Censura, medos e ignorancia limitan unha educación que potencie a convivencia

Moitos responsables invocan a importancia da escola española en balde. Procuran que camiñe aceleradamente cara ao individualismo e que non sexa un espazo para construír algo de todos.

A cadea perpetua imposta aos executores de “os voos da morte”, que durante a ditadura arxentina levaron por diante a cantidade de opositores e as súas familias, suscitou nos medios españois reaccións entre as que sobresae a do horror polos crimes agora oficializados, cando xa todas as avoas de maio e non poucas nais tamén morreron. Case todos recoñeceron o dereito a saber das vítimas e referíronse aos seus executores como “torturadores da ditadura”. Cando, con todo, mencionan demandas de asociacións españolas en demanda de dignidade e memoria para o acontecido aquí na guerra e postguerra, aínda adoitan dar voz a cantos poñen como escusa para obstaculizar tales intentos o pretexto de non “reabrir vellas feridas”. Dobre vara de medir, hipocrisía, lei do funil e a relativa cor do cristal con que se mira: todo nun, moi acorde ademais co apreso no seo das familias e na escola.

A ferida da censura

O prezo a pagar por cantos se ven atrapados por este tipo de pautas selectivas de conduta adoita ser altísimo. Os docentes ou xornalistas que, por deontoloxía profesional, víronse obrigados en conciencia a escribir ou falar sobre cuestións conflitivas puideron ver como era vilipendiado o seu traballo, por moi documentado e contrastado que estivese o modo de explicar o resultado da súa investigación. Os xeitos seguen sendo moitos, desde o silencio ao insulto e desde a banalización ao despido se a opinión non se dobrega a quen paga ou controla. En televisión e prensa é moi frecuente, sen que a perda de prestixio do medio conte como obxección a esta práctica configuradora da opinión dos demais. Cando goberna a dereita pura e dura -confesa o Gran Wyoming- a censura é absoluta: non se pode falar; o ocorrido en Telemadrid ou Canal 9 parécese máis ao que sucedía na etapa franquista que a unha democracia. E cando goberna o centro esquerda, ata un pouco de autocrítica os asusta. Vímolo en moitas ocasións, e non só en asuntos fortes como o da OTAN ou a guerra de Irak; tamén noutros máis recentes, como o itinerario do PSOE desde fai máis dun ano, os papeis de Bárcenas e moitos outros.

Esa estrutura, que moitos xornalistas coñecen moi ben -por como foron apartados dos espazos máis visibles en tales momentos-, repítese en moitos outros ámbitos e faladoiros, en que a autocensura impón un autocontrol estrito. Na secuencia escolar, aínda segue vixente como currículo oculto que o primeiro que debe aprender un estudante -dígase o mesmo de toda persoa que inicia calquera traballo asalariado- é coñecer ao seu profesor. Exames hai, probas de selectividad e ata oposicións, en que ese saber é principal para non quedar fóra de xogo. Fácil é en tales ocasións ter problemas por optar abertamente por teses que, sen ser controvertidas entre os expertos, non penetraron nas mentes de quen por azar ou oficio xulgan e deciden. De onde xorde, se non, a dúbida de que a Audiencia Nacional espremese a eficiencia do seu Regulamento en asuntos que incumben ao PP?

A ferida do pánico

Na propia vida interna dos centros educativos vivíronse nestes anos acontecementos similares, expresivos do pánico a deconstruír o asentado en mala información. Separadamente de que bastantes deles continúen titulándose con nomes cambiados do que fora orixinal, a pretensión de exhibir aniversarios impolutos deparou non poucas sorpresas. Confrontou xeitos de recordar, alleos ao imprescindible recoñecemento do conflito da guerra civil, e decantou posicións irreconciliables. Esas cuantificacións que adoitan motivar conmemoracións -cando se pasa dos 50 aos 75, 100 ou máis anos- non sempre significan madurez nin que se avaliase o camiño percorrido. Ás veces, só conlevan equidistancias da nada, cando non infantilismos escondidos nos repregues intencionados do esquecemento.

Non todas as experiencias neste terreo son como a que aparece en María Lisboa. O título deste bonito fado portugués, é o que adopta un relato de Ángel Chica no que conta o ben que se desenvolveu unha destas conmemoracións, a do Instituto Giner dos Ríos na cidade da desembocadura do Teixo. Segundo a Gaceta de Madrid, do 21.09.1932, fora creado por Orde Ministerial o día 12 dese mesmo mes. A celebración do seu 75º aniversario brindou á súa comunidade educativa unha magnífica ocasión para o desenvolvemento dos mellores valores que poden derivarse do coñecemento. Outros casos houbo, con todo, en que primou a ignorancia manipuladora: o mero recordo dos contrastes diferenciais que se puidesen suscitar en canto a métodos e organización, e como o paso dos anos fora de retroceso, serviu para soster a incomprensión intolerante. Por estraño que pareza, tamén nun mesmo traballo educativo existen preocupacións distintas, moi difíciles de aproximar e, como noutras profesións, ás veces as decisións operativas penden de quen non ve no pasado lección ningunha: coma se en cuestións innovadoras nada existise antes de que nacesen.

Canto acontece nos centros educativos é moi representativo do que sucede na sociedade. Agora que as redes sociais o invaden todo, e a confusión é crecente, aumenta a preocupación institucional contra os posibles ataques informáticos de terceiros países. Ata se aveciñan maiores controis sobre canto circula en Internet co pretexto de frear ataques persoais. É evidente o desmadre que move a moitos usuarios a empregar este medio para emitir todo tipo de inconveniencias que, habitualmente, adoitan ter que ver con excelsos grados de narcisismo e imbecilidade, como se puido ver no caso do xuízo de “a manda”, cuxos mozos foron cualificados como tales polo seu propio avogado. Pero tamén é de gran relevancia a achega que estes medios fixeron ás nosas vidas e ben merece -como todo avance técnico- que se coide a educación da súa instrumentación se ha de conxugarse o seu proveito individual e social.

O dirixismo moral

Mágoa sería que, igual que sucedeu coa imprenta -“marabillosa arte de escribir”, como foi chamado o de Gutenberg en 1455-, vise moi limitado o equilibrio entre a súa facilidade de uso e o dereito ou a liberdade expresiva de todos. Naquel entón -e con distintas variacións de intensidade limitadora ata hoxe-, xa en 1487 o papa Inocencio VIII quixo manter a tipografía ao servizo da fe, esixindo a súa autoridade censora ou a dos seus bispos sobre canto se editase, un control que por outra banda pronto se converteu en importante fonte de financiamento tamén para a Coroa. Ao Nihil obstat seguiulle enseguida o Index librorum prohibitorum, que tivo vixencia entre 1564 e 1966 para delimitar a ortodoxia e a heterodoxia. Coa Inquisición, que orixinada no século XII se estendeu a toda España entre 1478 e 1821, Igrexa e Coroa constituíron un enorme e prolongado instrumento de poder. Tanto, que a Igrexa procurou que o seu envexable dirixismo no que se debe dicir e ensinar continuase vixente de diversos modos. Cando o Antigo Réxime xa declinara en Europa, aquí o Concordato de 1851 e o posterior de 1953 esixírono tanto que condicionaron as sucesivas leis educativas. E os vixentes Acordos de 1979 sostñen aínda esa preeminencia privilexiada, como se encargou de referendar a LOMCE en 2013. Os anos da postguerra propiciaron, ademais, que os outros soportes expresivos tamén fosen vixiados de cerca. O cine, o teatro e as cancións, as revistas e a prensa, foron obxecto predilecto dese afán de control infinito para que a cidadanía non se disipase con asuntos que a desviasen. Aquelas cualificacións das películas -que con tanto celo iniciou en xuño de 1940 a CONCAPA, nas fichas FILMOR- xa trataron de orientar aos pais dos adolescentes antes de que a propia Igrexa establecese unha oficina especializada en baremar a súa proporción de “perigosidade”.

Eppur si muove

Así se construíu a aprendizaxe actual dos españois e por aí seguen algúns derroteiros nostálxicos. De nada serviu a equívoca Lei de Prensa de quepresumía Fraga en 1966: apenas modificou a arbitrariedade discursiva do NODO desde 1942 ou a que empezou a difundir TVE en 1956. Tantos anos no mesmo -coma se nada debese cambiar, pese ao pactado o 06.12.2078- non é de estrañar que leven a Rajoy a non saber por que cambiarían o nome da rúa onde vivira en Pontevedra. O seu particular “sentido común”, e o que considera “normal”, segue ancorado nos moldes de antes. Galileo, polo menos, cando en xuño de 1633 tivo que asinar o que lle puxeron diante os seus inquisidores, soubo zafarse cunha restricción mental que o libraba de comungar con rodas de muíño.
O problema vai ser cando, acrecentada a desinformación, como parece que vaia a suceder, pois xa o 86% dos españois non distingue as noticias falsas dasverdadeiras, mentres grupos, supostamente moi concienciados, non deixan de ensinar desde o seu púlpito os fundamentalismos montados en torno a unha perspectiva da Natureza ancorada nun pasado acientífico, sen que sexan desmentidos senón animados. E cando algunhas organizacións afíns a esta perspectiva misóxina animan tales pronunciamentos e, polo si ou polo non cambiasen algunhas disposicións vixentes na LOMCE, xa preparan a súa oposición alborotadora e ruidosa.

Non contentos con que case un terzo de alumnos e alumnas vaian aos seus circuítos privados ou concertados de educación escolar, parécelles pouco que haxa un centenar longo de colexios que individualizan xa por xénero aos seus educandos/as. E dálles igual que esta separación se estenda igualmente aos traballadores unisex dalgúns destes centros. A estes apóstolos e a quen os protexen non lles importa que os roles sexistas que potencian contribúan a seguir construíndo unha desinformada sociedade, máis individualizada, en que os abusos e a violencia rendan ao amparo dunha suposta superioridade masculina. Son indiferentes a que que un tanto por cento de adolescentes, que tamén rolda o 30%, pense que a violencia dentro das relacións de parella sexa “normal” ou que os celos son un sinal inequívoco de amor mutuo. Anceian, con todo, e por iso pelexan, que sosteñamos os seus chiringuitos co noso diñeiro: o conseguido na LOMCE parécelles pouco. Teñen en Administracións tan importantes como a da Comunidade de Madrid, devotos seguidores que se toman como obrigación secundalos fielmente: nos orzamentos destes anos últimos pódese ver como os apoios a estes centros educativos que segregan por sexo alcanzou xa bastantes millóns de euros, coma se non houbese mellor obxectivo en que gastalos.

As orixes

Afírmao Milagros Pérez Oliva: “os estereotipos sexistas non veñen da lúa”. E a desinformación interesada tampouco. Algo detectou Facebook, que xa dá consellos para detectar falsidades na súa propia rede. O noso MECD aínda non o fixo nin parece que vaia facelo, ocupado como anda na flexibilidade profesoral do profesorado: un de cada tres profesores escolares xa é interino nalgunha Comunidade autónoma e, na universidade, ten departamentos onde se supera ampliamente a ratio de provisionalidade. A última reunión cos sindicatos, á propósito dos acordos de emprego foi un fiasco. E coa súa protección da interferencia continua da crenza particular na racionalidade dunha xestión democráticamente equitativa nas cuestións educativas principais, baleira de sentido democrático o sistema educativo, de modo que non parece que se poida ir moi lonxe nin en convivencia nin en solidariedade. Falla de raíz, e o que de verdade constrúe, non é a autonomía persoal senón un sensentido que, na medida en que se faga común, acelerará máis a cerrazón individual. Cumprirase o soño neoliberal.

TEMAS: Información. Redes sociais. Escola pública. Privatización ensino. Conservadurismo educativo. Censura. Individualización de intereses.

Manuel Menor Currás

Madrid, 02.12.2017

A mala educación de lingoreteiros machistas ataca a Manuela Carmena

Coa manda prepotente que actuou nas festas de Pamplona 2016, constitúen un mal síntoma de convivencia. Poucos parecen, pero atemoriza o seu afán de que volvamos ser manda.

Nada é o que parece ata que a febleza se mostra con toda crueza. Hai ocasións en democracia en que, de modo aparentemente insólito, aflora unha realidade torpe, ignorante, chea de prexuízoss e enormes doses de desprezo cara a canto non coincide co obsoleto. Boa parte da “violencia simbólica”, ese conxunto de pautas opresoras dos demais a conta de que un sempre ten razón nos seus valores, aínda que pertenzan aínda ao Paleolítico inferior, ten os seus mellores momentos expresivos en tales circunstancias.

Grazas machistas

Entre os españois adoita predominar, a estas alturas da Historia -e a contrafío do que algúns queren-, a tolerancia e o respecto mutuo. Pero son suficientes algúns ingredientes que alteren a modorra cotiá para parecer propicios ao guerracivilismo cruel. E todo porque as meninxes dalgúns especímenes altéranse profundamente ao ter ocasión de expresarse. Non son poucos entón os que se desatan en profundidade e embisten, demostrando ao resto que se van a enteirar. Aí están eles para poñer as cousas no seu sitio. Neses momentos, a cruzada que estes impacientes levan dentro adóitaos desbordar, e a tendencia a repetir os garrotazos que tan ben debuxou Goya desbarata toda mesura e a boa educación de que ousan presumir. Non é infrecuente en tales ocasións que concorran dúas circunstancias adicionais: a dispoñibilidade dun medio aparentemente anónimo, como as redes sociais, e a suposta provocación que lles representa calquera opinión, actitude ou diferenza. Allea, especialmente se provén dalguén a quen tachan de inferior. A súa sensibilidade -indefinidamente adolescente- desbórdase ante as prestacións de Twiter ou Whatsapp para trasladar as súas grandiosas torpezas aos correlixionarios. Estes soportes deixan de ser neutros nas súas mans e, inmediatamente, espallan improperios, invectivas, insultos, ameazas e sevicias con tal de deixar polos chans a quen consideran culpable de os ferir por non ser compracente.
Comportamentos deste tipo empezan a idades temperás en modalidade a cotío consentida e, ata, xaleada. O colexio ou a escola xa son espazos propicios para o ensaio destas violencias micro ou maximachistas. De todo hai nos anos escolares -non meros xogos de nenos- e máis dun suicidio adolescente desencadeouse neste escenario en que o agresor pretende pasar como gracioso, pero a conta dos máis débiles da clase. E cando os iniciados nestas grazas medren, daqueles pós esta lama. Desbórdanos os resabios de mala crianza, o descontrol da racionalidade en convivencia e a crenza -cada vez máis absoluta- de que os equivocados, idiotas e subnormais son os outros, que non saben xogar como eles e recrimínanlles a súa conduta. Tamén van aumentando as ocasións para o disentimiento e intolerancia, ao mesmo ritmo que se lles desboca toda concordancia entre forza física e desenvolvemento neuronal. As cuestións de xénero altéraos, pois consideran á muller menor de idade, só a entenden sumisa e paciente, e obxecto de presa pois a viron primeiro. As de carácter territorial os desorientan, pois non hai no mundo pobo, rexión ou nación similar ás súas. As de índole simbólico-relixiosa sonlles míticas, xa que non hai virxe como a da súa comarca. Sucesivamente, as circunstancias vitais bríndanlles mil ocasiones para mostrar o seu desconcerto, por máis certeza que mostren na barra do bar, coma se do afastado far-west se tratase. Algúns chegan a postos de superioridade xerárquica ou administrativa sobre os demais.
A Historia non adoita servir para case nada ante tales comportamentos. Só axuda a comprobar que, en determinadas situacións en que a vida colectiva se tensa, crecen as ocasións demostrativas destas violencias e todo tende a repetirse. Coa gravidade de que estes individuos aceleran esa equivocación, no medio da moi frecuente pasividade consentidora dos demais. E neste momento actual -en que xa existen demasiados episodios similares en Europa, con formas de expresión machista e interpretacións neonazis da sociedade- son estes mesmos individuos os que tratan de baleirar de sentido os chamamentos á tolerancia e ás formas pacíficas de convivencia como signos de dignidade e desenvolvemento humanos. Vivimos un tempo convulso, en que pode ser difícil distinguir o que merece a pena.

O chat dos guindillas

As situacións que está provocando a cuestión catalá entre participantes, nativos e próximos, están tendo demostracións palpables de sensentido: a enerxía malgastada ben debería empregarse en algo favorable ao mellor entendemento. Colateralmente, e mesturadas con outros prexuízos e rancores de difícil acomodo, hai quen aproveita para enturbar máis con malos modos. Intentando manchar a persoas e institucións moi dignas de aprecio, queren vingarse do seu logrado prestixio. Só eles se senten capaces de facer xustiza poñéndoas onde imaxinan correspóndelles, o que fai máis lamentable que Manuela Carmena teña que sufrir o que non se sabe cos insultos dos que, supostamente, deberían respectala. Son policías municipais os que puxeron en circulación nun chat porquería odiosa. Ninguén os obrigou a pensar como a alcaldesa, pero aproveitaron o suposto anonimato para agredila e, de paso -por moi protexidos que se sentiron detrás dunha gorra de prato e unha porra, á intelixencia e paciencia dos seus conciudadanos. Nin o anonimato existe nas redes nin ofende senón quen pode. Se algo merece esta alcaldesa -ndependientemente de que se estea ou non de acordo cos seus criterios- é respecto e aínda que as mentes doentes non o saiban, tamén admiración. A mención á matanza de Atocha en xaneiro de 1977 é de ignorantes de que a democracia en España custou bastante máis do que este parloteo de señoritos malcriados se imaxinan. Carmena estivo, e moi activa naqueles despachos laboralistas, expoñéndose para que as pautas grises en que se desenvolvía a vida laboral desaparecesen; mencionar que é unha pena que non a asasinaron como aos seus compañeiros, é unha agresión que só pretende atemorizar a toda a cidadanía. Aos seus 73 anos, hai que ser moi novo para aguantar a xente como esta que parece que se atoparía máis a gusto coa estulticia xeralizada dos que non quixeron aceptar a liberdade política. Ata os máis zotes saben, ademais, que esta alcaldesa é honrada, que non chegou a Cibeles vivindo do conto, e que está moi ben preparada para o cargo que desempeña.

Asuntos sen resolver

A cuestión pendente, en todo caso, é como eliminar estas lacras que, ao que parece, teñen bos patrocinadores e algún que outro bo adoutrinador intelectual. Coas noticias que a diario nos mostra a prensa sobre do maltrato infantil, a brutalidade no ámbito familiar, o abuso sexual, os gritos, insultos, desprezos e ameazas de superiores a inferiores... Canta violencia gratuita! Canto maltrato improcedente! Canta dor sen sentido que merece a pena previr e erradicar! Aristóteles falaba de que na POLIS o propio é o “goberno de libres e iguais”. Naquela Atenas do s. IV a.C. a democracia era moi leve aínda e, con todo, o filósofo xa reclamaba para todos os cidadáns una mesma educación, “común e non privada”. Entendía el que “o adestramento nos asuntos da comunidade ha de ser comunitario”, porque en democracia todos nos debemos ao coidado do conxunto”. As lacras a que aludimos, e que a miúdo se manifestan de moitos outros modos -como demasiado ben saben os diversos por cor da pel, sexo, cultura, discapacidade ou discriminación económica- só son erradicables a partir dunha educación digna para todos. Unha democracia do século XXI é imposible sen unha moi boa educación de todos. Os recursos aí investidos son os mellor empregados. Se non o cren así, a opinión é libre, pero o caso de Pamplona que estes días se xulga e o protagonizado por estes guindillas madrileños é un anticipo para atisbar a onde nos conduce a ignorancia -que non virtude- dos prepotentes.

TEMAS: Democracia. Liberdade de expresión. Agresións. Machismo. Educación cívica.
Manuel Menor Currás

MADRID, 20.11.2017

O simbólico é moi importante nas nosas vidas: expesámonos por símbolos

Empezando pola facultade de falar, que non é o mesmo que berrar: “Só o home entre os animais -dicía Aristóteles- posúe a palabra”.

Trala declaración de Carmen Forcadell no Supremo púxose o foco no “simbólico”. O que lle oíu o xuíz Pablo Llarena o pasado día dez sobre do valor da declaración do Parlament e do Govern, mostrando que era consciente do seu nulo valor xurídico efectivo, serviu para que as cautelas que lle impuxo fosen menores que as que na Audiencia se ordenaron para outros actores deste “procés”. E, ao tempo, valeu para imaxinar unha lixeira distensión no rumbo que tomara todo o relacionado con esta enleada. Crer que fose estratexia provisional ou propósito firme na volta á legalidade constitucional, o futuro  o dirá. Namentres, non debería obviar que sexa o simbólico, algo cuxa entidade está moi afastada do puramente etéreo e espiritual.

A violencia simbólica

Coñécena moi ben as mulleres -mellor que a maioría dos homes- por mor de violencias que seguen sufrindo, ata coa morte, como documenta a cotío a prensa. Nestes casos, xeralmente alguén do xénero masculino pretendeu facer prevalecer un dominio absoluto baseado nuns supostos dereitos que lle conferisen, sobre todo, supremacía. Case sempre se trata dalgún varón que cre sentirse obrigado a exercer de macho dominante ante situacións de desacordo. Esta conduta adoita estar asociada a pautas culturais dunha contorna propicia a unha xerarquización de roles opostos ao recoñecemento de dereitos e liberdades dos demais en igualdade. Na práctica, tradúcese en desatención e desprezo aos outros, sobre todo se concorren diferenzas de calquera tipo como pretexto de clasificación, dominio e violencia. Ata nos supostos espazos do coñecemento universitarios pode acontecer, E nos non menos relevantes de carácter relixioso, por chocante que poida parecer a Monseñor Munilla. Tales hábitos demostrativos, coa súa secuela de sometemento e humillación do máis débil, adoitan entrar polos poros desde antes de nacer, en climas de pouco afecto familiar; a moitos profesores e mestres xa lles é dado velos crecidos cando teñen diante casos de bullying e ciberbullying.

Os sociólogos críticos como Pierre Bourdieu tivérona moi en conta cando analizaron polo miúdo de que ía A dominación masculina ou, máis propiamente, a violencia simbólica. Entre dominadores e dominados, é dicir, nas relacións de poder asimétricas, hai sempre valores implícitos, soterrados e subxacentes, que predispuxeron as mentalidades e os afectos para que pareza “natural” o que só é un hábito de imposición arbitraria da forza. Favorecen esta violencia simbólica as diferenzas de tipo fisiolóxico, físico, cultural, da cor da pel, a relixión ou a lei e, non menos, a lingua de nacemento, os costumes máis nimios e as tradicións que cada cal queira arrogarse como distintivas, aínda que case nunca o sexan, pero que poden valer para gavarse e tratar de soster a distinción. Nalgúns destes estudos, apréciase ben como algunhas culturas do simbólico pode ser tan daniñas e perversas como a pura violencia física. Están na súa base xeradora, son capaces de dominar as vontades -sobre todo, desde a perspectiva do que está ben visto ou mal visto polos demais do grupo- e van máis aló das puras leis da moralidade básica. Esta dependencia adoita formar parte tamén dos mecanismos utilizados por distintos tipos de seitas para a adhesión dos seus adeptos, e máis proximamente, fundamenta non poucas leis rectoras da publicidade a fin de lograr a nosa fidelidade.

O único xeito de sobrepoñerse a este sibilino xeito en que case só os científicos sensatos da paleontoloxía e antropoloxía distinguen o natural do cultural, é unha boa e digna educación. Aristóteles xa reclamaba (Política, 8.1) a súa necesidade se se quería a unidade da POLIS. Razoaba que o fin de toda cidade é único e, por iso, “é evidente que necesariamente será única e a mesma a educación de todos”; o “coidado por ela ha de ser común e non privado -proseguía- pois o adestramento nos asuntos da comunidade ha de ser comunitario. Ningún dos cidadáns se pertence a si mesmo, senón todos á cidade”. A quen lle pareza esaxerado, entenda que a pelexa polos Dereitos Humanos e Sociais é hoxe inexcusable na continuidade desa política humanizadora. Se non se quere que a pasividade domine -que é o que todo poder hexemónico anhela de continuo-, ese referente orientador da educación e cultura é o único modo de alentar o crecemento humano. A ignorancia desarma as posibilidades de resistencia e facilita o traballo á forza bruta. O propio Aristóteles sostiña que “ a do réxime adoita preservar a súa constitución política orixinaria” É propio do réxime oligárquico tratar de preservarse, e non todo é democracia porque leve ese nome.

Pero en Educación tamén adoita darse gato por lebre. Por iso os máis críticos alertaron sobre de como é a miúdo mostra da violencia simbólica. Un topos socorrido nos estudos dos anos setenta sobre do sistema educativo en EEUU ou en Francia -que aínda hoxe serven de referencia-, foi o da “reprodución” que, desde diferenciais oportunidades para os estudos e a cultura, sitúa aos herdeiros duns ou outros grupos en posicións ben diferenciadas. Os estudosos da equidade educativa, como José Saturnino, fixéronnos recordalo reiteradas veces cando, por exemplo, falan do capital cultural diferencial de partida e que a moitos os distanciará sempre. Os profesores que investigan o que sucede nas súas aulas coñecen mellor que ninguén esas distancias iniciais en algo tan básico e simbólico como o uso da linguaxe. O manexo que mostran os alumnos da súa riqueza de significados e complexidade de matices, pode marcar distancias de máis do 50%. Cos ritmos burocráticos da escolarización, se non se atende a ese diferencial inicial, a mecánica aplicación homoxénea do sistema fará que aumente e se faga insalvable.

Coidado co simbólico!

Existe, pois, unha leve variante do “simbólico”. Complementa o anterior e refírese máis ao metafórico, alusivo a outra realidade. Neste aspecto, o sistema educativo expresaría -simbolizaría- o valor que lle confire unha determinada sociedade. Por iso reclama atención coidadosa se se quere que as políticas educativas expresen o lado máis positivo do ser humano, as súas aspiracións máis dignificadoras en igualdade democrática. De non ser así, o retrato que reflicte, lonxe de ser indiferente, mostrará as violencias que impregnan o tecido social. Coidado co simbólico, porque o seu realismo expresivo é pródigo en contradicións das nosas políticas educativas! Se tan alta é a consideración verbal que adoitan dedicarlle as instancias oficiais á educación, non se entenden, por exemplo, gran parte dos mecanismos normativos existentes, encamiñados a soster inmóbiles as asimetrías de base do alumnado. Serán legais, pero non é a mellor formulación que debería ter o art. 27 da Constitución a día de hoxe.

Menos se entende que a Montoro lle pareceu inaceptable o investimento do Concello madrileño no SAMUR ou en escolas infantís. O que a Constitución establece respecto ao dereito universal á educación estaría mellor protexido se lle esixise a Cifuentes ou aos seus compañeiros de Goberno os cumprimentos básicos que, máis aló da escolarización, conleva un ensino digno en igualdade para todos. En liña co que preconizaba Aristóteles, a construción de sociedades democráticas máis xustas e equitativas require establecer fortes vínculos entre educación e cidadanía que non esquezan a existencia de connotaciones socioeconómicas e políticas, a máis diso herdanzas históricas conformadoras deses hábitos culturais profundamente limitadores cando son portadores daquela violencia simbólica de que se falaba máis arriba. Nese punto de confluencia do invisible simbólico coa visibilidade de actitudes reais que atopan acubillo no BOE e noutros Boletíns oficiais, cobran especial relevancia as múltiples razóns que Xurxo Torres sinalaba en 2006 para explicar a desmotivación do profesorado escolar e que, en boa medida, están tamén na de moitos alumnos. Os lazos das culturas escolares coa sociedade non son tan distintos dos que subxacen aos hábitos que de contino se renovan no pluriforme xogo das relacións humanas.

En consecuencia, aínda supoñendo que a alusión de Forcadell valese de pouco, na cuestión catalá o simbólico está urxido doutros xestos políticos en que o realismo e as renuncias se encaucen ao mellor fin. Tamén é un bo pretexto para observar en que medida as simboloxías expresadas na LOMCE como norma estrela, defenden ben a obrigación do Estado de promover a universalización do dereito á Educación sen desdouro do que signifique hoxe que sexa igualmente digna para todos. Como complemento -nada simbólico desa análise-, aí está o modelo Cifuentes -continuidade do modelo Aguirre-Fígar- mantendo en precario o ensino público mentres apunta 1000 millóns para a privada e concertada nos orzamentos do ano próximo. E por se houbese dúbidas sobre de que o simbólico e o real non se entrecruzan, o novo xiro que está tomando o suposto pacto “político” “que non social- da Subcomisión parlamentaria é un bo paradigma. Os urxidos por adiviñar a boa ventura que de aí vaia a saír, pronto poderán advertir cómo algunhas das máis significativas diferenzas simbólicas e reais -vixentes no sistema educativo deste país- seguen vivas. Onde iriamos parar, se non!

TEMAS: LOMCE. Pacto Social e Político en Educación. Símbolos. Violencia simbólica. Dominación. Igualdade. Constitución: art. 27.

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.11.2017

A punto do ataque de nervios, prosegue unha historia interminable en Cataluña

Entretanto, múltiples  problemas sociales corren riesgo de pudrirse. La olvidadiza Educación madrileña, propone unos presupuestos expansivos para la red privada del sistema y gravosos para la pública.

Dentro de España, el momento de las relaciones territoriales internas se parece cada vez más a una montaña rusa, con episodios de aceleración cardíaca intensa y otros en que apenas da tiempo para recuperar el aliento.

Historias interminables

Por ahora, no va a ser fácil saber qué haya pasado en este mes último, aunque  parezca haberlo vivido. Menos lo saben, todavía, los metidos de lleno en el fragor de las discusiones, sin distancia suficiente para distinguir entre humillados y ofendidos. Los que han sido adoctrinados en la tautología de que la historia es la historia y la política es la política, tienen una gran ocasión para reconsiderar si realmente están en lo cierto: pueden huir de la realidad, pero difícilmente encontrarán sentido a lo que está pasando delante de sus ojos. Por otro lado, los tentados a creer que todo estaba atado y bien atado, por la legislación constitucional en este caso, como si la judialización de los problemas fuera suficiente para que desaparecieran, pronto se encontrarán con un “sin buscar”; es decir, que la realidad es complicada y a menudo no tiene libro de instrucciones para arreglar sus desperfectos. Y también puede que los impulsados por el heroísmo patriótico acaben descubriendo algo semejante, aunque de momento, la progresión creciente de la historicidad les urja a ser sujetos participantes. Las contrapuestas versiones de estos perfiles, a que las redes sociales dan cobertura instantánea, todavía están en progresión: ¡Ojalá no se lastime nadie!

Los quiebros de los acontecimientos de estos últimos días ya trasladan la intensidad de las expectativas al día 22 de diciembre. Después de las elecciones del día anterior, es muy probable que casi todo siga como en la casilla de salida, antes de que empezara este excitado octubre de 2017. Es lo más probable, pese a la pérdida de sinergias que detectan algunas encuestas oportunistas.  Este entreacto ya tiene de sobra  con lo que da de sí el Código penal acerca de la subversión y la sedición. Sus reglamentos subsiguientes, encarcelamientos y  extradiciones nos descubrirán –como en las mejores novelas negras- lo utilizables que son como  artilugios –legales- estratégicos.  Pero el dinosaurio de los problemas que la dejadez, la incuria o el mal acomodo que hayan tenido  los problemas subyacente seguirá ahí, acechando nuestro ataque de nervios o que decidamos atender a sus requerimientos en un plano estrictamente político.  Democráticamente hablando, no parece que el artículo 155 a que se ha recurrido en esta ocasión, pueda volver a ser solución para el caso de que las combinaciones postelectorales del día 22-D  cuadren mejor a las esperanzas de los “soberanistas” que a las de los “unionistas”. Quiere decirse que, el camino que resta a los planteamientos frentistas entre unos y otros es de corto recorrido y más pronto que tarde habrá que volver a la mesa del diálogo y la transacción, al empleo de las palabras justas para atender los problemas que existan. Cuanto más se alargue esta espiral de desencuentros, más se enconarán las posiciones y más difícil lograr la paz social. El problema se enquistará porque sólo habíamos puesto una tirita a una enfermedad de envergadura.

¿Continuará?

Mientras lo de Cataluña va al ritmo de una serie televisiva, en vivo y en directo, pese al afán de algunos de contarnos cada episodio casi al segundo, no se sabe bien hacia dónde seguirá la trama. Pero a poco que se le preste atención, se creerá que hubiera un guionista omnisciente que sabe bien a dónde conducirlo todo y que no perdamos el final. Tenemos para rato en este inédito y correoso show, donde las apariencias cuentan más que lo que importa y donde cada noche aparece siempre, como en los TBOs de nuestra infancia, el consabido “continuará”. Secuestrada nuestra atención, no será fácil poner en su sitio la relevancia que tengan problemas pendientes de la vida más cotidiana, tanto en Cataluña como en el resto de España. De la confluencia combinada de ambos capítulos sí que puede resultar un gran nudo argumental de muy incierto desenlace.

En la medida en que los asuntos educativos trasponen, imitan o reflejan la sociedad de cada momento, sus dinámicas –“políticas”- expresan aprecio o desprecio, cuidado o dejación, diálogo o indiferencia y desdén. Cada día, en cada centro educativo, se está expresando ese flujo de decisiones por el que buena parte de lo que hay o no hay, de bueno o carencial, es el resultado de una serie de actitudes primigenias que los políticos a quienes hayamos votado han traducido en recursos., medios y preparación del profesorado que, al final de una cadena de voluntades y protocolos, atiende a nuestros hijos e hijas.. Hay dos momentos principales en esa secuencia de decisiones primera. Uno muy significativo –tan “histórico” como el que más y con datos poco propensos a la opinión subjetiva- se produce al generar la normativa relevante del sistema educativo. La LOMCE es lo último que tenemos en el recorrido legislativo de estos 40 años. Mal asunto cuando, comparada con leyes anteriores, además de cerrazón para atender a problemas graves de estructura, no sólo se opone sistemáticamente a las leyes generadas por otro partido, sino que muestra una especial inclinación a llevarnos  a los tiempos anteriores a 1978, cuando se redactó el artículo 27 de la Constitución. Que ante cualquier reivindicación razonable se responda que lo que hay que hacer es cumplir la Constitución –lo que no se pone en cuestión-, no deja de ser una tomadura de pelo para quienes hayan detectado un problema que pretenden arreglar democráticamente. Tampoco se entiende por qué ya vayan once leyes del mismo calibre –orgánico- no han solucionado, y que todo siga a la espera de una nueva ley de similar cariz.  Si todo hubiera sido tan bello y magníficamente elitista como indica el que esta LOMCE se haya querido vender en 2013 como  la ley de “la mejora” fetén,  es ininteligible que, apenas cuatro años más tarde, se esté clamando por un “Pacto Social y Político en Educación”. Algo, mucho o poco, según se mire, no va bien  -democráticamente hablando- en el funcionamiento de lo acordado en 1978.

Bajando al 3,7% del PIB

El otro momento clave –con periodicidad “histórica” más cuantificable todavía- en que se traduce el valor que se concede a la educación democrática desde las instancias del Estado, es el de los presupuestos anuales, donde se reflejan las opciones de recursos disponibles. Actualmente, después de las transferencias a las Comunidades autonómicas, los PGE comparten con los de estas las propuestas de inversiones y recursos  en que queda constancia, cada año, de si hay mejoras reales o  postergación.  Los recortes de 10.000 millones a Educación en estos años últimos, y que este que entra vaya a bajar respecto al PIB  hasta un 3, 7%, es decisión del Gobierno de Rajoy ante Bruselas a causa de los déficits a que nos ha conducido esta “crisis” inacabada. Pero lo que, por ejemplo,  proyecta la Comunidad de Madrid, permite observar cómo se puede inducir un determinado aprecio o desprecio continuados, lo que en este caso y para el año próximo significa, una vez más, aprecio por una de las redes del sistema, el de la enseñanza privada, y  menosprecio por la pública. La serie histórica de presupuestos de la Comunidad madrileña muestra, con pequeñas variaciones, cómo haya sido esta inclinación de fervores desde que Esperanza Aguirre encontró respaldo en las urnas: el crecimiento de los colegios privados ha sido paralelo al de las atenciones que se les han propiciado desde esta Administración política. Que esto continúe con Cifuentes, a pesar de múltiples escándalos recientes en asuntos como  como contratos a interinos, insultos al profesorado, construcciones desatendidas o postergadas, corrupta cesión de espacios públicos a entidades privadas, o desplazamientos forzados de alumnos fuera de sus barrios, es perfectamente observable todavía por cuantos reclaman “calidad educativa en abstracto, sin mentar desigualdades legalmente instituidas desde antes de 1978. Lógico que, desde otras instancias como los sindicatos de profesores, o desde Plataformas como Marea Verde, esta reiteración –histórica- de los desequilibrios que vienen de aquel entonces predemocrático,  suscite, junto al rechazo, el cansancio de tener que recurrir, una vez más, a las manifestaciones y posibles huelgas como única forma en que les hagan caso.

Pobres dos pobres

Se volverá a oír aquel nunca mais, como ha sucedido en Galicia después de la horrible semana de incendios.  Y se reiterarán los avisos que, desde el estallido del 15M de 2011, se vienen produciendo a raíz de recortes, externalizaciones y privatizaciones de prestaciones sociales, y de medidas adoptadas –legalmente- para flexibilizar el trabajo. Vamos hacia diciembre, pero la lotería y el turrón de este año no distraerán a muchos de  prestar atención a los problemas que la cuestión catalana ha relegado a segundo plano. La Subcomisión parlamentaria para hablar del territorio, y la revisión de  la Constitución de 1978 ya miran con lupa los artículos 166-169 de su Título X.. No será fácil ni lo uno ni lo otro.  Pero tampoco se sostendrá que, en nombre de lo ya legislado y a contrapelo de las exigencias democráticas, quienes más lo necesitan vean que sus asuntos se pudren y que solo les quede, como único consuelo, suscitar la compasión de los transeúntes clamando, como  los mendigos de antaño: Pobres dos pobres.

TEMAS: Cataluña. España. Historia. Presupuestos Generales del Estado. Prestaciones sociales. Políticas educativas. Revisión constitucional.

Manuel Menor Currás

Madrid, 05.11.2017

Méndez de Vigo avanza no seu plan de convalidar a LOMCE cun pacto político

Pechada a comparecencia de expertos para o posible “Pacto Político e Social en Educación”, Méndez de Vigo deixou clara a ruta a seguir pola Subcomisión do Congreso.

Se a situación actual da Educación española xa ten “calidade”, do que se trata é de mellorala desde un “consenso” dos grupos políticos. A idea ministerial é dar a imaxe de que “somos todos parte dun proxecto común”. Nese caso, a LOMCE podería ser substituída por outra lei “flexible e estable”. Con eses supostos,  Méndez de Vigo segue apostando pola actual fórmula instituida de “a liberdade de elección educativa”, un modelo descentralizado e a aposta por tratar de reducir o “abandono escolar”, á vez que tratará de incrementar o sistema de bolsas.

A LOMCE xa ten “calidade”

Primeira mensaxe a deducir: se a LOMCE xa ten “calidade”, non necesita demasiados cambios. A metodoloxía seguida na Subcomisión parlamentaria durante case un ano permitiu que, entre tanto ruído de intereses contrapostos, quedase ao calado, sobre todo, o saber dos expertos. Se unha maioría acepta agora, por compromiso ou por aburrimento, o que sexa -pois nin de inversión da tendencia do peso da Educación nos PXE  se falou- estase incidindo en que sigan vivos o espírito e gran parte da letra da LOMCE. Vantaxe do método seguido ata aquí é que, sen este enleado trámite, non se mantivo algo afastado o conflito educativo existente. E os estrategas do PP tampouco dispoñerían dun pretexto “legal” con que acalar os disidentes.

Segundo: non se discute o protocolo seguido neste “diálogo”, pois xa entra na súa segunda fase. Se o procedemento foi aceptado ata aquí, todo apunta a que o seu proceder culminará adecuadamente, co diplomático sorriso deste ministro máis satisfeito que nunca.

Terceiro: ao aceptar que o que se redacte agora sexa a expresión canónica dun proxecto común “de todos”, quedarán fóra de xogo outros proxectos en que, do que se trata -ademais- é de lograr que unha boa educación tamén sexa “para todos e para todas”. Quedará marxinada, ademais, a expectativa de cantos propuxeron que era unha boa ocasión para que o art. 27 da Constitución fose sometido a unha relectura que non deixase tanta flexibilidade interpretativa como a que se desenvolveu nestes case corenta anos. E pode augurarse, xa que logo, que, en diante, non se pechará a proliferación alternante -e democrática- de leis educativas. O rexoubeo dos que fían a bondade do sistema á legalidade coma se dun mantra se tratase, só será superado polo dos hermeneutas do ramo. A ansia por acumular cambiantes nominalismos no BOE seguiralles proporcionando abundante traballo. Tamén acrecentará a indiferenza de profesores e mestres, mentres aumenta a fe nas profecías autocumpridas.

E cuarto: no suposto proxecto “común” a que se aspira seguirán rexendo “para que o sistema sexa “estable”- coñecidas fórmulas da doutrina do Shock que -denostada por gardiáns da orde neoliberal- foi posta en práctica, desde os anos noventa e máis explicitamente desde 2011, fronte ao pacto por un Estado de Benestar. O seu buque insignia, a “liberdade de elección de centro”, contará co agradecemento especial da rede privada/concertada -dada a cantidade de “iniciativa social” en que ten posta a súa esperanza- e terá a benzón da Conferencia Episcopal. Co sistema de becas como recurso concesivo –“flexible”- tratará de dar cobertura a unha aparente igualdade de oportunidades, con que pretenderán satisfacer a esixencia constitucional da universalización educativa. E as situacións xeralizadas de segregación que queden sen atender serán casuística coxuntural a paliar “flexible” e benevolamente, aínda que o imperfecto desenvolvemento dunha educación democrática apenas exceda a mera escolarización en demasiados casos, constituídos en indicador -práctico- de inequidade educativa.

Unha perna tapa a outra

O cancionero popular galego aconsellaba isto ás mozas casadeiras que non tiñan o enxoval indispensable. Similarmente sucede co sorriso do ministro cando fala de Educación, da aplicación a Cataluña do artigo 155 da Constitución ou do adoutrinamiento que -malia a tanto observador, ministros e asesores, como proliferaron en 40 anos- sinala ao sistema escolar como causante de conflitos graves como o catalán. 

Tras ese sorriso ministerial corremos o risco de que, superada esta fase coxuntural, sexa peor. O rictus desaprobador que ás veces non oculta, tampouco impedirá que, aínda que os conflitos urxentes destes días valerían para tapar acortedade do seu plan para a educación democrática dos españois, desapareza o latente malestar. O furto democrático aos cidadáns que se pretende con este proxecto de pacto educativo seguirá aí na medida en que siga limitando o dereito “de todos” a unha boa educación. 

No caso de que a habilidade do herdeiro de Wert logre levar a bo porto o que ao comezo desta lexislatura parecía imposible, e que sexa asinado, previsiblemente pola mesma maioría que apoia ao PP neste incerto e preocupante mes de outubro, as súas limitacións limitarán o futuro cívico. Seguirá sen estar dispoñible “para todos” os cidadáns e cidadás que poidan saber e decatarse do que sucede, e, tamén, que sexa potenciada a súa aptitude para compartir mellor un conflitivo mundo globalizado.

Polo demostrado ata agora, a nosa política educativa estivo lastrada, case sempre, pola arte da improvisación, en que o urxente comeuse sempre ao indispensable. Que a ignorancia e a manipulación poñan en risco a sa convivencia futura dos españois, nin importou moito historicamente nin parece que preocupe neste momento. Pode, pois, que se logre un oportunista “pacto político” de urxencia, pero o desinterese por un “pacto social” volverá poñer pronto en dúbida as expectativas desusadas que espertara. 

TEMAS: LOMCE. Pacto Social e Político en Educación. Subcomisión parlamentaria. Conflictividade. Adoutrinamiento. Méndez de Vigo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 26.10.2017

Hai outros incendiarios. Crean bulos identificables, pero difíciles de erradicar

Hoxe é máis fácil propagar explicacións conspiranoicas. Atóldano todo, pero confortan moito, especialmente cando a ignorancia do que sucede é grande.

Andabamos abducidos e o Noroeste púxose a arder. Non abondaba co de Cataluña e veu o acontecido no norte de Portugal e en Galicia: todo un, independentemente das fronteiras territoriais, aínda que a sorte sexa dispar: moito peor en Portugal. O lume non ten sentimentos de pertenenza como os humanos, empeñados en delimitar diferenzas onde non hai case nada que diferenciar, como saben ben os xenetistas e os paleontólogos ocupados nas nosas orixes. Os modos de tratalo si marcan diferenzas.

Restriccións mentais

Pese á maior profesionalidade amosada en Galicia, o camiño por onde se están empeñando en levar as autoridades a nosa atención a este problema, parece optar polos cerros de Úbeda. Adoita suceder cando a realidade excede aos responsables da súa xestión, para evitar toda autocrítica De como afloran os prexuízos hai exemplos notables en todas partes, como o de Jordi Puyol sobre os andaluces, nun libro de 1976 sobre emigración publicado na editorial Nova Terra. Nestes días escuros , urxía limitar o terror, presenciado en directo polos que frecuentan televisións non oficiais. A ministra de agricultura cinguiu a cuestión a “un problema criminal” coma se con que os xuíces encausen a algún presunto incendiario, xa tivésemos garantida a tranquilidade. Doutra banda, o actual presidente da Xunta, arrepentido repentinamente da zafiedade amosada en 2006, cando incendios similares cercaron pobos e cidades, culpaba agora aos que criticaban a súa xestión desta urxencia. Segundo Feijóo, dividen Galicia acausa do lume e, agora di que el nunca culpará a ningún partido por iso.

A calidade educativa

De bulos e medias verdades tamén se vive na medida en que son cridas. A secuencia catastrófica do queimado estes días en Galicia, ata en cidades moi ameazadas polo lume, veu trenzada con multitude de alarmas que puxeron máis medo no ambiente, sinal de que o pánico é moi rendible: devólvenos ao Paleolítico inferior.

Por tal razón -e con destinatarios parecidos- o bulo tamén é habitual en educación. Os historiadores da educación española saben dos bulos que se fixeron correr no século XIX e primeiro terzo do XX para que algo preciado como, por exemplo a “liberdade de ensino”, beneficiase en exclusiva ao ensino privado cando a pública non cubría a rudimentaria alfabetización. Os que viviron o ideario da ILE nese mesmo período, saben como canto promoveu esta institución -Xunta de Ampliación de Estudos ou o Instituto-Escola, entre outras iniciativas- foi perseguido por promover a liberdade de investigación e coñecemento. O que tardou en ter recoñecemento público é outro exemplo do rendibles que adoitan ser os bulos para algúns, en detrimento de todos.

As xeracións que viviron en carne propia o nacionalcatolicismo educativo -coa súa exclusiva adoutrinante na escola-, poden dar fe da cantidade de bulos que circularon por terra, mar e aire naqueles anos. Non son poucos aínda os que perviven, como proba o frecuente que é ter que debater -fronte a razoamentos de aire máis ou menos tabernario- sobre a nostalxia daquela educación.

Os maiores de 55 anos foron testemuñas doutros bulos. En continuidade dos anteriores, destacan os que se fixeron circular á propósito daquela tímida reforma de Villar Palasí en 1970, a LXE. Aquela ampliación da obrigatoriedade aos 14 anos puxo en solfa outros leves cambios, ineludibles, por outra banda, se se quería estar ao ritmo do desenvolvemento económico en marcha. Sentou mal a moita xente aquela tímida extensión do saber fóra das marxes sociais a que estiverao restrinxido. Cando en 1985 e 1990, a LODE e a LOXSE trataron de que fose máis consistente e máis ampla, ata os 16 anos, os mesmos bulos e infundios volveron con máis forza. Á marxe das carencias económicas en que aquelas reformas se moveron, as machaconas mentiras dos bulos de entón seguen vivas en infinidade de conversacións. Moitas antoloxías do disparate estudiantil que entón circularon repetiron sen empacho o que recolleran outras recopilacións dos anos setenta. Insistían agora na “baixada do nivel”, a “exebeización”, o pouco “esforzó”, a “ignorancia” que se propalaba coa “lúdica” ensino “comprensivo”. En diante, incluirán como desculpa os plaxios descarados.

E o adoutrinamento

A lucidez dos propagadores de paparruchas volveu brillar en vésperas das eleccións que gañaría o PP na segunda metade dos 90. As “Humanidades”abandonadas -especialmente en comunidades como Cataluña- ou, sobre todo, “a calidade” que había que lograr por todos os medios se non se quería ir ao desastre absoluto, foron o virus de que se valeu o neoliberalismo conservador desde entón para desarticular a educación pública. De fondo, con todo, quedaba sempre oculta a razón que non se explicitaba: a onde iamos parar cunha educación que pretendía cumprir o precepto constitucional da “universalidade en igualdade” Xa o Estado de Benestar facía augas e os defensores sen concesións do libre mercado como norma, e do consumismo redentor, empezaran a minar os dereitos sociais, que en España apenas rozaramos. Entendían que os diñeiros dos impostos mellor estarían nos seus petos que en mans do Estado para que atendese as necesidades da igualdade. O da Educación tamén era unha mercadoría. A “calidade”e a “excelencia”, o bilingüismo e os novos xeitos de gestionar e dirixir centros, co profesorado máis como peonaxe -en competencia- que como cooperador nun complicado traballo colectivo, xa non cesaron na erosión do sistema, en paralelo coa redución inversora.

Recordan os debates que precederon ás eleccións de 21.11.2011, cando se ía a lograr un “pacto” educativo que o PP desbaratou cando case todo estaba a punto? Pronto a Sra. Gomendio -especialista en primates e en manipular estatísticas sobre educación- debateu en televisión as excelencias doque ela e o seu hoxe esposo, o Sr. Wert, trouxeran en dous anos ao sistema educativo. A suma de infundios que lanzou en pouco tempo para convencer aos máis despistados sobre das melloras de que fora portadora -antes de exiliarse á OCDE, en París- , poden verse nas reaccións que trouxo a LOMCE nestes catro anos últimos. Ata o PP sentiuse urxido, agora, a falar de “pacto” coma se tal cousa. 

Van para longo trampantoxos e trileiros, e máis despois do art. 155. O último eslogan lanzado como bulo, agora directamente contra  cantos cataláns saen á rúa nos últimos tempos é o do “adoutrinamiento”. Esta doutrina, variopinta nas súas formas, contou co auxilio do Sr. Méndez de Vigo. A súa versión descualificadora afecta, de paso, aos valores da escola pública e aos seus obxectivos de convivencia cívica.

Desenmarañar

Vai resultar que, pese ás canles garantistas para resolver contenciosos, porque haxa casos de manipulación -en Cataluña exceden os 100.000 profesores para 1.562.780 alumnas/os-, o acertado é desconfiar de que enganan. Se algo garante, en xeral, o ensino público, é a liberdade de pensamento, avalada polo contraste continuo duns e outros profesionais. Non pode dicirse o mesmo de moitísimos centros privados, cuxos alumnos e profesores han de aceptar un “ideario” uniformador. Os seus mentores e propietarios vixían que se cumpra a machada, sen que -segundo este bulo- adoutrinen. Veu ben que este asunto saltase na súa crudeza ao Parlamento e que os que defendían unha proposición para controlar o suposto “adoutrinamento” do ensino público catalán quedasen en absoluta soidade. Pero algo queda sempre.


Hai incendiarios e pirómanos de toda índole. Quen atacan os dereitos de todos a unha boa educación saben o que fan. Os que queiman o monte galego son de mala calaña, aínda que pasen por exasperados: peores son os que queimaron xente en cunetas e campos de concentración. Desviar a atención cara a casos cuasi folclóricos permite obviar que  cada vez máis a abundante masa forestal galega seguirase queimando. As causas profundas seguirán en pé. Unha discutible xestión dos medios dispoñibles e, sobre todo, a pouca atención a unha demografía, moi envellecida, favorecen a desidia ou o aproveitamento exasperado do monte. Facer desaparecer ou reducir máis a superficie do queimado en exercicios anteriores esixe analizar e reestruturar a fondo as políticas seguidas desde os anos noventa. 

Pouco se arranxa falando de “terrorismo ecolóxico” se non se parte dos efectos últimos da emigración que, desde os anos sesenta, abandonou infinidade de paraxes e aldeas. Nos espazos da agricultura de subsistencia anterior, minifundios na súa inmensa maioría antieconómicos, medran silandeiramente as silvas, xenistas e especies invasoras, con grave risco de dano ao medio, un ben común superior. As 35.000 hectáreas da Galicia queimada este ano -e da que de xeito aleatorio queda por queimar- seguirán perigando mentres non se negocie o sistema de propiedade destas áreas incultas onde, ademais, as taxas de reposición demográfica son negativas. As prediccións de choivas chegaron tarde nesta ocasión, e as rogativas para que chovese non deberon ter a demanda doutros tempos. A racionalidade da prevención que se demanda volverá ser invocada nada máis empezar outro período de seca, seguramente máis prolongado. Todo indica que seguiremos tendo cada vez máis incendios e máis grandes de proseguir coa inercia habitual. Ata, aínda que cada ano siga crecendo o investimento en medios para atallar o lume. 

Valores e recursos

Botar balóns fóra -con bulos conspiranoicos- nesta época da rapidez informativa é máis fácil que nunca. Propáganse mellor e sempre teñen patrocinadores. Isto do “adoutrinamento” educativo -indiscriminado- vén ao xeito para que unha boa educación de todos para todos -no que debe ser unha cidadanía responsable e consciente- tarde en chegar. Os profesionais desta ética do bulo saben que tras séculos de adoutrinamento, a credulidade quedounos incrustada. Parten de que, cando algo non é vero, si é ben trovato coará no océano do despiste. Se un bo sistema de ensino só valese para que nos adoutrinasen? -o que equivale a dicir que nos enganen-, Montoro faría o correcto: Sanidade e Educación seguirán baixando este ano en disponibilidade de recursos. Isto non é un bulo. Tampouco o é que, en 2007, atoparon recursos paraos bancos. Cuestión de valores.

TEMAS: Cataluña. España. Constitucionalismo. Art. 155. Adoutrinamiento educativo. Calidade educativa. Manipulación informativa.

 

Manuel Menor Currás

Madrid, 21.10.2017

Entrará na posible reforma constitucinal o pacto educativo?

As cuestións de territorialidade do Estado abriron o paso á reforma constitucional. O procedemento seguido ata agora para un pacto educativo non debería servir de modelo.

A tensión da cuestión catalá parece ceder un tanto, pero está lonxe de terminar. Deixa por diante, pase o que pase o día 16 antes das 10 hs. a.m., un longo percorrido ata que se logre restablecer un clima de confianza, que é o mesmo que dicir de convivencia hispano-catalá e viceversa. Este debería ser, polo menos, un primeiro obxectivo de futuro a ter en conta: construír un nós que invalide a oposición “uns/outros”, “eles/nós”, e similares.

Teatrerías

Non é bo síntoma, neste momento de expectación, que o que continúa en proceso sexa comparado metaforicamente a un reducido espectro de xéneros teatrais -da traxedia á comedia- capaces de abarcar todo o acontecido e que a herdanza despectiva da farándula fose exclusiva de “eles”. A simplificación foi maior cando se someteu o complexo desta situación a un único dictame ou criterio: “teatro do absurdo”. Non deixa de ser tamén sospeitoso partidismo que, nun momento tan enmarañado, renováronse as invectivas contra o sistema educativo catalán. Por “adoutrinante” nalgunhas áreas do currículum, e por mor da forte atención á lingua catalá, sería motivo principal de que, no transcurso do tempo desde 1979, en que se tramitaron de forma preferente os estatutos autonómicos de Cataluña e País Vasco, os independentistas fixesen crer a unha ampla e crecente cantidade de cidadáns como mellorarían as súas vidas se triunfaban as teses do soberanismo.

Como en moitas outras ocasións da Historia, un simplismo, e máis se é si é categórico e dogmático, pode ser un modo de enturbar máis unha relación que se predica que debe ser cordial, pero á que se lle poñen peros para que o sexa. Neste contexto, é probable que tamén Puigdemont reaccione agora con con unha interpretación do que din que dixo o pasado día un, que sexa de todo menos canónica.. Os hermeneutas do que vaia a suceder son de variada opinión e os demandantes de sentido son apremantes sobre do alcance dos actos e cadros máis ou menos teatrais que sigan representándose na escena política a partir deste 16 de outubro. Para sacar algo en limpo desta lea, non estaría mal, xa que logo, abandonar por un instante esta cousificación de bos e malos e, con ela, os reducionismos simplificadores que adoitan esgrimirse cando o emocional prima sobre o racional.
Os Cadernos de queixas

Mentres recontamos os pratos que entre todos xa rompemos, o máis sensato que parece estar abríndose camiño é que non estará mal repasar como sexa de convincente e cómoda para todos a xestión territorial do Estado á luz do que deu de si o Título VIII da Constitución e, de paso, facer unha convincente revisión do que na Constitución de 1978 estea ou non excedido pola propia evolución social nestes case corenta anos. Que ata os máis aferrados ao esencialismo da Carta magna -herdeiros dos de AP que votaron en contra ou se abstiveron- accedan a iso é xa un éxito. Ou será máis se se emprendese esa tarefa partindo de que vivir xuntos en agradable compañía esixe frecuentes acomodacións da sensibilidade: igual que creceron nos anos pasados os partidarios do soberanismo particularista, tamén pode asegurarse que o acontecido desde o día un está facendo medrar o afán demostrativo do sentimento contrario. Para alcanzar acordos significativos de novo cuño, capaces de facer que todos se sintan a gusto, o primeiro a evitar é que aumenten a decepción e a fartura noutras capas da sociedade. Debería recordarse, máis que nunca, o acontecido cos Cadernos de queixas ás que o Terceiro Estado tratou de atender na Francia de 1789. Canto no lexislado polo Antigo Réxime consideraron inxusto e ameazante, en xullo dese ano empezou a debaterse e cambiarse. O apego dos outros estamentos aos seus privilexios e os abusos consiguintes -demostrativos de desigualdade de trato-, máis as tensións administrativas entre poder central e poderes locais, foron os causantes principais dos anos revolucionarios que seguiron.

Doutra banda, máis aló do que transpira en primeiro plano o encaixe de Cataluña no conxunto territorial de España, os chamados a promover nestes meses os debates e transaccións oportunas, -en definitiva, os partidos políticos e os seus líderes principais-, han de ter gran sensibilidade cara ao que está danado neste momento. Que Cataluña ocupe agora mesmo gran parte da escena, non ha de restar atención a que hai amplos sectores sociais que, en diverso grado pero de xeito constante, mostraron insatisfacción por como o Estado xurdido da Constitución de 1978 os mantivo máis ben esquecidos. Ante todo, ha de restañarse con urxencia asuntos de colectivos que, nos anos posteriores a 2008, foron agravados cos recortes que, en nome dunha “crise” en que non foron parte activa, foron seriamente prexudicados e que, logo dunha suposta recuperación económica, seguen postergados dez anos máis tarde. Quen en cumprimento do desideratum de renovar as regras do xogo democrático teñan que facer propostas e renovar compromisos, tamén serán pronto esquecidos se seguen as pautas dun pasado en que os maximalismos e minimalismos viñan ditados de antemán.
Son moitas as razóns para estimar que, se se quere unha historia común -con sentimento de pertenza compartida polas variadas formas de sentirse español- ha de construírse como tal e non con dobres raseiros ou con predeterminacións establecidas por élites privilexiadas. Non estamos en 1978 e os riscos de desafecto poden levar a camiños máis tensos que os vividos estes días. O mundo político en que nos movemos o que transmiten as noticias de EEUU estes mesmos días co seu aislacionismo crecente, ou as eleccións últimas en Austria e Alemaña, ademais do Brexit- non está precisamente por un mundo agradable de todos para todos.

De todos e para todos?

Esa aspiración -unha “escola de todos para todos”- que desde 2011 é un eslogan constante nos medios, nas folgas, manifestacións e declaracións dos defensores da escola pública, e concretamente dunha das súas plataformas reivindicativas máis tenaces -Marea verde-, foi obxecto do insulto e acoso verbal ata o insulto programado por parte dos amantes do neoliberalismo educativo en diversas ocasións. Ademais, ese desencontro conseguírono levar -legalmente- á LOMCE e a un conxunto de decretos e recortes presupostarios ben coñecidos, amplamente contestados tamén por sindicatos. Os descontentos que son moitos, e máis se se contan tamén os que en Sanidade e outras prestacións sociais existen -e os que xeraron as reformas laborais últimas-, non o son por adoutrinamiento de ninguén, senón por convicción de que o xeito en que se lles impuxo todo iso -legalmente, claro-, só mostran, con pouco respecto ás súas demandas, un moi peculiar xeito de “dialogar”. En momentos concretos destes anos últimos -especialmente ao fío do 15-M e das “Marchas da dignidade”-, os disconformes con tales modos xa mostraron evidentes sinais de fartura deste encorsetado modo de proceder, tan pouco esforzado en atender -lexislativamente- a súa situación de crecente exclusión, evidenciada no VII Informe de FOESSA.

Aos descontentos coa estrutura do sistema educativo existente, xa non lles vale a legalidade instituída. Dicirlles que imos a un suposto “pacto educativo” -ao que algúns cualifican “de cartón pedra”- non os consola, porque non os priva da precariedade en que as élites gobernantes situaron -legalmente- á educación española. Este procedemento só alarga o incumprimiento en satisfacer con dignidade o dereito de todos a un tempo educación digna. Entre outras cousas, porque aí segue esta norma organizativa, logo de catro anos e sen vontade de que cambie. Aí segue, ademais -aínda que sexa pouco reivindicada-, a inexistencia dunha historia ou un relato común, capaz de vertebrar de xeito mínimamente homoxéneo o acontecido na evolución da educación española nestes 39 anos. Hai en realidade unha continuidade respecto ao pasado anterior a 1978. A desconexión narrativa en moitos aspectos principais indica que, por exemplo, privada e pública configuran estruturas educadoras moi distintas, coma se dun estado dentro doutro estado se tratase, non poucas veces subsidiario o primeiro do segundo. Os investigadores das políticas educativas -e sobre todo das culturas escolares en presenza-, son testemuñas principais da dificultade de axuntar os datos indispensables para analizalas e comparalas, entre outras cousas pola dificultade existente para dispoñer da información adecuada. A que proporcionan uns ou outros colexios e institucións varía segundo a súa adscripción. “Privado”, “público” e “concertado”, “relixioso” ou “laico”, adxectivan aleatorias gamas de celo empregado en facer practicamente imposible un coñecemento público e fiable., o que indirectamente alude claramente a unha deixación persistente -crecente ata nalgúns aspectos- por parte do Estado en canto á súa responsabilidade no cumprimento das esixencias que impón combinar a universalidade do dereito á educación con que sexa en liberdade e igualdade.

O art. 27

Deste xeito, desde a perspectiva do manifiestamente mellorable na estrutura educativa española -revisable como outros aspectos dunha convivencia democrática-, unha cuestión principal -determinante da ambición reformista- vira en torno a se o artigo 27 da Constitución ha de entrar -e en que medida- no suposto revisionismo constitucional que nos últimos días estase mencionando como saída ao problema da catalanidade territorial dentro do marco constitucional español. Os estudantes, as súas nais e pais, e profesores dos distintos niveis educativos, poden alegar moitos agravios sobre dos incumplimientos que o citado artigo soportou en sucesivas e alternantes políticas seguidas cara á educación en xeral e cara á escola pública en particular ao longo destes 39 anos. Sen lei é verdade que non é viable a democracia para todos, pero se a lei impide a lexitimidade das aspiracións dos cidadáns ou que se desenvolva o lexislado noutro momento, pode facerse obsoleta e converterse en rémora pesada. En Francia, moitas das aquí inatendidas desde 1978, tiveron alí valemento legal desde 1905; teñen outros problemas, pero non moitos dos que aquí deberían xa ser pasado histórico. (Continuará).

TEMAS: Cataluña. España. Constitución. Título VIII. Art. 27. Pacto educativo. Reforma constitucional. Historia educativa. Problemas sociais. Problemas políticos. Convivencia pacífica. Educación social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 15.10.2017

Ensinanzas que quedan trala vertixe de 1-O

O nacionalismo baseado no sentido de pertenenza non ha facer esquecer que o nacionalismo cívico, o dos dereitos sociais, retallados ou esquecidos, segue relegado a segundo plano.

Foron días frenéticos e non pode garantirse o que poida pasar aínda no horizonte da convivencia con Cataluña. No entanto, logo do visto, empezou a abrirse paso unha conxunción de elementos entre os que cabe destacar un proceso algo mistérico e fóra de foco, pero eficiente aínda na canalización dalgúns desencontros. Cardeais falando con algúns dos nosos líderes políticos e ata o Papa amentando o ilegal do secesionismo -se non houbese colonización por medio-, parecen conducir a xestión dos desaxustes entre catalanidade e españolidade fose do precipicio in extremis en que quedou o 1-Ou. Mentres, o Sabadell e Caixabank movían o Ibex-35 por un escorregadoiro e imitaban a moitas outras deslocalizacións como no capitalismo recente foron. E na marxe, os tentados a crer que a fe move todas as montañas independentemente de ilacións que poidan existir entre o temporal e o celestial, xa poden meditar de como, entre a realidade e o desexo, caben sorprendentes limitacións.

Sensacións de perda

Neste impasse, incerto e con múltiples iniciativas en marcha -entre as que destacaos vestidos de branco ante os concellos o 7-O-, nada impide inferir aprendizaxes que enriquezan a vida colectiva. Unha moi relevante é que o “principio de realidade” -a limitada elasticidade que admite o posible- segue onde adoitaba. Non só é que as demostracións de forza, máis posibles a unha das partes en conflito, se mostren inútiles para deter o sentimento de millóns de persoas. As verdadeiras claves residen na forza impositiva da economía: os que a controlan marcan o ritmo. É por iso que, independentemente da efectividade que conleve, o cambio de sé social dalgunhas empresas principais fará bastante máis que moitos actores políticos na recondución da situación a unhas canles en que as diferenzas poidan saldarse sentándose todos a dialogar. O propio Artur Máis acaba de recoñecer que “Catalunya non está preparada para a independencia”.

Outra aprendizaxe non menor ten que ver coas sensacións de perda, pois é obvio que todos perdemos con esta historia inconclusa do procés. De entrada, perder o tempo coa exacerbación exaltada dos sentimentos de pertenza é unha das formas primarias que conducen á decepción. Cabe recordar que, como pobo, levamos perdendo históricamente “desde que no século XIX os nacionalismos excluíntes fóronse impoñendo como dogma bendicido e protexido pola divinidade fronte aos quepoñían o acento reivindicativo na extensión dos dereitos e liberdades. O reducionismo a que foron sometidas as aspiracións á liberdade; a igualdade e a liberdade, é froito en gran medida de cantos fixaron distintivas fronteiras sociais, económicas e ata físicas, ao seu desenvolvemento: os desastres bélicos a que todo iso conduciu deberían estar moi presentes en cantos teñen como presunta responsabilidade na dirección dos asuntos públicos, salvo que lles importen unha figa eses futuros distópicos que tanto presaxian os xogos electrónicos. Nestes tempos últimos, ademais, todos seguimos perdendo: abonda tratar de fiar a racionalidade do acontecido desde que Francisco Candell escribise Els altres catalans (1964). gañamos en particularismos displicentes, deixamos que se naturalizaran novas formas de diferenciación clasista, étnica, cultural, de xénero; reforzamos as distancias de trato e é máis que probable que esteamos construíndo un país brillante en narcisismos pechados. Pese ao AVE e ás redes sociais, o crecente desequilibrio social xerado coa “crise” multiplicou as situacións en que uns e outros terminamos fitándonos de reollo.

Identidade étnica e identidade cívica

Proseguindo nesa actitude exclusivista que tan ben soubo expresar Goya nos seus Desastres, o risco máis grande neste momento é que medre incontrolable o desafecto, a desunión e, de paso, a inestabilidade social, de seu moi tocada cara aos extremismos co acontecido nestes días. Cos asuntos de nacións e nacionalismos -ou o que Álvarez Junco denomina Deuses útiles-, alguén gaña sempre. Detrás dalgúns políticos máis tacticistas co seu que estrategas do ben común- e dalgúns crédulos votantes, quen sacan máis proveito deste xogo perverso -en que se mestura todo tipo de pretextos- vénlles ben a fartura total do resto de cidadáns. Ao dúctil entretemento emocional coa “identidade étnica”, capaz de instrumentar a sensibilidade do propio ata o enfermizo, non lle importa moito que poida pasar coa atención aos problemas concretos que limitan, reducen e anulan a “identidade cívica”, a que máis importa.

A construción destoutra identidade aliméntase da esixencia no cumprimento dos requisitos que levan consigo os dereitos que implica o pacto social. E é nos servizos públicos -en que se inscriben as políticas educativas- onde mellor se reflicte. É aí, na articulación dun sistema público controlado polo Estado, aberto a toda a poboación e ás súas necesidades específicas, onde cada grupo político -nacionalistas incluídos- plasma a súa particular concepción das diferenzas. Nesta perspectiva, os distingos eminentemente territoriais non adoitan ser senón reclamos, de captación de adeptos e de distracción de persoas ben pensantes. E a todos deberían preocuparnos, de todos os xeitos, debates como algúns que se suceden na Asemblea actual de Madrid. Repetitivos de si mesmos, retardan a atención xusta aos problemas, como pode verse se se compara unha sesión do mes de xuño con outra ben recente, en que, a propósito da súa xestión, o conselleiro de Educación Rafael Van Griecken non puido acalar o recordatorio de cuestións que contradin a súa versión oficial. Entre elas-e en referencia directa a neglixencias documentables respecto a rede pública-, a moi deficiente planificación do comezo de curso; a adxudicación de construción de novos centros sen rigor de seguimiento: o 30% sen terminar a tempo e algún con sete anos de atraso; a ratio desmesurada de alumnos se se mide aula por aula; a falta de docentes en moitas delas; a persistente inestabilidade de moitos outros como interinos; a incorporación tardía de novos contratados ,e a sospeita engadida de que, si non traballan nove meses, non se lles pagarán as vacacións; a falsa propaganda da “liberdade de elección de centro” -á que a maioría da poboación non pode acceder- e o consiguiente mito da “calidade de ensino”, cando tan pouca eficiencia se mostra de ano en ano para que desaparezan o chamado fracaso escolar e o abandono temperán.

Do non ao diálogo social

Esta deficiente atención a un dereito cívico fundamental como o da educación explica a persistente demanda de cantos, desde este campo, sinalan, cansos: “non podemos esperar máis: Mentres estamos pendentes de posibles pactos, desde arriba entretéñenos con diálogos imposibles e propostas lexitimadoras das súas políticas educativas”. Sería unha mágoa e, tamén, un gran risco que esta necesidade dun diálogo interesado en solucionar os problemas, mutase en decepción imparable. Nun mundo incerto como o actual, o gran erro será fialo todo ás certezas do inmobilismo e aos recursos do código penal fronte a cantos mostren disconformidade co existente.

Cando a incomodidade e o fastío alcanzan a millóns de persoas -como sucede en educación, en sanidade e en prestaciones sociais-, os seus motivos transfórmanse en serio problema social; tratalos políticamente de xeito consistente e responsable só é posible se pasa por un diagnóstico e unha concertación dialogada cos distintos actores, e non só entre as elites máis concernidas polo desasosego. Non hai outro modo de atoparlle solucións duradeiras e satisfactorias a todas as partes. Na situación actual, enrocarse en esencialismos ou en acordos de fai case corenta anos -coma se as circunstancias de España nada seguisen intactas- só conduce ao empobrecimento da convivencia. Tampouco vale encubrir uns conflitos con outros como o moi sensible da xestión territorial, pois nos enlearemos nun patriotismo reducionista e moi perigoso: manipular sentimentos, e que non quede espazo para a razón, acaba en irracionalidades como as que poboan a tradición histórica. Claro que tamén palabras prestixiosas como “diálogo” ou “democracia” son manipulables de contino. Ás veces, nada teñen que ver cun mellor desenvolvemento humano, como xa requiría Aristóteles fai 25 séculos. Vén ben recordalo e non confundir o efémero co importante se se quere atopar unha saída digna ás dificultades deste acelerado presente.

TEMAS: Diálogo social. Problemas sociais. Nacionalismo cívico. Nacionalismo étnico. Democracia. Autonomias. Constitución.

Manuel Menor Currás

Madrid, 07.10.2017