dos incendios actuais superan amplamente os de xeracións anteriores. De todos os xeitos, no presentismo do queixume que ata Felipe VI expresou ao chegar a San Martín de Castañeda, bótase en falta unha maior atención a unha boa lectura do que a paisaxe calcinada mostra se non se alteran as súas liñas interesadamente.

 

 "Relevo prerromano. Fachada da Capela de Formigueiro (Trasalba.Ourense)". 

Como en tantos outras asuntos en que a memoria falla ou se lle obriga a que non lembre, na cambiante paisaxe rural xoga un papel determinante un proceso de máis de setenta anos de migracións da poboación. Este éxodo rural modificou  extensas zonas da paisaxe que, anteriormente, estaban configuradas en formato de damero ben cultivado. Ese “lugar ameno” do pasado – de que falaban con nostalxia no Renacemento, e reiteraron os pintores da saudade e a morriña aínda en tempos ben próximos- deveu aos poucos en verduscas paraxes de uniformidade, en que o arboredo e o mato se trenzan invadindo espazos agora incultos. Hai zonas de antigos minifundios en que, cando non desaparecen baixo a vexetación as propias aldeas, xa case apenas se ven  os núcleos poboacionais e algunhas persoas maiores.

Cen anos de soidade

Entre tanto tratamento tecnocrático administrativista, apenas se presta atención a esta mingua poboacional que as casas rurais de vacacións non compensan; e fiar aos propietarios dos terreos unha limpeza de parcelas que moitas veces nin saben que teñen, é seguir deixando o paisaxismo destas áreas –predominantes sobre todo en Galicia- propicio a que, ao ano que vén, haxa a súa inflamabilidade sexa idéntica ou maior.  Sería cousa de maxia que sucedese doutro xeito, pero non basta con guiarse polas leis que rexen os contos de fadas para facer fronte a situacións cada vez máis problemáticas. As ensinanzas do que nos contaban de pequenos pretendían ensinarnos comportamentos morais, pero non que entendésemos as leis da Natureza. Agora ben, se seguimos crendo na existencia de milagres a conveniencia da preguiza mental, é evidente que estes incendios recorrentes –agora de sexta xeración- seguirán existindo. Se o monte arde porque está enmeigado –e non porque non ten quen o coide- bastará con seguir facendo o mesmo que non se fai para que, se chove, se apague todo e volvamos empezar o proceso do ano que vén. O ensalmo, o feitizo ou encantamento é que A Natureza segue o seu curso. En sentido contrario, tamén o é que os político que temos se desculpabilicen do que deixan de facer porque é complicado, mentres a cidadanía segue facendo o que pode, que máis ben é nada ante este tipo de incendios de hai xa uns anos.

Hai unha evidencia irrefutable: a Natureza e os seus incendios estiveron sempre aí. Se agora son máis violentos e crecen os seus danos sobre zonas antes máis habitadas, é porque os seus poboadores, antes tan activos para que o medio lles facilitase a subsistencia non cesaban na súa interacción directa ou  mediante  animais que lles axudaban a domesticarlo como terrazgo, monte, horta ou pradería. As leis de propiedade deses espazos seguen controlándoos como cando había superpoblación e abundaba man de obra para subsistir, aínda que fóra con parcelas minifundistas. Se non se cambia esa normativa para favorecer outras formas estables de xestión e aproveitamento, de pouco valerán moitos dos proxectos de xestión que se están subindo aos Boletíns oficiais, e no fondo, de pouco vale lograr apagalos en agosto. En gran parte do territorio incendiado este ano, os focos principais foron reiterativos; hai tramos da A-52, por exemplo, en que é raro o ano en que non houbese episodios de cortes de tráfico como os de hai uns días. 

O pouco tempo transcorrido entre unha España eminentemente rural e a agora moi urbanizada parece non propiciar entender unha Natureza que non funciona romantizada como propiciaba un mal lido Richard Seymour. Cien años de Soledad relatou García Márquez, desenganado de quen falaba de Macondo sen vivilo; os descendentes de Aureliano Buendía – o que lembraba “aquela tarde afastada en que o seu pai o levara a descubrir o xeo”- non debían deixarse levar por historias mal contadas.

Manuel Menor

30.09.2025

A memoria da paisaxe e o ideario da súa xestión non coinciden

Con case 400.000 Has. calcinadas en apenas 15 días de agosto, probablemente pouco aprendésemos do que pasa na España baleirada.

Cando en 1971 O Perich publicou Autoestrada, corrixiu o lema oficial do verán: “Cando o monte se queima, algo seu quéimase” engadíndolle levemente: “señor conde”. Daba a entender que gran parte do que se queimaba non era de todos e en parte era verdade, pero non toda a verdade. Desde 1956, repoboacións impostas en áreas comunais dalgunhas ladeas provocaran incendios de protesta veciñais. Eran limitados, pero como agora se pode ver palmariamente que, o que desde entón estívose queimando é o futuro de todos. Naquel tempo de silencios, xa se viñan queimando outras cousas, consonte as ideas de quen decidía. Segundo o Instituto Español de Emigración (IEE), un millón de españois emigraran cara a Europa desde 1959 a 1973. Outros investigadores, como José Babiano e Ana Fernández, falan de máis de dous millóns, se se inclúen clandestinos e ilegais. A “crise do petróleo” xerou o retorno da maioría asistida e reduciu a entrada dos seus aforros como divisas. En Alemaña, por exemplo, a entrada en vigor da Lei de Incentivación de Retorno de Estranxeiros, do 01.12.1983, regresaron pronto uns 300.000 e diminuíron as migracións ocasionais. Complementario deste fenómeno era o das  migracións internas da poboación española, que empezaran antes. Protagonizadas sobre todo por familias do sector agrícola xeraron un gran  “ÉXODO RURAL”.

A crecente mecanización do campo, a industrialización produtiva e a liberalización económica levaron a moitos destes migrantes a vivir a desigualdade do “CRECEMENTO URBANO” desde as periferias chabolistas en cidades como Madrid ou Barcelona. A taxa de urbanización, que en 1900 era do 33,4%, en 1940 só alcanzaba a un 49,5% e en 2008 alcanzou a ser dun 78,7, sendo a poboación rural cada vez máis residual. Unha España cada vez máis baleira e baleirada asistiu ao abandono do campo, onde aumentou exponencialmente a vexetación descontrolada. Arbustos e árbores inadecuados xeraron a sensación de vizosos espazos verdes, moi decorativos e aptos para vacacións en casas turistificadas, pero pouco aptos para unha sustentabilidade propia dun tempo climático en crise.

Sustentabilidade e paisaxe

Estoutro gran acontecemento, latente desde que empezara a Iª Revolución Industrial tras a máquina de vapor de James Watt en 1769, expresivo do capitalismo extractivo que aconsellaba a Economía política clásica foi crecendo ata ser cada vez máis incontrolable, a pesar das conferencias internacionais sobre o clima que seguiron á de Xenebra en 1979, organizada pola Organización Meteorolóxica Mundial (OMM). Aquel sistema de xestión do medio subsiste, mentres aumenta a crise climática e desaparecen, por morte ou desmemoria interesada, as testemuñas daquela paisaxe. Antes do “éxodo rural”, o cultivo do medio –sobre todo en espazos de economías  de subsistencia- facía que animais, vexetais e humanos se complementasen tan harmoniosmente, que o monte estaba tan limpo na maioría de pobos e aldeas queimadas estes días, que nin follas nin achas de madeira había no chan dos prados, labradíos e arboredos.

Do abandono en que as paisaxes de infancia de moitísimos españois foron quedando non faltaron testemuñas. Julio Llamazares, sempre coa memoria no Vegamián asolagado en 1968 polo encoro do río Porma, poetizou na lentitude dos bois, como “se espesan o silencio e a xesta”, “os celeiros da pobreza eran inmensos”, a lentitude estaba “na raíz do corazón”, e o acougo das súas xentes “acumulou moedas de esperanza para nós”. Tercerizouse a economía, mellorou a rede viaria e, mentres crecía unha escolarización deficitaria, aumentou a desvantaxe do rural. A extracción dos seus mozos e mozas máis capaces cara ás cidades acabou facendo aparecer historias como a que Miguel Delibes contou en O disputado voto do Señor Cayo (probablemente Cortiguera, ao norte de Burgos) en 1978, ou a de Andrés, o último habitante de Ainielle (Alto Aragón), que tamén contou Llamazares dez anos máis tarde en A choiva amarela. Tampouco faltaron minuciosas introspeccións do recordo do xa ido e –entre outras moitas- valla de exemplo a do poético estudo de Avelino Hernández en : Onde a vella Castela acábase: Soria (1981).

Entre os anos corenta e setenta, “estudar” non estivo nunca ao alcance de todos os nados nas áreas rurais. Moitos nin escola tiveron. Mentres os mozos deslocalizados, “progresaron” fóra, a paisaxe orixinaria de todos/as apresurábase cara á insostenibilidade. O cambio climático facíase notar máis en espazos como o das zonas incendiadas neste mes de agosto, as áreas limítrofes de Ourense, León e Zamora, e unha gran parte de Estremadura, polo seu clima, máis mediterráneo que atlántico, cuxa combinación de humidade e seca recrecen moito unha vexetación que se acumula seca durante máis tempo que noutras áreas. Outras hai na península en que segue crecendo esta propensión, como mostra o ocorrido tamén en Portugal. De todos os xeitos, a grande dificultade para cambiar o futuro destas paisaxes incendiadas, e que sexan un recurso obxectivo – e non un mero pretexto para palabras baleiras de contido democratizador-, é o cambio de mentalidade política. A propiedade privada de miles  de parcelas minifundistas que non se atenden, porque os seus donos han migrado, non pode seguir sendo un impedimento; e tampouco a xestión mancomunada destas terras con persoal ben preparado, e o aproveitamento útil de tanta biomasa desperdiciada, cunha labra ou pastoreo continuado durante todo o ano. A boa dotación de recursos preventivos, con profesionais orientados por enxeñeiros forestais, non debería ser imposible para ningún concello, fose do signo político que fose. Só a incuria e a ignorancia negacionista –e ás veces a imbecilidade- explican a inoperancia real de cantos invocan “o ideario ecoloxista” como causante deste desastre ou pretexto para pugnas sobre competencias mal administradas e distribuídas. De volta á conversación posveraniega, este nominalismo baleiro só contribúe a aumentar as dificultades de convivencia xa existentes.

TEMAS: Xeografía española.- Xestión política do territorio.- Éxodo rural e crecemento urbano.- Sistema de propiedade do minifundio.- Negacionismo climático.

MMC (23.08.2025)

A galiña, o galiñeiro, o raposo e demais animais

 

Volven as vellas fábulas, en versións nada exemplares, sen que aprendésemos as súas leccións.

Antes de que Gerald Durrell publicase en 1956 as súas experiencias case infantís coa variada fauna da illa de Corfú en A miña familia e outros animais, este amplo segmento da Biosfera xa tiña unha longa presenza literaria, mitolóxica, artística e didáctica. As fábulas, por si mesmas –desde a Grecia antiga- sintetizaban gran cantidade de símbolos exemplarizantes. O ingrediente campesiño das parábolas dos Evanxeos xa demostrara, mesmo, gran capacidade catequética para os catecúmenos cristiáns. A pomba (Mat. 10.16-42), os cordeiros (Luc. 10,3), os camelos difíciles de pasar polo ollo dunha agulla (Mat. 19, 24), e os paxaros do ceo que ”nin sementan, nin segan, nin almacenan” (Mt. 6, 26), pretendían achegar a posibles crentes a unha doutrina á que aínda non se dotou da abstracción do Concilio de Nicea, no ano 325.

 Agora que o verán xa non é o verán, e ata os pardaos non son o que eran, é discutible que as fábulas, contos e parábolas servisen para algo. Os máis “espabilados”, ou non llas leron ou o subconsciente levounos a entendelas do revés. Un alumnado de gran ambición elitista acaparou os supostos mellores colexios, posición en que, ao parecer , serviu aos máis “selectos” para rubir aos máis encopetados postos do Estado e “emprender”, desde esa altura da exclusividade, enxeñerías apropiadas para comerse ao parrulo feo, carapuchiña, os tres porquiños e, mesmo, os paxaros do campo que non sementan nin se preocupan. Pronto advertiron que, canto máis adormecidos estean, mellor para atender o diñeiro e aproveitar o do erario público para proveito doutros “selectos” que lles pagaron os seus servizos. Fenomenal! Desenvolveron a especie dos  Amigos de Cánovas estudada por José Varela Ortega, e levaron ao top a súa selección. Este gran avance en desigualdade premiarao algunha Fundación do seu mesmo circuíto; a Trump propóñeno para o Nobel da Paz, por iniciativas  que a inmensa maioría da humanidade entende como bombardeos de xente inocente.

O resto da humanidade non entende nada; non está ao corrente do altísimo nivel de inspiración que proporciona estar nas alturas. Sucede tamén en España, onde os demais cidadáns non son tan “selectos” como os que estes días saen nas noticias e nos faladoiros. Entre outras razóns, porque non hai postos de tan alto nivel para todos, nin tantos colexios onde coidar as boas compañías. Pode que por iso, desde a infancia á universidade, non soubesen ler aqueles contos, nin visionarlos debidamente, pois o que entenderon é que lles axudaban a aclararse coa fauna salvaxe e os lobos –tan maltratados nestes relatos-, ou que o máis conveniente para todos era cumprir unhas regras básicas de respecto e convivencia. Ata admitiron que todo fóra, máis ou menos, como sempre fora: un punto do dereito e un punto do revés; como dicía Manuel Vicent o pasado día vinte, soñaron coa convivencia dunha “esquerda propietaria da fraternidade universal, e unha dereita culta, moderada e europeísta”. Nin este soño nin aquelas alegorías de animais non serviron para que as noticias cesen de mostrar unha gran desfeita, que se pode estragar máis a pouco que a UCO teña a capacidade analítica necesaria sobre os millóns de bytes que flotan na nube e nos papeis.

As altas institucións de que nos dotaramos renquean, e os elevados principios de Dereitos Universais, iguais para todos, seguen sendo utopía. Co que dá de si o panorama internacional, Sudán, Palestina ou Ucraína lévanse a palma no  desconcerto entre humanos. E o que acontece ou está a piques de acontecer nos tribunais españois respecto a corrupción e malversación do orzamento público pode ter un alcance inusitado. A impresión que xa deixa é que os grandes problemas seguen intocados e que a desconfianza medra exponencialmente. Está a dirimirse se a Transición foi un éxito ou se se haberán de revisar  xuízos apresurados que non visen ben o que había que mirar. Reiteradas pautas que agora emerxen falan dunha “cultura” persistente, en que as maneiras de xestionar o público non concordan cunha “democracia plena”. Antes de que as enquisas de opinión mostren o grao de satisfacción da cidadanía respecto ao sistema democrático, e que unha maioría suficiente lle dea un envorco total á idea de “liberdade” e participación –non digamos á relevancia das de “igualdade” e “fraternidade”-, a xestualidad política sen dubitaciones, medias tintas e equidistancias interesadísima ten moito baleiros, non ben cubertos, respecto ao papel do público na vida de todos.

      Esmolantes á porta do restaurante Larry, Madrid, 1940

Entre outras cousas, deberíase revisar a fondo o papel dos lobbys –non só os gasísticos e enerxéticos- no papel que deba ter o privado respecto ao ben xeral. Ao ritmo que vai a información que flúe dos tribunais, non parece que o artigo 128 da CE78 estea a impedir que o antigo feudalismo do Anciene Régime siga vivo, con privilexios como nunca e sen custos para os privilexiados. Nalgúns casos, o poder extractivo real que teñen algúns grupos respecto ao público –e por tanto, sobre a cidadanía en xeral - sobrepasa o de cando a pax romana e o seu colonialismo nutríase de man de obra escrava. E, como o cultural non é independente e estraño ás “cousas que pasan”, non debese quedar fóra dunha profunda e coherente revisión o que acontece cun sistema educativo que, en Madrid, por exemplo –sobre todo na área municipal da cidade- leva décadas fraguando o modelo de sociedade menos igualitaria de España. Cando a solidariedade xeracional créase nos pupitres das aulas, aléntase o crecemento do alumnado de centros privados e concertados, mentres se fai o posible para que os públicos –os únicos aos que  ten acceso a gran maioría- diminúan en número, prestacións e atención. É que se aspira a que un asunto tan crucial como a Educación de todos sexa en diante un obxecto de consumo máis? Vai encomendar ao libre mercado a convivencia colectiva? Quen gana máis coa desigualdade?

Os humanos teñen tendencia a tropezar sempre nos mesmos cachotes, pero a fauna que vemos, non se comporta exactamente igual que antes, e o verán tampouco é o que era. Para o que reste merece a pena repensar as leccións e aquelas fábulas; non sexa que por abandono, ignorancia ou o que sexa, non caésemos na conta de que os males que trataban de previr  seguen vivos e coleando. BO VERÁN!

 

TEMAS: Igualdade democrática.- Privilexiados sociais.- Riscos da democracia.- Público e privado.- Dereitos Universais.

MMC (22.07.2025)

Abraham e Isaac volven ser noticia en Galicia

 A volta destas dúas esculturas románicas ao lugar de onde nunca deberon ser arrincadas é unha advertencia sobre moitos outros desmáns.

 

Este xornal titulou o pasado 27 de xuño que estas estatuas “regresaban a casa”. O raro periplo destas dúas obras do Mestre Mateo desde o século XII ata o Pazo de Meirás , a súa prolongada estancia neste peculiar espazo desde 1948 e o pousado traballo do Concello de Santiago desde 2017 para que puidesen regresar a esta cidade, serviu a Xosé A. Perozo para certificar “a impunidade en que se moven os agraciados do franquismo”. En cuestión de apropiacións indebidas -e son moitos os campos e maneiras en que se produciron-, é “un pequeno elo”.

 

Na longa cadea de desmáns, vinganzas e imposicións que trouxo consigo aquel xullo de 1936, que haxa mortos non recoñecidos segue sendo pouco exemplar despois dos 47 anos da restauración democrática, e éo máis cando tanto negacionista predica desmemoria fronte a un tempo de miserias, en que a solución de conflitos pasou pola lei do máis forte, que, mesmo fachendeaba de ter a Deus da súa parte. Á súa maneira de ter sempre razón e impoñela chamábana “cruzada”, coma se seguise nunha Idade Media en que se debía salvar “a cristiandade”, sen máis. Parece que isto segue e hai xente interesada en que siga. Os acontecementos destes últimos días en Torre Pacheco (Murcia), non deixan moita físgoa a dubidalo cando falan de “cacería” dos inmigrantes nas redes sociais explotando os sentimentos de bastante xente para acabar co suposto conflito de persoas doutras culturas que levan xa moito anos facendo traballos que os españois xa non queren facer . Un sector político amplo alenta por diversos procedementos e abandonos este regreso ao Pleistoceno alentando a persoas ás que inducen desde as súas programáticas palabras a odiar o distinto.  Tamén isto forma parte da cadea non rota co pasado. Quen mellor a percibe é o docente que, na escola pública, advirte como, desde que pisan a escola, os nenos e nenas son segregados en redes educativas que, por si mesmas, continúan unha segregación alentada desde aquel infausto 18 de xullo.

 

Por desgraza, en Historia, as repeticións son unha constante, moito máis do que os libros de texto se empeñaban en contar: todo ía a mellor, e o desenvolvemento era mellor que a autarquía, un mero paso na vocación de imperio que, ao parecer, tiña España. Na Transición, aínda Arias Navarro estrañaba a mesma luz que, desde os anos corenta dicía o Libro de España, unha guía de conduta que, lida no alto, lembraba a quen  iluminaba as decisións que se tomaban. Aquela claridade orientativa non parece que tivese que ver co Mestre Mateo e as súas esculturas. No que incumbe a cuestións artísticas e patrimoniais, aquel tempo de tanta aparencia explícita, ademais de reflectir a escuridade en que se movían moitos outros asuntos, non corrixía os atropelos doutras épocas. O que conta Perozo acerca do coleccionismo de personaxes como Carmen Polo, poderían certificalo moitas outras persoas, ademais dos anticuarios galegos. É verdade que contaban que ese era un dos motivos polos que pechaban as súas tendas nas datas dos veraneos en Meirás , un espazo en que, como noutros, aniñaban outros antollos, ademais do que provocaba o románico compostelán.  Habería que lembrar, de paso, que non todo o que almacenaban algúns anticuarios para outros afeccionados de menor nivel -e para exportar ao estranxeiro-, non lle gañaba a Carmen Polo en moralidade: a esta señora, a súa proximidade ao autoritarismo gobernante facilitáballe ocasións á súa paixón artística, e a “liberdade de mercado” –acompañada de desprotección ao patrimonio- alentaba aos especialistas da almoneda nas súas concienzudas manipulacións a xente, ás veces inocentemente ignorante, e urxida outras por situacións inconfesables. As artes que empregaban para “convencer” a vendedores e compradores eran de moi diversa factura. Un dos seus nichos privilexiados para proverse foron persoas á fronte de lugares supostamente sacros: capelas, igrexas e mosteiros, dos que saíron imaxes, pinturas, retablos, custodias, incensarios, petos de ánimas, teas e outros utensilios de diverso valor. O magnífico botín para entendidos intercambiábase, ás veces , por imaxes de escaiola e reformas que se xustificaban coas normas litúrxicas que introduciu o Concilio Vaticano II en outubro  de 1962.

 

Santo Estevo de Ribas de Sil. Órgano baleirado

Algúns destes episodios escuros -frecuentes nos anos sesenta-, foron moi soados, pola cantidade de obxectos roubados e polas modalidades empregadas. “Erick o Belga”, por exemplo, pasou de restaurador e anticuario directamente a ladrón,  especializado en igrexas, non só en España. Aquí practicou a súa mestría en espazos como a catedral de Roda de Isábena (Huesca), a colexiata de Toro, a catedral de Calahorra, o santuario de San Miguel de Aralar , a igrexa de Santa Eulalia de Paredes de Nava (Palencia), a de Baltanás (tamén Palencia), e nas doutros pobos da Rioxa, Aragón e Castela León, como Fromista, Tordesillas, Medina del Campo e Santa María de Huerta. Probablemente máis de 500 casos das súas andanzas de ladrón en espazos eclesiásticos, tan espabilado que, nas súas memorias, falou (Por amor á arte. Planeta: 2012) do trato que, por 82 millóns de pesetas fixera co bispo de Calahorra (parece que Don Abilio del Campo):  “tallas policromadas, retablos a medio desmontar, pilas bautismais de pedra, altares completos, artesonados, roupa de cerimonias». Entre abundantes obras do XVII e XVIII, había tamén “pezas únicas; cálices, custodias, incensarios, candelabros... algúns góticos». Segundo conta, varios camións estiveron a cargar durante dous días e, no traballo do carrexo, axudáronlle varias monxas: “as santas mulleres estaban dispostas mesmo a cargar mobles”, traballo que acabaron facendo uns homes, mentres elas “embalaban con papel todas as obras pequenas”.

 

Quen prefira ir máis atrás atopará historias similares e peores. A invasión napoleónica, Fernando VII e a súa familia, e a desamortización, deron pé a moito desmáns deste tipo: a propia Real Academia de Historia posúe material oriúndo daquel momento, como o Códice das Glosas de San Millán da Cogolla (Aemilianensis 60). E igual sucede con miles de obras dos museos, empezando polo do Prado, destino de non poucos cadros recolleitos no anterior Museo da Trindade. Quen visite museos estranxeiros, por exemplo en París, Londres, Nova York ou Anveres verá que a nómina de obras españolas que exhiben dá unha perspectiva peor sobre asuntos que concirnen a todos. As cartas de Próspero Merimée en 1853 á nai de Eugenia de Montijo dan conta diso e Juan Antonio Gaya Nuño, que coñecía ben esta desidia, deixou unha boa aproximación en : A pintura española fóra de España (1958). Oxalá que o Abraham e o Isaac do Mestre Mateo reparasen co seu regreso regreso o abandono e desdén tradicional que houbo na traxectoria do Patrimonio histórico-artístico español!

 

TEMAS: Patrimonio histórico-artístico.- Identidade democrática.- Cruzada/Cacería.- O Mestre Mateo e os anticuarios.- Educación social.

 

MMC (15.07.2025).

A aburrida cotiandade non deixa de ser educadora

Como educandos adultos, debésemos tratar de aprender: as leccións destes días non tardarán en entrar no exame (das eleccións).

 

Durante moitos anos, a educación habitual nas aulas escolares fixo rutineiro o que había que saber. As Antoloxías do disparate, de Luís Díez Jiménez, mostraban xa nos anos setenta as imaxinativas respostas de moitos estudantes nos exames da LXE. Seguía latente, namentres o “clima tan aborrecible”, de que falaba Javier Marías referíndose ás imposicións do medo que non só o seu pai sufrira; os protocolos de moitos ambientes educativos lograran –como noutros campos das relacións- que unha atmosfera de sospeita prendese entre os decimados polas depuracións. Ninguén daba importancia a que educar era mostrarse en público para comunicar e que as alerxias á falsidade e ao autoritarismo, se se reprimen, inducen ao conformismo, actitude que levou a que en universidades, institutos, colexios e escolas tivesen certa hexemonía as maneiras de non sobrepasar as rutinas marcadas no que e como ensinar. Iso explicaría o escaso entusiasmo polo alumnado pouco selecto, que non o apreciasen como propio e, sobre todo, esas pedagoxías de sabichón, atentas a corrixir con bolígrafo vermello os “deberes” de quen non soubese repetir o que se transmitía desde unha mesa burocrática.

Na vida política actual, despois das experiencias habidas no tránsito político desde os tempos escolares, onde canto dicían que era moi repetitivo -e a miúdo, imposible de entender-, volvemos atoparnos nunha situación de pedagoxía política en que a repetición sobrepasa as expectativas de cambio real no tratamento democrático dos asuntos que incumben a todos. A sensación destes últimos días, e máis despois de que o PP e o PSOE pasasen unha fin de semana inmersos en catárticas terapias de suposta posta a punto de cara aos días e meses próximos, é que o debate político prosegue polos leitos de apertar filas para combater ao outro, as súas opcións e opinións, máis que para atender mellor os problemas obxectivos, con amplitude de miras e dispoñibilidade para a necesaria transacción de pareceres e ver como resolvelos. Para os cidadáns, en xeral, nin a escenificación dos conservadores foi un exemplo de apertura cara ao suposto centro que queren conseguir –a fin de alcanzar, ao fin, o mando na Moncloa, nin a condución dos socialistas dun barco con mala mar ten asegurada a resistencia imprescindible para que a nave do Goberno siga nas súas mans.

De deixarse levar pola masiva dispoñibilidade de medios dos primeiros –e da forza que trataron de imprimir á súa mensaxería mediática-, a impresión producida nos menos convencidos de que seguir votando ao PSOE é probable que os convencese da conveniencia dunha alternancia, máis pronto que tarde. Seguramente é máis medo que seguridade o que producen, pero mentres non se produza o feito decisorio dunha posible convocatoria de novas eleccións, cabe imaxinar que prosegue un empate técnico como o que, vimos vivindo desde que o PP deu en dicir que España se racha e lindezas similares. A súa melancolía por perder o poder nunha moción de censura non cesou de gritar que España rompe  e este recurso retórico proseguirá entre disputas e hipérboles máis subidas de ton. Para elas acaban de dispoñer uns mandos máis destros na brocha gorda, que no manexo dos fíos finos do tecido democrático, necesariamente plural e como leit-motiv viñeron a repetir que ou eles ou o caos, perspectiva que lembra moito os tempos duros do absolutismo e, máis preto, os do autoritarismo de distintas especies, tan pouco democráticas que ningunha era antifascista. Esa apertura quedou recoñecida no novo xefe de fila, Miguel Tellado e a súa cohorte de campechanía faladeira, mentres a centralidade de Feijóo camiñará, no que quede de lexislatura, por onde adoitaba desde aquelas eleccións de 2009, en que desbancou da Xunta ao bipartito galego de Anxo Quintana e Emilio Pérez Touriño. A porta cara a VOX mantense aberta polo si ou polo non, e salvo JUNTS, que seguramente non poñerá moitos inconvenientes a un cambio de cromos, seguirán manexando os moitos arietes que teñen por ver se aburren a todo o mundo. Aínda non logran que ceda o variado grupo dos demais partidos que sosteñen ao PSOE, pero ao lado desta formación, os axustes do afecto dos seus votantes moi probablemente están á baixa.

 

Juan de Juni. Museo Nacional de Escultura Religiosa de Valladolid

O reiterado desatino na elección dun Secretario de Organización digno de confianza, e de honradez comprobada en xestos e formas, non provoca sintonías cívicas, nin sequera en cantos cren cos ollos pechados as narrativas dunha historia de rectitude, probidade e demais virtudes morais acordes co leal sentido da participación democrática. Isto é o que está en cuestión detrás dunha actitude de resistencia que, por moi honorable que sexa, cabe dubidar que sexa acertada. Para un xogo democrático honesto, serio e capaz de perdurar en firme, non vale moito soster longo tempo un Goberno que está baixo sospeita. Probablemente sexa verdade que canto rolda outros litixios xudiciais da contorna gobernamental neste momento teña moito máis de estratexia ultra que de consistencia xurídica. Con todo, neste contexto, contribúe a multiplicar sospeitas canda esta cuestión de “as mordidas”. Nun circuíto tan sensible como o da organización interna do Partido, expanden máis o eco da degradación política. Por máis que o partido de Fraga e de Aznar, de Rajoy e varias decenas de personalidades incursas en cuestións similares teñan categoría suficiente para non estar en disposición de esixir exemplaridade, o prexuízo aos votantes de boa fe está servido. Sexan do signo que sexan, non están para ver a lea de insultos e barbaridades que xa oen de linguas nada afeitas á moderación e ao respecto, e asesoradas por expertos en meter o dedo no ollo alleo. Ningún cidadán está para soportar que se repita o vello refrán da “reunión de pastores, ovella morta”.

Os pagáns desta arte de ter sempre razón a que nos afacer, esperan que os seus impostos se empreguen en actuacións parlamentarias coherentes. Para empezar, no canto dun teatriñño esperpéntico, sería indispensable, a día de hoxe, unha “Moción de confianza”. Refuxiarse na indefinición a conta do temor ao que poida pasar se non  se aguanta este transo non descarta naufraxios imposibles de aguantar. Se o vindeiro mércores a marusía cedeu e está máis clarificada a agulla de marear, o gran risco desaparecería, aínda que non do todo. Neste momento de desámimo de moita xente, cando tan exaltada anda outra,  ler a Kavafis sosega un pouco; sobre todo , canto dicía dos “Idus de Marzo”,”A deslealdade”, “Ítaca”, “Esperando os Bárbaros” ou, talvez, “Monotonía”:

                                               …A un mes segue outro igual,

                                               o que virá fácilmente se adiviña;

                                                serán as mesmas cousas de onte.

                                                E o mañá nunca parece ese mañá.

TEMAS: Xogo parlamentario.- Democracia e Convivencia.- Moción de confianza.- Propaganda e Política.- Ética e Política.

MMC (07.07.2025)

É Sirat, o transo no deserto da Historia actual?

 O camiño de ida e volta, interior e exterior, que propón Oliver Laxe, é un bo símbolo do que acontece neste tempo convulso.

 

Cabe celebrar a lucidez do xurado de Cannes ao darlle o primeiro premio ao cineasta galego. Ofrece gran cantidade de elementos, moi aptos para a reflexión de todo camiñante agora mesmo na Historia. Da comparación que cada cal faga, deducirá –sen entrar en detalles privados- a grandeza ou torpeza do andar colectivo e as verbalizaciones con que o contamos.

 

Da multilateralidade

 

Non é este termo, propiamente, un neoloxismo. En verdade, este lema da Conferencia que reúne en Sevilla a case todos os socios da ONU, por ver se concertan medios e recursos para soster esta institución multinacional durante os próximos dez anos, quixo ser condición do seu nacemento, terminada a IIªGM e sobre os restos do que quixera ser a Sociedade de Nacións despois da Primeira. Chama a atención que o talón de Aquiles siga sendo o mesmo: unha desigualdade orixinaria que, en todos os debates do Consello de Seguridade, concedeu poder de veto aos socios máis poderosos, líderes en 1945 de dous bloques políticos enfrontados desde antes de terminar aquela Guerra. Na súa orixe , moitos historiadores sitúan a Guerra incivil española de 1936 a 1939, e as demandas da República española na sede da SDN en Xenebra poden servir de paradigma a ineficientes aparencias de multiculturalidade moitas outras veces. As últimas, con motivo das guerras de agora mesmo en Ucraína e en territorio palestino, en que o desprezo á ONU e as súas axencias, e en particular ao Tribunal da Haia, son tan recentes que calquera pode repasalas.

 

Esta oportunidade de “corrixir o rumbo” –que reitera a Conferencia de Sevilla -, enfróntase a tres obxectivos cruciais: corrixir a pobreza, facer un mundo máis xusto e igualitario e enfrontar a crise climática. E nos tres é moi visible a cantidade de rotos que ten a ONU, a pesar dos cales se salva porque a humanidade non foi capaz de facer nada mellor, nin en recoñecemento dos Dereitos de todos, nin en canto a posibles remedios para conxurar vontades nun proxecto común de seres humanos en convivencia. Dados os seus déficits orixinais, e a súa decadencia a mans dos máis poderosos, o camiño para percorrer está infestado de minas. Como en Sirat , as mellores intencións poden acabar mal e, como moito, nunha vulgaridade anodina que non arranxa nada e non se sabe onde vai. Proba evidente diso é a ausencia  -chamar como se queira- da Administración USA, onde interpretan, neste momento, que a ONU só consome recursos e non lles produce beneficios palpables a tanto negacionista votante de Trump . Este capitalismo dixital ten recursos sobrados para facer predominar o seu punto de vista, ocultar a realidade do que acontece e facer que non decaian os crentes no  “crecemento infinito”, intento moi posible quitando do medio aos contrarios. Convertidos os problemas reais en cuestión de opinión gratuíta e graciosos puntos de vista, todo é da cor que queira o que controla os medios, as súas redes e as súas réplicas, aínda que nada sexa verdade nin se lle aproxime.

 

Outro exemplo didáctico para cantos vexan e escoiten ofréceo o Goberno sionista de Israel, onde os sucesivos choques bélicos -especialmente desde a “Guerra dos seis días”, do 5 ao 11 de xuño de 1967 - foron aproveitados polas faccións máis ultras do sionismo para darlle a volta ás tendencias democráticas de convivencia e liberdade en igualdade. Un 10% da poboación, de tendencia ultra, basicamente integrada por colonos outrora ilegais en Gaza e Cisxordania, está a ver cumprida estes días a súa aspiración colonizadora racista, de paso, que trata de construír o “Gran Israel” a conta, non só de Palestina, senón de Xordania, Siria e, mesmo, Arabia. Como noutras épocas históricas, os soños dos máis aloucados soñan cos encomios que moito libros de Historia repiten acríticamente en honra de cantos en cada presente aspiran a deixar constancia dun egolatrismo que, neste caso, din que lles anuncia a Biblia desde Adán e Eva.

 

Ao “chove sobre mollado”

 

Neste anaco da Hispania romana, o rexeitamento á multilateralidade doméstica é coñecido desde aquel Viriato que fixo o que puido e que puido pouco cos traidores e encanallados co colonizador. Algo máis sutil, o ínclito aspirante a vivir na Moncloa, Alberto Feijóo, acompañado dos seus lexionarios máis fieis, deixou plasmada o martes pasado, a continuidade desta corrente operativa. Probada a súa competencia práctica en diversas traizóns á tribo galaica en diversos asuntos, foi elixido para substituír ao seu antecesor na trirreme de Xénova. Como Roma non paga traidores, non importa que se traizoe a si mesmo un pouco máis nas pelexas parlamentarias e mediáticas. Ha de demostrar ante os seus adversarios de esquerda –e ante os do seu propio partido- que calquera suceso válelle, para non arrimar o ombreiro ao arranxo das mil tropelías que a diario inventan todo tipo de humanos e humanoides para “aproveitarse” do que sexa. A competencia sistémica de Feijóo , é botar balóns fóra para, desde un suposto desdobramento de si mesmo, e implicarse en pór encarnado, por activa e por pasiva a un longo listado de opoñentes causantes de que, en tempo de expectativa electoral, non alcanzar o triunfo. O seu recurso narrativo de hai seis días, sobre unha hipotética acusación do Supremo ao ministro Bolaños, a pedimento dun prospectivo Peinado, aparentou prudencia no uso dos superlativos e hipérboles doutras insinuacións. Demostrou, unha vez máis, a súa nula dispoñibilidade de lealdade democrática para vir dicir dicir: sen facer nada por ninguén, isto cae en por si, chóvenme do ceo catro votos que non teño e durmo ao fin na Moncloa.

 

Quen pretende manexar á súa bóla o mundo actual -porque poden-,  propician o escepticismo do auditorio, non o seu estoicismo. Unha  multilateralidade democrática ansia a felicidade que, como lembrou o pasado día 25 Rafael Fraguas nunha homenaxe póstuma ao gran Ignasi Rise, quería Hegel cando dicía que “a felicidade era saír ao mundo e deixar que o mundo penetre en nós”. Proposta que aborrece do que propugnan Trump&Achegados.

 

TEMAS: Sirat.- Dereitos Humanos.- Negacionismos.- Convivencia.- ONU.

MMC (30.06.2025).