Un apagamento como o que hai un ano deixou en tebras toda España, ameaza con deixar sen luz gran parte das palabras expresivas da democracia.
As coaccións do sistema
económico, combinadas cos cabildeos máis estritamente políticos, desfiguran a
palabra cada vez máis, e vulgarizar o máis respectable de cuanto ocorre en unha
operación en que, tras o silencio do significativo, o superficial oculta o
valioso de canto sucede. O resultado é unha koiné simplificadora que,
dun ou outro modo, alcanza, en hábitos e xestos á educación, á cultura e á
linguaxe en que nos expresamos. O frustrado atentado do sábado 25.04.2026
contra Trump evidencia esta tendencia, en que o silencio se impón á conversación
democrática. O gabinete de comunicación do presidente non pon en cuestión se as
políticas de Trump o induciron, e se a facilidade de que a posesión de armas -case
indiscriminada- que hai en EEUU posibilitou, unha vez máis, un magnicidio, apenas
será mencionada. Si aparecerán grosos tópicos do trumpismo dicindo, como dixo
Karoline Leavit, que “este tipo de violencia” aliménta “o culto da esquerda ao
odio”.
O discurso de moitas
narrativas xornalísticas -e tamén históricas- ocultando crimes, e desidias
ou carencias públicas na atención aos dereitos de todos, renova de contino
esa tendencia, acorde cos reiterados silencios de altas personalidades ante a
Xustiza española estes días. Estas amnesias oportunistas -case martiriales
en xestos e ademáns- lembran escusas do tipo “Deus quéreo”, “Deus
connosco”, “Santa Cruzada” e similares, tan coñecidas das persoas xa entradas
en anos. Os cambalaches expresivos teñen longa tradición desde antes
da cultura de “cristiandade” na Europa medieval. É rechamante que as calumnias e insultos que,
antes do ano 313 d.C., dirixían os xudeus contra os cristiáns repetínas estes
contra aqueles despois (Joseph Pérez [2005]: Os xudeus en España). As raíces comúns que compartían, e as
variacións da súa situación legal, contribuíron -con outras de índole social- a que ambos os grupos se
acusasen de "estraños", "misántropos" e perturbadores da
orde. Ao non adorar aos deuses romanos, o “ateísmo” -acusación grave
en Roma- andou primeiro en boca duns e despois os outros, case sempre
acompañada de propensión á “superstición” e o “paganismo”,
aspectos que, á súa vez, serviron para razzias internas. Prisciliano, por
exemplo. foi executado no ano 385, en Tréveris, por vincular o ascetismo
cristián a un “excesivo” aprecio á Natureza e a unha interpretación libre do
prescrito polos concilios do século IV.
A “ignorancia daniña” que,
segundo a ortodoxia oficial, conlevaba a afección aos vellos ritos politeístas
e a súa vinculación á Natureza, moi perseguida desde a cristianización do
Imperio, tivo no propio emperador Teodosio un cruel executor. E Martiño de
Braga fustigaba, no seu libro De correctione rusticorum, o gran
prestixio que aínda tiñan na Gallaecia sueva do século VI os hábitos
máxicos de sanación . As acusacións mutuas
entre xudeus e cristiáns -de carácter antisocial e mesmo “infanticidio”-
traspasaron amplamente o tempo do imperio Romano, e xustificaron inquisicións diversas
e, tamén, progromos sucesivos, incluso o nazi. Agora, aqueles antigos usos puristas
da linguaxe vindicativa reviven no xenocidio de Israel en Palestina e Líbano;
e as razzias do ICE (Servizo de Inmigración e Aduanas) en EEUU, vinculadas ao
supremacismo, volven a España nos acordos do PP-VOX sobre un “enraizamento”
que dea “prioridade” aos estremeños e aragoneses -e moi pronto, a leoneses e
casteláns-, ao servizo de “a unidade”. Xa non repara en insultos soeces aos
adversarios ideolóxicos.
Vulgarizacións significativas
Os significantes do discurso político -tan vinculados o
pasado - reforzan a imposición á opinión pública de criterios que contradín o
valor que, entre o século XVIII e o XXI, adquiriron as palabras que expresaban os
mellores ideais humanos. O grao de imprecisión e ruín avaricia que combinan na
fala moitos políticos para manipulala, ten gran relevancia. Esta inclinación para
esquivar os seus significados valiosos, á parte de indicar a fraxilidade da
democracia, limita o alcance dos supostos “avances democráticos” logrados en
España desde o 20.11.1975. Reorientada a súa linguaxe cara a unha senda non
democrática, contamina os supostos logros “progresistas” e obriga a repensar o
papel de ocultación con que a retórica política vehiculou, desde a Transición, abandonos,
desidias e rutinas redutoras das mellores expectativas democráticas dos
cidadáns.
A degradación da significatividade das palabras que a
expresaron, segue. Esta linguaxe , que se labrou como se esculpen os cantos
rodados, e que o esforzo e dedicación na escola e o estudo afinaran , está a
ser atropelada, cada vez máis, polos donos da mercadotecnia e os seus masivos
medios de difusión, que se impoñen a
calquera matiz expresivo e invaden todos
os espazos á procura de maximizar a súa rendibilidade. Esta vulgarización conecta,
ademais, con outros fenómenos acontecidos desde que España entrou de cheo no
desenvolvismo tras o Pacto de Madrid en 1953. Da similitude dos seus
resultados daba conta o sociólogo Francisco Jurdao -autor de España en
venda (Ed. Ayuso: 1979)- cando dicía que “os chourizos do meu pobo xa non
son do meu pobo”. Aínda non se falaba do
indiferente que é comer nuns ou outros sitios do centro urbano: todos
iguais e con menús que se preparan en naves industriais -como a maioría do pan
que despachan supermercados e panaderías. Moitos turistas non advirten a autenticidade
que ten o que comen, e os máis conscientes do lugar non sempre poden ir ás
súas casas e cociñar nutrientes que merezan a pena; a competitividade laboral
impídello e xa se anuncian apartamentos en que , para preparase algo persoal,
só hai un microondas.
Nos museos, ámbito cultural especialmente simbólico, tamén rende
unha vulgarización similar. Guías obrigados a explicacións que contaminan o
significado de cuanto se exhibe, logran que dóciles visitantes cumpran facéndose
un selfie. Todos estes centros parecen iguais: cada ano medra un
ritual que amarga a cantos non están dispostos a que tanta xente obsesionada
por usar o móbil lles impida contemplar tranquilamente unha peza valiosa e
deixarse conmover pola súa expresividade.
MMC (27.04.2026)
TEMAS: Linguaxe e silencio.- Linguaxe política.- Precisión
conceptual e significatividade expresiva.- Mentiras e insultos. Trumpismo.
No hay comentarios:
Publicar un comentario