Os eufemismo de Gomendio na preestrea da LOMCE: un espellismo

A propaganda das bondades da LOMCE esconde na FP os fracasos do sistema educativo, pero aumentará a desconfianza e o rexeitamento cara á nova lei.

O peor das nosas composicións literarias escolares non era a súa severa obligatoriedade, senón que había que lelas en público. En certa ocasión, un colega moi satisfeito coa súa polo ton solemne que entendía lograr, fixo o enlace seguinte: “Era de noite e con todo chovía”. Ante tan poderosa relación, o resto da clase, para asombro do meu amigo, non só non enmudeceu senón que estoupou en sonora gargallada. Apenas tiñamos idea de case nada aos nosos escasos 13 anos, pero si un ríxido sentido da coherencia.

O pasado día once, a roda de prensa da Sra. Gomendio ante o comezo de curso non parece producir asombro excesivo, pese a que un dos problemas máis graves do sistema educativo español como o abandono escolar temperán, parecía entrar en fase de solución. A presumible boa intención desta señora e a inestimable aceptación mediática predominante quixeron tranquilizarnos neste estraño comezo de curso sorprendendo aos españois con tan magnífica noticia (Ver: http://www.youtube.com/watch?v=HFkl6NCILmw ). Pese a todo, repasada amodo, á secuencia discursiva de Gomendio falláballe -como ao compañeiro da miña infancia- a consistencia ilativa e, tratándose dunha doutorada en Ciencias por Cambridge, permite cuestionar se o saber moito de primates -asunto que non vén ao caso-, é suficiente para falar de políticas educativas con solvencia. Importante é, en todo caso, que, nesta presentación do curso 2014-2015, pareza esquecer as regras básicas da investigación científica que Francis Bacon deixou establecidas no Novum Organum, tamén coñecido en español como Indicaciones relativas a la interpretación de la natureza. Este filósofo británico chamaba a atención -en 1620- sobre algúns prexuízos -idola- que toda persoa de ciencia debía evitar se quería avanzar no coñecemento. Entre os obstáculos previos que chamaba a remover antes de nada, talvez veñan especialmente ao caso os que denominaba Idola specus, que relacionaba coa educación e o ambiente onde cada cal se cría e desenvolve. Algo así cabe entender que contaminou o seu discurso sobre o que fan, proxectan e, ao parecer, xa conseguiron desde que ela e Wert -ou Wert e ela- están en Educación, ou sexa, en Alcalá 34: a secretaria de Estado fixo pouco crible a indispensable illatio entre as proposicións que vehicularon a súa argumentación.

A preocupación por exaltar os méritos da LOMCE levou a Gomendio a encadenar unha serie de afirmacións que Schopenhauer cualificaría, non como argumentos da lóxica leal que pregoara Aristóteles, senón como “estrataxemas para seguir mostrando, unha vez máis, que sempre ten razón. O profeta Ezequiel falaría de “falsa visión” (12,24). Segundo ela, deberiamos fixarnos en como diminuíu o abandono temperán estes últimos anos, dun 26,5% (2011) a un 22,7% (2014) e, como, en paralelo, aumentaron os que optaron pola Formación Profesional (ata un 33%) -de 600.000 pasouse a 800.000-, todo grazas ás mensaxes gobernamentais sobre da empregabilidade da FP e a como as ideas deste Goberno, desde o principio, callaran nas familias. A súa dialéctica erística levábaa así a indicar que a aposta pola FP -auspiciada pola OCDE-, era identificable no dinamismo e modernidade educativos que propiciaba a LOMCE. Ergo, o estreo desta lei neste curso indicaba que, por fin, estabamos no camiño feliz da mellora educativa.

Oxalá fose verdade que o dito o xoves tivese a lóxica indispensable para conferirlle a auctoritas debida no inicio deste curso académico! Oxalá que, por fin, achásemos o camiño para mellorar a educación! Con todo, achacar este ansiado descenso do abandono escolar -cuxa curva descendente empezara xa antes de 2009- ás mensaxes e concepto educativo desenvolvidos polo PP nestes anos é arriscado despropósito, contrario á dinámica complexa dos procesos de cambio. Que estes se noten nun momento preciso de goberno, e apropiarse deles en exclusiva -nesta ocasión, sen “herdanza” ningunha polo medio, nin concorrencia ningunha factores-, é confundir o post quem co propter quem. En nada, pois, nos axua a saber se estamos no bo camiño coa LOMCE. Cun razonamento tan sesgado pro domo sua -é dicir, arrimando o brasa á súa sardiña-, a conclusión non pasa de hipótese autoxustificativa, improbada e, seguramente, improbable: confundir a realidade co desexo induce a erro. Pero en último término, se tan segura está de que -con meras medidas de propaganda e sen botar man das medidas que esta lei suscita, é dicir, ao amparo da lei anterior e cando non hai un euro para aplicar esta nova-, xa acertaran a guiar o sistema educativo pola boa senda das melloras, non se entende por que se aventuran en algo que, polo visto nestes longos tres anos de xestión, só conduciu a ásperas confrontacións con todo o mundo e a un provisional monólogo enfático consigo mesmos. A indiferenza con que os axentes sociais relevantes acolleron esta explicación de Gomendio -e as previsións de que o curso vai seguir polos camiños da conflictividade de anos pasados- indican que as predicións dunha secuencia agónica nos días e meses que veñen non concordan cos desexos da secretaria de Estado.

Talvez alguén sacará desta continuidade conflictiva algún canto épico -como se deduce da lectura dalgúns medios-, pero o fondo grave de tal exaltación poética non deixará de ser afán de confundir ao persoal, cando xa non estamos na época homérica dunha aristocracia patriarcal senón nunha democracia presuntamente igualitaria, para a que a anticuada dicotomía do “estudas ou traballas” soa a rancio. Hoxe, ademais, cifrar unha mellora educativa na contorna dunha FP que non se mellorou en absoluto, soa, ata, a obsceno: nin favorece o concepto de educación nin, menos, o dunha formación estrictamente laboral digna. E tampouco induce a construír esa sociedade igual en oportunidades -en dereitos e posibilidades- a que unha educación democrática debería inducir. Porque case todos os analistas concordan en que unha das grandes apostas da LOMCE é esta FP Básica que este ano empeza e que, de xeito evidente, máis parece un caixón de segregación temperá que algo que conecte coa demanda laboral que xera a nosa estrutura económica. En román paladino, que unha cousa é diminuír a estatística do abandono escolar con artiluxios contables e outra ben distinta solucionar os problemas que a FP en xeral e a Básica en particular carrexan como síntoma dunha economía e un trasfondo cultural preocupantes.

Pese á retórica oficial, parece que deberemos seguir falando deste conxunto, máis ben, como dun subsistema residual da educación española. É moi probable, de feito, que poucos destes mozos e mozas da FP Básica que se estrea agora -en detrimento dos PCPI que funcionaban ben-, poidan pasar á FP de grado medio ou que alguén poida soñar con que a maioría acabe montando algún chiringuito turístico -un 22% de emprendedores turísticos engadidos?-, pero é que as carencias deste segmento medio da FP non cesaron de ser un clásico das desatencións gobernamentais. En boa medida, o desequilibrio que temos en España respecto de outros países da OCDE en canto a cualificación laboral, obedece ao pouco interese das administracións públicas por potenciala: nos últimos anos -segundo datos de CCOO- só creceu un 0,6% cando o potencial de alumnos foi do 43,3%. É dicir, que practicamente non puxeron aí un euro, nin por si mesmas nin en concerto coa iniciativa privada. Hoxe, por outra banda, a panacea da dualización formativa -insuficiente no Grao Medio pola menor demanda produtiva-, non existe para tanto estudante como se derivará cara á FP Básica, e menos aínda en áreas de marxinal ruralidade. O que, por outra banda, concorda con outros procesos de longa duración, pouco modificables pola propaganda verbosa de cada lexislatura sen consensos dos diversos axentes económicos e sociais: a estrutura produtiva -cunhas Pemes absolutamente dominantes, de baixa intensidade investigadora e abundante man de obra barata- segue fiando gran parte do seu inestable existencia a unha tradición obsoleta, nada acorde coa sociedade do coñecemento e unha empregabilidade de alta cualificación.

Unha boa FP, ademais, non é barata nin se improvisa: esixe infraestructuras propias ou de empresas colaboradoras, custosas polo investimento inmediato e pola urxencia de constante renovación que precisan. Proba diso é que, entre as condicións que se suscitan para novos campus universitarios -segundo rezan os proxectos de decreto que agora mesmo están sometidos a preceptiva información pública-, non figurará que deban impartir formación de tipo técnico ou de ciencias experimentais, como se viña requirindo. Iso favorecerá que, cando ADECCO está dicindo que o 61,4% das ofertas de traballo existentes esixe formación universitaria (Ver: V Informe ADECCO Proffesional), a iniciativa privada medre a conta doutros segmentos de profesionalización universitaria -en contradición co recordo que a Sra. Gomendio fixo nesta roda de prensa para as especialidades de CIENCIAS HUMANAS, SOCIAIS E XURÍDICAS- e, sobre todo, a expensas da universidade pública. Desde 1997, non só pasaron de 13 a 32 campus, senón que, co crecemento exponencial que desde a implantación do Plan Bolonia en 2009 está tendo o número de grados e másteres, os programas de posgrao dispoñibles xa pasan de 7.000 -en múltiples combinacións e custos tan variados como o peto de cada cal-, o que está xerando que, no nivel teóricamente máis alto da capacidade profesionalizante do sistema educativo español, haxa moito máis ruído que noces: o control da súa calidade é prácticamente nulo, e os circuítos de fidelización entre empresas, profesores e alumnos, tenden a unha feudalización crecentemente pechada e exclusiva.

Fiar, pois, o bo camiño da mellora educativa a unha LOMCE que apenas iniciou a súa andaina e que reafirmará un concepto de educación tan pouco fiable como o cifrado en torno a unha empregabiliade tan aleatoria e baseada en decisións opacas e discutibles como as desenvolvidas nestes anos, é inducirnos a todos a esquecer o que non convén e, ao mesmo tempo, negar unha realidade tristemente existente: é o “dobrepensar” de que falaba Orwell en 1984, únicamente conveniente ás élites neoliberais ás que escoitan Wert e Gomendio. Coa súa teoría de que os “custos” educativos son insostibles, só falta xa que digan que o de Educación é o “Ministerio da Verdade”. Pero -aínda que non o verbalicen- o seu é un xeito de quitar ou limitar un dereito lexítimo a moitos cidadáns, que saben que un bo sistema público de educación non sae gratis e que queren outra política educativa a conta do diñeiro de todos e para todos. O que están facendo baséase nun PIB educativo en descenso -do 5.09% en 2009, ao 3,9 que se espera para 2015-, que nos resituará no nivel de 1987, cando as características e esixencias eran moi distintas, e que só valerá para sinalar mellor aos nados para a exclusión. Os ben pensantes dependentes da dixitalidade ministerial din que isto é irrelevante para unha “boa educación”. Desincharíase o seu misterioso coñecemento da cuadratura do círculo con que só mirasen cara aos fillos dos que pagan os seus soldos. E non sen avergoñarse do desproporcionado reparto con que están cargando os recortes do PIB educativo sobre a rede estrictamente pública do sistema, crecentemente demandada -ademais- a medida que se estanca a crise.

Os eloxios que, en todo caso, suscite a LOMCE, antes ata de iniciar a súa andaina, son os que na Galicia interior propiciaban que se puxese en solfa o botar o carro diante das vacas. Os razoamentos sesgados non evitarán -de entrada- que as formulacións conceptuais que a sustentan teñan pouco que ver coas esixencias actuais e si moito con criterios decimonónicos. E ninguén desexa -de saída- que se asente máis o que xa se ve: esa desinhibición de que a educación pública poida servir á redistribución social en igualdade, o dar a entender que deba respectar o natural sostenimento das diferenzas sociais previas ao nacemento de cada cal, e, ademais, esa enfadado pregón por que o “esforzo” sexa para os outros. Doutro xeito, non se explica esta ansiedade pola empregabilidade do sistema -incluídos os niveis universitarios- como horizonte único e cun simplismo tan reducionista como desacomplexado. Pero é que todo isto complementa a reforma laboral que promovieron: seica incrementou a posibilidade de que poida calquera -se ten traballo- concertar en igualdade cun empregador as súas condicións salariais? E non están dando a entender moitos destes -sos ou corporativamente- que lles sobra xente hipercualificada, e que á outra só saben despedila ou rebaixar os seus dereitos e salarios?

Se a mensaxe de Gomendio, o pasado día once, fose -pese a todos os seus interesados desmáns coa lóxica- o único posibilista, só xente predisposta ou condicionada debeu captado. Porque os máis sensibles á esperanza, os mozos, se poden largáronse ou se están largando, e algunha patronal do emprego xa está seriamente alarmada: non falan daquela beatífica “mobilidad exterior” que dicía Báñez, senón de que a presunta “recuperación” económica está en risco, polo mero éxodo migratorio ao estranxeiro dos mellor preparados

(http://cincodias.com/cincodias/2014/09/11/economia/1410435357_898739.html).

Manuel Menor Currás

Madrid, 13/09/2014

Temas:


Diversificación alumnos a FP/ Abandono escolar :GOMENDIO

http://www.elmundo.es/espana/2014/09/11/5411784622601d15158b457e.html

http://www.infolibre.es/noticias/politica/2014/09/11/o_abandono_escolar_empieza_bajar_antes_puesta_marcha_lei_wert_21353_1012.html

http://www.abc.es/20120910/sociedade/abci-fracaso-escolar-espanya-gomendio-201209092111.html

Novo curso, nova lei

Mario Xermán

Publicado en La Región (10.09.2014)

Este ano, co inicio do novo curso, estreamos nova Lei de Educación. Unha Lei (LOMCE), promovida polo ministro máis rexeitado de todo o Goberno, defendida con argumentos non sempre axustados á realidade, e aprobada sen ningún consenso.

Que todo goberno democrático está lexitimado para elaborar novas leis, é algo que non cabe cuestionar. Que na normativa anterior sobre educación había aspectos susceptibles de mellora, claro que si. Que se facía necesario realizar axustes acordes cos novos tempos, por suposto. Pero, en todo caso, cambios que esixirían unha xustificación moi ben argumentada e unha actitude dialogante e aberta para que a nova Lei puidese contar cos maiores apoios.

Falaba da necesidade de empregar argumentos ben fundados. E ¿cales os empregados polos defensores da nova lei? Pois, tomando como bandeira os resultados do programa PISA (e sempre na boca, Corea do Sur e Finlandia) insistindo unha e outra vez, e outra, e outra, nos datos máis frouxos e silenciando de maneira maliciosa o que teñen de aceptable. “Somos la vergüenza de Europa”, pregoaban os voceiros da causa. “Apoyaría alguna manifestación para poner en evidencia los bajos resultados de los alumnos”, manifestaría a Secretaria de Estado de Educación, Formación Profesional e Universidades en xornada de furor. (Nunca tal se vira que a segunda autoridade dun Ministerio incitara á protesta callejera por cuestións relacionadas co seu departamento).

Mais, en relación con Europa, ¿cales os resultados que tanta vergonza lle producían ós animadores da festa e que tanto laceraban os sentimentos de toda unha Secretaria de Estado do Ministerio? Vaimos ós resultados, para comprobar.

Apartado de Ciencias: Nove comunidades das catorce que participaron nas probas por encima da media da Unión Europea (entre elas, Galicia, coa mesma puntuación que a do Reino Unido). E cinco comunidades, por debaixo da media.

Apartado de Matemáticas: Dez comunidades por encima da media europea (entre elas, Galicia). E catro comunidades, por debaixo da media.

Apartado de Competencia Lectora: Nove comunidades por encima da media europea (entre elas, Galicia, que de novo coincidía en puntuación co Reino Unido, e superaba, entre outros países relevantes, a Dinamarca, Italia, Austria, Suecia.....

Aínda dando por válidos os resultados do programa PISA (que moitos expertos na materia cuestionan), ¿tan malos os resultados? Nuns anos nos que o sistema escolar español viu incrementada a matrícula de alumnos inmigrantes de maneira espectacular . Así, no sector “ensinanzas non universitarias”, de 72.000 alumnos de orixe estranxeiro no curso 1997/98, pasouse a 781.000 alumnos no curso 2011-12. Alumnos que, coa súa diversidade linguístico-cultural e coas súas carencias económico-sociais, veñen participando, na proporción que lles corresponde, nas avaliacións do programa PISA.

¿Tan desastrosos, logo, os resultados para que o Ministro de Educación falase de “fracaso importante en el progreso académico de España en esta década”? En suma, críticas durísimas contra o sistema escolar anterior (no que non encontraban nada salvable) , e críticas das que tampouco os docentes saíron moi ben parados.

O paripé da visita turística dos reis ao Pereiro

David Rubín
Publicado por La Voz de Galicia (07.09.2014)

Setembro sentou os seus reais co anuncio da visita da realeza aos predios ourensáns. O día 2 contaba La Voz que os reis de España «inaugurarán» o curso escolar 2014-2015 no colexio Ben-Cho-Shey do Pereiro cunha semana de atraso. Todo un paripé para iniciar outro curso, o político. O 16 mobilizaranse centenares de persoas pagadas con fondos públicos (axentes da orde, políticos, funcionarios, para que Ourense teña uns segundos nalgún telexornal e unha foto no Hola. A presenza real é unha mera viaxe turística. Aos reis tráenos á última provincia de España para que reciban unha dose de aplausos entregados e afastalos do ruído mediático que xeraría a súa presenza noutras provincias que non é mester sinalar.

Os que programaron a viaxe demostran descoñecer moitas cousas do Pereiro de Aguiar. Desde a anecdótica de que o director do centro, Antón Gómez, (exedil do BNG en Ourense e sindicalista da CIG) é un republicano recalcitrante, ata a de máis fondura ideolóxica de elixir o colexio ao que dá nome Xosé Ramón Fernández Oxea, Ben-Cho-Shey, un inspector de ensino ourensán represaliado e expulsado da súa terra por republicano e galeguista. Os que traen aos reis tamén descoñecen ese devandito («xente do Pereiro, tropa do carallo») que os nativos levamos con orgullo e a sorna que brota a beiras do encoro de Cachamuíña e que se resume nesta conversación entre xubilados: «¿Sabes que van traer ó Felipe e á Leticia ó Pereiro?» / «Vaia ou, paréceme mal que leven ó Pereiro a istes que inda empezaron onte e non ós que levan anos facendo falcatruadas». O acto montado para o 16 en Ourense non axuda a consolidar a idea de que a monarquía do século XXI serve para algo máis que para pousados fotográficos e inauguracións ficticias. Din que os reis querían visitar un colexio rural e elíxenlle ao que, coas súas decenas de empresas (entre elas Lonia Téxtil, Eurostyle ou Galmédica) e os seus 6.326 veciños (ademais dos máis de 500 que viven na prisión provincial), contrasta coa maioría que están inmersos nunha progresiva desertización e empobrecemento. Outra cousa habería que escribir se os reis viaxasen a calquera dos múltiples concellos de menos de mil habitantes que se morren pola súa natalidade nula e a fuxida dos seus veciños en procura dun mañá. Mellor sería que os monarcas, en lugar de limitarse a facer carantoñas a uns nenos nun día lectivo,  se deicasen a coñecer a realidade da provincia e impulsasen, coa súa intermediación, un camiño que mudase o papel de Cincenta que ten Ourense no conxunto de España. Témome que isto non ocorrerá e que o paso dos novos monarcas deixe pegadas deste tenor: «Pois Leticia non traía os pantalóns rotos», «Felipe está máis atractivo que cando ceou na Adega», «pois eu  díxenlle a Leticia que estaba moi guapa», «e eu deille a man». A semana de La Voz deixounos este impacto mediático que eclipsou outros (a soidade absoluta do goberno da capital, as refregas para colocarse nas listas ou os fervores marianos) que á luz da presenza turística do Xefe do Estado parecen meras, e cotiás, menudencias...

No inicio do curso 2014-2015 hai un inusitado regusto polo aforro escolar

O comezo do curso académico deste ano, co acento posto nas contías de investimento educativo, está servindo xa para unha marcada toma de posición ante o que se aventura un ano máis complicado do desexable en educación.

Ao Goberno, seguramente lle viría ben un pacto cos axentes sociais en este e outros terreos, por limitado que fora, para afrontalo con máis galanura, e probablemente o está intentando logo de tres anos moi conflitivos: as eleccións municipais e autonómicas están a caer. De momento, só pode poñer da súa parte mornos apoios, caracterizados por unha ambigüidade vergonzante: non é fácil quedarse practicamente sos nun territorio en que a xusta racionalidade distributiva do coñecemento está en xogo, e nun momento de escaseza como este en que os máis agraviados poderían rebelarse. Nesa balanza pouco máis teñen que os guións periódicos da OCDE, sempre alertando de que as reformas emprendidas son cruciais para “reforzar o incipiente crecemento”; onte mesmo preconizaban a subida do IVA e, entre outras moitas pautas, un impulso á innovación e ás universidades que pasase por unha selección moito maior de proxectos e unha vinculación crecente coa súa rendibilidade

(Ver: http://economia.elpais.com/economia/2014/09/08/actualidad/1410167739_909624.html ), o que sen dúbida servirá de inspiración ao equipo Wert-Gomendio para que ninguén lles distraia do afán reformador que os distingue.

Para despistar, e como complemento do que vén sendo a procura de cómplices desde hai meses, as escaramuzas destes días en que se inicia o curso estanse librando, ante todo, non propiamente en torno á entrada en vigor da LOMCE -un campo minado-, senón na trincheira da economía da educación. foi suficiente con que o novo líder do PSOE suxerise a subida do orzamento educativo ata un 7% do PIB no transcurso de dúas lexislaturas -a oito anos vista-, para que saísen a escena presuntos expertos, dispostos a iluminar as erráticas mentes dos que puidesen adherirse inocentemente a tal artimaña socialdemócrata. Xa nolo viñan dicindo estes anos últimos os prestixiosos autores desta sétima lei educadora, sempre desde a lonxanía dalgún aliñado debate e nunca en diálogo leal cos cidadáns. E agora collen a substitución variados mensaxeiros da boa nova, coma se amentar o diñeiro en educación fose asunto de pedichóns maleducados. Ben saben eles que estamos no camiño correcto ao baixar cada vez máis o noso investimento neste campo -aínda que nunca cheguemos á media dos países da nosa contorna europea-, e que nos van a dar a medalla olímpica neste xogo, pois este ano -como xa lle indicou o Gobieno ao ECOFIN- rebaixaremos aínda un pouco máis o orzamento, ata máis abaixo do 4%. Sabido é -recórdannos- que non por investir máis hai mellor educación e que hai moitos mozos e mozas que non se esforzan suficiente para merecela. Nada nos din, en cambio, de que esto da educación pública sexa un servizo e un ben que debe prestar o Estado a todos os seus cidadáns, non só a algúns selectos; nin mentan -en paralelo- a vergonza de que haxa aínda 730.000 analfabetos absolutos, ademais dos millóns de funcionales. Ao parecer, nada conta que gran parte se vexa implicada na atroz espiral de que os máis afectados polos recortes xerais destes anos pasados -tamén os de educación- son os fogares da xente humilde, un asunto sobre o que a propia OCDE puxo a alerta porque está crecendo en exceso a distancia entre ricos e pobres: aqueles son cada vez menos e máis ricos, mentres o paro segue en cifras impresentables, e os riscos de fractura social aumentan exponencialmente. Á beira disto, que haxa uns euros máis ou menos en educación debe parecerlles un luxo: as grandes cifras bríndanlles a ambigua ocasión de reiterarnos por terra, mar e aire, o firme que vai a recuperación, e non lles fai falta explicarnos para quen. Como nada disto nos din -talvez por que sería “populista”-, nin prestan atención á inversa proporción do orzamento que toca ás escolas, institutos e universidades públicas, respecto de as de tipo concertado ou máis estrictamente privado. Mellor se quedan no simplismo xenérico de que a boa educación non é cuestión de diñeiro, sen amentarnos por que que as axudas e subvencións a este outro sector do sistema educativo español subiron respecto ao PIB na mesma proporción que lle foi baixada á pública (Ver: http//:www.fe.ccoo.es/ensenanza/Inicio:679444--La_inversion_publica_cae_en_picado ). É probable que algún destes expertos entenda a pobreza -dos demais- como algo de gran valor espiritual, polo que é mellor que non teñan medios para desenvolverse como persoas libres, un pecado gravísimo. Hai esotéricos de toda índole, pero por que impoñen a outros este hábito tan monástico? É mellor volver a “a caridade incerta de persoas privadas” que xa denunciara Hobbes para atender as carencias que deixa no aire a libre concorrencia? Con que cara poden soster que o aumento do orzamento educativo non ten unha proporcional mellora de resultados? En todo caso, con esta teoría do aforro inversor - de “custos”, din- non se entende ben por que con sete mil millóns menos “pola crise” -máis alumnos que antes , máis alumnos por clase, menos profesores e menos recursos-, o ensino público ten que ser mellor que nunca e máis excelente. E doutra banda, como comentaban en El País o pasado dous de xuño, “se somos o segundo país de Europa con máis alumnos de ensino privado, por que non se lle bota a culpa da mala educación ao ensino privado?”: España figura á cabeza de Europa en privatización da escola.

É a mesma escusa do conto La camisa del hombre feliz: o que tiña camisa non era feliz e o que non a tiña si o era. Probablemente quérennos tanto que non nos decatamos: xa se preocupan eles de que todo vaia ben e libérannos de tan insana preocupación. Pese ao cal, seguimos sen entender de qué se fala con esta argucia dos prescindibles investimentos en educación e do consiguiente aforro en coñecemento. Alguén recorda xa que, na medida que houbo algo de diñeiro para programas de recuperación, apoio individualizado, titorías e diversidade -os programas para os máis necesitados de educación-, diminuíu o fracaso escolar? Era malo? sopesaron que un dos mellores logros da transición democrática ata hoxe foi a socialización e universalización do ensino, incluído o acceso a unha universidade non elitista? E nesta mesma orde, é que a disminución da investigación, da educación e da lectura, é agora o camiño para aumentar a nosa solvencia e soberanía como país? Por moita satisfacción da opinión pública que tivese esta formulación, pódese soster sen rubor neste momento que é máis barata -e máis eficiente, claro- a ramplona ignorancia e que, se os máis afectados son os máis pobres, mellor? É co recurso aos empregos mal cualificados e subempregos de peor remuneración como imos saír desta crise? Pois non crean que son escasos os devotos desta cofradía. Pasen revista ás 225 medidas que, procedentes dunhas e outras Comunidades, pensaron os máis sabios para aforrar agora mesmo, neste curso, custos prescindibles (Ver: http://politica.elpais.com/politica/2014/07/21/actualidad/1405969218_920514.html ). Esta iniciativa, en plan “remuíño de ideas”, non foi promovida polo ecoloxismo -que tamén ten unha guía cuantitativamente similar na Rede- senón por Facenda: no ámbito educativo verán que afectan, entre outras cousas, ao incremento da ratio de profesores por alumno nun 10%, ao cese de docentes interinos durante o periodo non lectivo de verán, ao axuste nas partidas de becas para comedor e libros, disminución de axudas para o mantemento de escolas infantís, etc.


Pronto saberemos se, ao longo deste curso académico, prosegue a marcha descendente do PIB educativo e se se dá máis cancha a este conxunto de medidas de aforro discriminatorias que, para aliviar o déficit, están sendo sopesadas desde Facenda co consentimento de Educación e Cultura. Este entusiasmo só se lles freará un pouco se intúen que, coas eleccións cruzando o meridiano do ano, pode crecer a desorientación dos electores cara a onde non deben, indignados por decatarse de que se lle seguisen diminuíndo aos seus fillos dereitos sustantivos. Pensando ben, poida que todo o mundo sexa bo e marabilloso e que a política económica da educación deba seguir o seu beatífico canle natural sen poñerlle ningunha tacha, pero que se apostan a que crecen de aquí a maio os entusiastas mensaxeiros da boa nova do aforro nos asuntos educativos que afectan a todos?Acordarase alguén, en todo caso, de que é un xeito moi eficiente de volver ao século XIX pola vía rápida?
Porque non é nada novo ese evanxeo redentor. Non fai falta moita paciencia para descubrir na lexislación dese século -e na da primeira metade do pasado-, regras “educadoras” similares. Non tiñamos en España nin soldos base, nin horarios laborais, nin seguros sociais, e á escola ían moi poucos, pero xa desde 1880 se inculcaba por lei aos nenos máis pobres -os outros non son mencionados- a necesaria virtude do aforro. Ata a Real Academia de Ciencias Morais e Políticas interesouse por este procedemento didáctico e, de 1871 a 1881, convocou varios concursos públicos de libros en que se difundise a idea do benéfico do aforro para “mellorar as condicións do obreiro” e, de paso, refutar as propostas sociais marxistas (Ver: MENÉNDEZ DE LA POLA, José, Breve refutación de los principios económicos de la Internacional, Madrid, 1874). O procedemento didáctico viña de Bélxica, do Dr. Laurent, e en España deu lugar á sanitaria estratexia do “aforro escolar”, para propagar mellor a difusión dunha moral precavida e aburguesada -incontaminada do vicio e despilfarro que tanto se lle achacaba á xente traballadora-, facéndolle ver a utilidade das Caixas de Aforros. Don Braulio Antón Ramírez foi o principal adaíl desta pedagoxía social tan pragmática nas escolas. Pode seguirse ben, con todo, o seu decrecente entusiasmo, na conta e razón que tivo que deu da súa xestión á fronte do Monte de Piedad Caja de Ahorros de Madrid, nas obrigadas memorias anuais dos anos 1874 e 1891, e tamén nos libros que publicou sobre “o benéfico” que era este aforro: ata que se deu conta das dificultades estruturais que abordelaban os fogares daqueles nenos. Para unha primeira aproximación a este asunto, pode irse ao Diccionario de Educación y Métodos de Enseñanza, que D. Mariano Carderera escribiu en 1854. E pódese mirar, así mesmo, o estatuto fundacional do INP (Instituto Nacional de Previsión), en 1908, en que se poderá comprobar que a súa primordial función inicial foi pedagóxica: ensinar a aforrar e ser previsor, para ter na ancianidade unha xubilación ou “retiro” que evitase ter que mendigar (Art. 1, Lei de 27/02/1908 e R.D. de 07/08/1911 e R.D. de 20/09/1919). De aí a cantidade de iniciativas “pedagógicas” que, desde esa institución -matriz afastada da Seguridade Social-, se fixeron para continuar o labor educativo das escolas en prol do aforro durante moitos anos do século pasado (Ver: Genealogía de un sueño: el “benéfico” ahorro de los asalariados, Madrid, Endymion, 2008, páxs. 473-516), entre os que destaca como paradigmático o libro escolar de Don Ezequiel Solana: Vida y Fortuna o El Arte de Bien Vivir.

As cartillas infantís de aforro proseguiron aquela breve tradición. Sucede que, entón e agora, os que se vían cominados ao aforro e os que o predicaban ou predican, pouco tiñan e teñen que ver entre si. Sobre todo, porque estes últimos non o necesitaban nin necesitan: nin estaban nin están cominados polas circunstancias e as crises diversas a realizar tan restritiva prescripción vital. O Estado -entón- era xestionado como unha leira particular duns poucos e aínda parece haber quen desexaría que o seguise sendo. Por iso, o construto do aforro -parello ao do esforzo, tan en boga- acábase revelando sempre como un discurso ideolóxico que, na medida que crece, só serve para xustificar que a “igualdade de oportunidades” non a “envexa igualitaria”, que traducen algúns se está quedando en papel mollado, mentres o pacto do Estado de Benestar vese reducido progresivamente á nada. Algunha outra vez recordei que o perspicaz novelista Palacio Valdés deixou escrita unha escena moi expresiva desta desigual situación constituínte de partida que, con leves modificacións ambientais, valería para agora mesmo. O protagonista da Espuma (1890), dono dunhas minas, leva a unhas amigas a ver a explotación; a máis sensible dáse conta das desgrazas que aflixen a aqueles asalariados e quéixase mentres o amo achaca a deplorable situación a que non aforran: - “En Riosa -di- descoñécese por completo o aforro”:¡o aforro!, sen o cal non é posible o benestar nin a prosperidad dun país. Pero a explicación non impediu que a impaciente invitada se atrevese a replicarlle: -”Pero como quere vostede que aforren cunha ou dúas pesetas de jornal?” (PALACIO VALDÉS, Armando, La Espuma, Madrid, Fax, 1947, páx. 245).
Os que xustifican o aforro en educación -coñecendo as condicións de como se está sendo recortada en España-, no canto de empregarse en epatar a posibles lectores das súas opinións nada singulares deberían ler a Oscar Wilde, quen, seguramente non leu ao escritor asturiano, pero tamén deixou escrito que “recomendar o aforro ao pobre é tan grotesco como ofensivo. É como aconsellar ao que se está morrendo de fame que coma menos” (El alma del hombre, 1891).

Temas: Aforro escolar, Investimento educativo, Educación e orzamentos diferenciados, Educación pública, Calidade educativa, Pobreza, riqueza, Fracaso escolar, Historia do aforro, Pedagoxía social mediante o aforro, LOMCE, OCDE, ECOFIN.

Manuel Menor Currás

Madrid, 09/09/201

A paradoxal felicidade de empezar o curso outra vez

2014-2015 aventúrase un curso particularmente difícil. Para uns é un tempo feliz, porque se inicia por fin a súa reforma. Para outros, conflictivo porque as políticas educativas igualitarias terán máis obstáculos aínda.

A volta ao cole sempre tivo máis de amargo que de feliz; como moito, algunha vez foi agredoce. Só din “feliz volta ao cole” as grandes superficies comerciais e algún que outro pai ou nai tensos pola maior intensidade de proximidade familiar no verán. Pero, en xeral, os nenos e os profes -e outra parte sensible da poboación, á que tratou de dar voz Andrew J. Smart, con El arte y la ciencia de  no hacer nada (Clave Intelectual, 2014)- adoitan ver este retorno como algo irreversible: sucédelles un ano máis e, non infrecuentemente, sen sentido nin razón, de xeito ata insoportable e, cando menos, tedioso. Para todos estes, o inicio do curso 2014-2015 pode serlles máis penoso que de ordinario, e para ninguén será indiferente: iníciase a aplicación da LOMCE, esa lei en cuxa formulación e desenvolvemento entretivéronse tanto os seus promotores que nin tempo tiveron para debatela cun mínimo de coherencia científica e democrática, do convencidos que están das súas bondades.

Ás dificultades ordinarias de convivencia, de fondas raíces históricas, ha de engadirse o escepticismo que crea este tecer e destecer constante que temos nos asuntos educativos que nos incumben a todos. Este continuo “MELLORAR” o sistema educativo nos papeis normativos sen mirar á realidade experimental das aulas e as súas auténticas necesidades, lévanos a pensar que temos a grave síndrome de Penélope, a da Odisea. Isto de “mellorar”, sen contrastar contemplar as duras urxencias educativas da poboación, só induce a pensar en que cada novo intento -e xa van demasiados- só pretende reafirmar o orgullo persoal duns poucos privilexiados, que verán como o seu nome loce no BOE, pero que non pasará de tinglado convenientemente estéril se non prexudicial. Cando “mellorar” equivale a empeorar as prestaciones e que as disfuncións que poidan existir no servizo son pretexto para machacar mellor a cantos teñen maior necesidade delas, trae a conto a estrataxema de Penélope, ao pretender enganar aos seus pretendentes: “pasaba o día labrando a gran tea, e pola noite, tan logo como se alumaba coas antorchas, desfacía o tecido” e así transcorreron tres anos, ata que, como di Homero no Canto II, “sorprendérona cando destecía a espléndida tea”.  Como  se dunha parábola do que acontece co sistema educativo que tiñamos se tratase, deberiamos contar con algo que, no Canto I, puxera Homero en boca da mismísima Atenea, para que Telémaco cortase o oneroso dispendio cotián que os pretendentes da súa nai inflixían ao común patrimonio: “Non nos achamos evidentemente nun festín a escote. Paréceme que os que comen no palacio con tal arrogancia ultraxan a alguén, pois calquera home sensato indignaríase das súas moitas torpezas” (Odisea. Tradución de Luís Segalá y Estalella ao castelán para Austral, 1951).

Esta “arrogancia” homérica é constatable, neste comezo do curso 2014-2015, na minguante riqueza dispoñible para atender o servizo público do coñecemento á poboación. Se os orzamentos destes últimos anos xa foron baixando sistemáticamente, o do curso entrante -razoa Miguel Recio- “caracterízase pola consolidación e profundización dunha situación de recortes en educación -especialmente na educación pública-, facéndoa pagana dunha crise  económica producida, en boa medida, pola falta de cualificación dos postos de traballo”. Todo indica, á luz da proposta de Rajoy ao ECOFIN, que imos camiño de volver a 1987 no que a proporción do investimento educativo refírese dentro do PIB: un 4,01%, que, para o ano 2015, rebaixarase aínda máis. Coa agravante de que, mentres o orzamento educativo xeral baixa, o apoio á educación privada sobe en similar proporción. É dicir, que a pretensión de igualdade de oportunidades salta polo aire e vese crecentemente desmentida xusto cando a crise está levando máis alumnos ao ensino público, os profesores que a atenden ven reducido o seu número e condicións óptimas de traballo e, ademais, as bolsas  e taxas -aspecto máis rechamante, pero non único, nos estudos universitarios- aumentan a contradición normativa e o conflito de intereses en xogo.

A harmonía destas coordenadas coas máis estrictamente políticas añade máis dificultade á improbable felicidade dun comezo optimista de curso. Rajoy díxolle á Merkel, na súa recente visita a Santiago, que está por proseguir con “as reformas estructurais"  (http://www.eldiario.es/politica/Merkel-economica-Espana-reformas-Rajoy_0_296070542.html). Ese mantra seguirá alimentando as decisións deste Goberno na súa liña de “recuperación firme”, mentres segue reducindo os medios para unha educación democraticamente mellor para todos e, de paso, calquera iniciativa que redunde nunha modernización acorde coas necesidades da gran maioría cidadá. O guión para a mellora que propugnan -e os moi predicibles desaxustes sociais e cognitivos que acrecentará-, rexe xa na aplicación inminente da LOMCE. Verano mellor os que teñan que verse dentro duns días cos currículos de 1º, 3º e 5º de Primaria, máis o primeiro ciclo de Formación Profesional Básica. Pero, indirectamente -e de xeito non menos problemático-, tamén o resto de estudantes e profesores que empezan o curso académico o próximo día 15 de setembro. Pronto poderán constatar a que conduce o cambio das regras da educación e a crecente desigualdade das mesmas, pois as relativas á organización interna dos centros son particularmente significativas: en canto á dirección e á súa xerarquización cos profesores; o papel real que se lles esixirá a estes respecto das súas capacidades profesionais; a súa avaliación ao servizo de proxectos educativos difíciles de compartir; ou en canto ás propostas de calidade educativa que se manexen; as metodoloxías de traballo que se propugnen e o tipo de alumnos que se queiran atender. E igualmente  serán moi importantes as medidas que se vaian adoptando respecto da participación dos distintos compoñentes da comunidade educativa na vida dos centros, as preferencias de atención-financiamento á privada ou á pública, ou as subvencións a centros que diversifiquen por xénero ou outra razón? Todo un panorama para que cunda o desconcerto ou a “preocupación” en moitos pais (Ver:http://www.20minutos.es/noticia/2228283/0/comunidad-educativa/preocupada-aplicacion/lomce-valencia/)

, especialmente en cantos quererían que estes anos dos seus fillos non fosen para a súa mera clasificación sociolaboral e para algo máis que a constatación temperá da existencia de ganadores e perdedores sociais. Ou tan só para que non se lles adoutrinase co medo e a inseguridade. E aínda pode aumentar máis esta desconfianza, pouco propicia á felicidade compartida. É moi inquietante, de fondo, o servilismo de moitos dos nosos responsables de asuntos educativos ante as directrices que emanan da OCDE e da propia Comisión Europea, instancias esforzadas en propugnar unha concepción utilitarista e meramente reprodutiva das clasificacións sociais, por encima de calquera outra concepción humanista.Vexan, se non, a presteza que se deron para dar canle normativo ao canon bibliotecario (0.20 euros por libro, en bibliotecas públicas de localidades maiores de 5.000 habitantes), un paradigma do moito que aprecian a lectura, nun país xa por si tan lector e, ademais, con gran maioría de centros docentes sen orzamento ningún para esta actividade primordial en calquera sistema educativo. (http://www.eldiario.es/clm/gobierno-aprueba-pago-prestamo-bibliotecas_0_290121236.html).

 
Sempre hai quen se alegra por estas decisións xeniais e expeditivas: se non, non se tomarían. O estúpido é crernos cos ollos pechados as explicacións que as acompañan, cando o que evidencia tal xestión política irresponsable é crer que a educación e a cultura non son unha obrigación pública. Pero, volvendo ao principio, a volta ao cole nin é feliz nin infeliz: o da felicidade sempre foi un bo mito para engatusar a credulidade, como testemuña toda a historia da Filosofía, a da Política, a da propia Historia e as inauguracións oficiais de curso, ademais da maioría dos contos e a propaganda,  tan propicios como maleables para a exemplaridade da orde instituida de cada época. A paradoxal felicidade que nos depare o inicio deste curso, aínda que servirá para o exhibicionismo satisfeito dalgúns, difícilmente non xeará o sorriso de case todos cando constatemos que será aproveitado para enraizar máis a mediocridade do pensamento e da sa convivencia. No caso de Ulises, a volta a Ítaca  durou dez anos, sobrados para constatar  o orgulloso proceder duns poucos, ocupados en “devorar os seus bens e ultraxar á muller dun varón eximio  que xa se figuraban que non ía volver” (Canto XXIV). Este curso 2014-2015 porá en evidencia ata que punto queremos que a situación de expolio do ensino público culmine ou se ansiamos que se fortalezan con algunha seriedade os recursos culturais e pedagóxicos a disposición de todos.

Manuel Menor Currás
Madrid, 03/09/2014

TEMAS: Inicio de curso, LOMCE, Felicidade pública, Educación pública, Canon bibliotecario, Orzamento, PIB educativo, ECOFIN, Odisea, "Mellora educativa democrática", Síndrome de Penélope

Breve máster de "recuperación firme e intensa": oportunidade de inicios de curso.

O final do verán volve ser para recuperar. Reviven xa os cursos PPO dos setenta, para non perder as mil oportunidades de emprendemento neste momento crucial.

Non tes por qué saber qué era o PPO, pero sábeno os maiores; de cando aquela acelerada reconversión da man de obra dispoñible; indispensables entn para unha industrialización e urbanización masiva de quen non habían ter oportunidade de irse á emigración ou non pasaran practicamente pola escola. Hoxe, temos evolucionado moito: sóbrannos parados de novo, pero interésannos máis que nunca a empresa pública, a escola pública e a sanidade pública. Da súa marcha dependen os indicadores económicos que máis nos pracen, agora que o emprender por confirmar que sesos queccionesres aspiracins. Ver de sempre para que os teus descendientes epiecen a situarse dálle “vidiña” a case todo como obxectivo vital, sistema e valor en alza; e cando existen nesas lindes cada vez máis practicantes desta fe entusiasta e rompedora, denostada polos eternos pesimistas. Déixate guiar pola prensa: din que ten limitacións, pero non cesa de mostrarnos cumpridos exemplares, modelos de tan elevado evanxeo redentor que, non só pasan olimpicamente do vanitas vanitatis do que tan preocupado se sentía o Eclesiastés cara ao 300 a. C., senón que se desviven para que este afán penetre profundamente en cada elector.

Esperamos que o verán revitalice os nosos cursos PPO, rediseñados para estar onde corresponde. É cando adoitan fraguarse algúns dos más prestixiados plans no logrero escalamento dos valores máis cotizados. A Bolsa non descansa: non pensarias só no bronceador; hai cousas más importantes, como esas reunións familiares onde adoita falarse de todo un pouco e que son moi aproveitables. Como sen xeito, os más intelixentes terán aproveitado para planificar adecuadamente o futuro dos seus vástagos. Xa deberías saber que máis do 50% dos primeiros empregos que obteñen os nosos universitarios, teñen moito máis que ver co que dan de si as relacións familiares que co que realmente estuden. Non creas que é así desde que Wert toma medidas para que este asunto sexa más redundante: este home só está encargado de reforzar o de sempre. E ti debrías ser consecuente con esa arraigada tradición de aproveitar as fortuítos encontros cos amigos –fíxate ben con quen andas, por favor- para que os teus descendentes empecen a situarse, e que máis tarde poidan ser cooptados decentemente. Xúroche que este o modo máis perfecto de ver cumpridas as túas mellores aspiracións: se segues esta regra rudimentaria, satisfarás esa necesidade que tes de demostrarte privilexiado, en plan low cost e sen o indispensable pedigrí doutros. Entendemos que crear é imaxinar unha empresa produtiva e os xeitos de que o producido traia algún benestar na contorna, moi arduo. Moito máis accesible é estar preparado para conquistar algo que xa estea en marcha. Non esixe demasiado esforzo persoal, imaxinación ou recursos materiais, pero hai que estar listo no momento propicio. Ese o noso traballo: xa nos ocuparemos de inculcar a estes cachorros as vantaxes dunha empresa do que sexa. Indicarémoslles que aproveiten o posto que lles deamos para que creen algunha, independentemente da súa utilidade; e se xa existe e cumpre unha ben demostrada necesidade e ata é moi eficiente, mellor que mellor: poñerémolo no brete de que se quede co santo e a peana por calquera medio: alegal, legal ou mediopensionista. Os nosos máis destacados emprendedores actuais son deste cariz e non son poucos. E o mellor chollo, como verías visto que repiten unha e outra vez os mellores xornalistas e reporteiros: estes que filtran moi ben o que lles dicimos, porque saben que sempre dicimos a verdade.

A información que circula polas redes sociais non sempre está acorde e sempre hai incontrolados. Sabémolo moi ben e estamos niso. Pero también entenderás que se houbese unanimidade absoluta, todo sería demasiado incrible, e necesitamos a confianza dos demais. No entanto, para desgusto de incorrexibles resentidos, España vai e ata se recupera das malas herdanzas, como os nosos máis lúcidos voceiros non deixan de proclamar porque os nosos datos dino. Temos unha gran “saúde institucional e o bo é que que haxa certidumes e seguridade”. Din outros que hai suborno, malversación e, sobre todo, prevaricación, sen ver a ignorancia que nos corroe: cada vez máis excelentes persoas recoñécense nesta educación herdada. Pero xa o Informe PISA e a LOMCE están tratando de emendar este desvarío. Son cousas que pasan, como digo, pola mala herdanza que, no tocante ao educativo, todos temos. Xa que logo, iso non conta. Imos cara a mellor: digan o que digan, estamos nas posicións máis altas da enquisa do CIS deste pasado mes de xullo, e que, como nos terás oído ultimamente, non se trata da terceira recesión, senón de que “a recuperación é firme e cada vez más intensa”.

Volvendo ao que che decía, nestes novos cursos PPO pensamos en contornas profesionais moi atractivas polas oportunidades que, neste momento, se xeran sen demasiado risco. Garantimos competencias de alta cualificación e moi eficientes, ata para situacións complexas en que o código penal puidese poñerse en dúbida. Somos expertos en deixar a deontoloxía profesional a recado, aínda que –como sempre- haxa quen dubide do non esixido para desempeñar traballos en que o máis valorado é a confianza a toda proba. Cando tan difícil é ter emprego, porque é un ben escaso –como tan ben reflicte esta útima enquisa do CIS-, o certo que tanto no privado como no estritamente público caben moitas posibilidades de actuación produtivas a condición de que se preserve esa confianza. Non sei se me segues… Por exemplo, en nome do público en calquera das súas formas e institucións –do exercicio político máis alto ou do meramente funcionarial rudimentario- os máis decididos teñen xeitos de xogar ao escondite con “ transparencia”. Iso de que todo, todo, estea á vista, ningun o cre: por pudor e por tradición xudeo-cristiá, ¿non?

O das “portas xiratorias” entre público e privado –cun antes e un despois, ordenadamente secuenciado-, a partir dos valores recoñecibles en moitas axendas de “servizo” na cousa pública, xa está moi sobado. Temos, en cambio, veciñanzas máis sutís -que os radicais protestóns non entenden-, pero con moitas oportunidades para succionar ao máxim o diñeiro dos orzamentos. Poñer en connivencia o privado e o público é relativamente fácil, a condición de estar ben asesorado e niso somos moi bos. Claro que é difícil facelo…, e que ás veces váisenos a man. Pero para iso temos unha ampla gama de recursos que mostren que non estabamos alí. Aí, os nosos cursos son moi intensos porque, por moito que prediques métodos adecuados para salvar a cara, sempre hai algún despistado que, no momento delicado, aflíxase e dá marcha atrás. Por iso, aos intelixentes teimámoslles moito neste punto: non sexa que nos deixen tirados … á primeira.

Aínda hai algo mellor que “as portas xiratorias” e que non está tan fiscalizado polos fuchicadores. Os nosos más precavidos alumnos, cando chegaron ao máis alto e adiviñan que non hai más percorrido por razóns aleatorias, deciden contravenir as leis da física e dedicarse ao esoterismo. Nunha das especialidades más demandada polos máis selectos, insinámoslles a percibir os sinais de esgotamento e caída dos cargos que poidan desempeñar; a lei da gravidade, vamos, pero sen que esquezan que, se co que adoita gañar traballando non queda máis remedio que ser virtuoso e aspiran a maiores rendas que as da virtude, han de aproveitar o exemplo do bo administrador do Evanxeo: bruxulear oportunamente para buscar onde situarse a bo resgardo durante un tempo. O etéreo deste limbo esixe unha finura e elegancia espiritual que convén desenvolver a tempo. Hai quen nace con iso, pero moi poucos teñen oportunidade de alcanzar as mellores proxeccións de tan larpeiras iniciativas. Xeradas para paliar o decimonónico pánico das cesantías, adoitan consistir en relaxados postos en niveis apartados do bulicio mediático, con moita moqueta, orzamentos avultados e indeterminadas esixencias de eficiencia. Igual que algunhas moi privadas iniciativas ben situadas, con posibilidades inmensas de nutrirse indefinidamente do público. Despois dun tempo vexetativo en tales criadeiros, os elixidos máis conspicuos poden saír outra vez a exhibir as súas calidades imprescindibles para algún proxecto posterior –que non póstumo necesariamente- a tan sabia como nutritiva hibernación cíclica.

Case todas as cidades ou concellos que se precian, deputacións e autonomías –también o Estado central-, teñen a man algún destes invernadeiros para a flor e tona de eximios emprendedores, cuxo único mérito –recórdao ben- terse sabido incrustar dalgún modo nun sistema amical que só nalgunhas minucias significativas, que non veñen ao caso, contraven o modelo estudado fehacientemente polo Profesor José Varela Ortega a propósito da Restauración borbónica do último terzo do XIX. Nesta España en que nos tocou vivir –e sen que sexamos unha reserva endógamica de curiosidades evolutivas-, estes aparellos institucionais son o xeito más frecuente para reproducirse na elite para quen se deixou educar na acertada obediencia ao que se mande. Non me digas que non che interesan estes cromos e que non queres que os teus prezados vástagos alcancen a beneficiarse deles.

Aquí chegan algúns consellos máis e que isto non se alongue máis. Recoñezamos que é unha ordinariez falar destas reviravoltas, pero como che digo unha cousa, dígoche a outra. E ante todo, se ves a ocasión de situar ao teu fillo/a como promesa emprendedora, apta para estes circuítos, non o dubides. Convénceo pronto, iso sí, de que non se lle ocorra achegarse a canto soe a Ciencias Humanas e Sociais xa neste curso que empeza. Para nós é de mal agoiro: estes mozos son moi difíciles de endereitar e adoitan entorpecer o seu proxecto de empregabilidade. Por iso, terás moito futuro adiantado se previches desde a súa máis tenra infancia que algo disto podería suceder. Xa sabes o moito que temos traballando esta trincheira e terás oído aos nosos contendentes e opositores que somos moi bos niso. Fai anos que tentamos cambiar de raíz este lío pedagóxico da igualdade, liberdade e diversidade educativas. Coa LOMCE xa temos, ata, expertos afinando, máis profesionalmente, os xeitos de erradicar as malas herdanzas. Un pouco máis ao temón do que hai que facer –“como Deus manda”-, e pronto teremos un sistema educativo “excelente”, moi bonito, e perfectamente limpo –máis barato, ademais, oe- para que as túas mellores expectativas, tamén para os teus netos, se vexan cumpridas. Sobran profesores e mestres en todos os tramos educativos e, no afán de deixalo todo brillante como debe ser, xa estamos quitando alumnos do medio: nin a educación infantil, nin a ESO e esa educación profesional temperá doutros rapaces -tan pouco homologables aos da ta familia e os teus-, nin menos a universidade, serán obstáculo para que a túa xente chegue, sen líos impredicibles, a situarse onde debe. Queremos a túa satisfacción: pagas o teu –que che rebaixaremos- e os bos mozos do MEC e as Autonomías cumpren amplamente o seu. Non me digas que non é para estar agradecido nunha época de crise como esta. Non viches que en Sanidade estamos deixando perfectamente niquelado o que había? E en Xustiza, e en tantas outras cousas…?

Se decidiches compartir o noso afán, podes sacar algunha vantaxe engadida: experto en politoloxía. Non descansarás moito, pero poderás analizar e catalogar os movementos dalgúns dos nosos mellores alumnos. Este final do verán especialmente apto para aprender das súas xogadas posibles nun panorama incerto, pleno de intrigantes dimes e diretes ante as cifras do CIS e outros augures demoscópicos. E é que en setembro non sóo empezará outro curso académico máis: tamén haberá eleccións no seu momento más arduo, ¿non? Todos, non só eles, estaremos ante unha situación dubitativa existencial para a que as precaucións do Eclesiastés –Cohélet para os xudeos- soarán a pouco: “Todo ten o seu momento, e cada cousa o seu tempo baixo o ceo: o seu tempo o nacer, e o seu tempo o morrer; o seu tempo o plantar, e o seu tempo o arrincar o plantado… O seu tempo o chorar, e o seu tempo o rir; o seu tempo o lamentarse, e o seu tempo o danzar…” (3,1-8). Pois iso, sé previsor: non che indignes a destempo”.

TEMAS: Enquisas CIS, Emprego, Corrupción, Empresa pública, Escola pública, sanidade pública, LOMCE, Información económica, Política, Indignación, Eleccións.

Manuel Menor Currás 

Madrid, 28/08/ 2014

Los republicanos españoles del 25 de agosto de 1944 en el Ayuntamiento de París

El 22 de abril de 2013, se cambió el nombre de la céntrica plaza municipal, para recordar el final nazi en la ciudad del Sena, “liberación” a que contribuyeron muchos republicanos españoles.

Rebautizada como Explanada de la Liberación, esa plaza es uno de los puntos emblemáticos de París, muy cerca de Notre Dame, les Halles y el Centro Georges-Pompidou. La preside un imponente edificio neorrenacentista de 1873, recargado de estatuaria historicista, desde donde se gobierna la ciudad. Antes, se había venido llamando Plaza de Grêve y, desde 1803, de l´Hôtel de Ville. Allí –en ese espacio hoy tan lúdico y protocolario-, actuó por primera vez la guillotina revolucionaria, continuando la función de lugar ejemplarizante de ejecuciones que había tenido desde la baja Edad Media. Cuando la propuesta de cambio nominal fue sometida a deliberación del Consejo de la ciudad hace más de un año, la exposición de motivos aducida fue que “en la noche del 24 al 25 de agosto de 1944, París fue liberado por la policía parisina, las Fuerzas Francesas del Interior sublevadas en la capital por el coronel Rol-Tanguy y la 2ª División Blindada del general Leclerc con el capitán Dronne al frente de los elementos avanzados”. (http://a06.apps.paris.fr/a06/jsp/site/plugins/odjcp/DoDownload.jsp?id_entite=25257&id_type_entite=6). Igualmente, se hacía mención a que, al día siguiente, allí había tenido lugar la recepción del general De Gaulle por miembros de distintos comités y destacados combatientes, al que había seguido su discurso a la población: Paris outragé! Paris brisé! Paris martyrisé! Mais Paris liberé!. La liberación de París –se añadía- “es una victoria militar, que contribuyó también a una victoria política de Francia, fruto de la acción conjugada de la resistencia interior y exterior”. La modificación de nomenclatura era propuesta por la actual alcaldesa de la ciudad, Anne Hidalgo, gaditana de origen e hija de inmigrantes españoles. Y el entonces alcalde, Bertrand Delanoë, añadía que se pretendía “rendir homenaje a los resistentes, a los franceses libres, a los aliados y a todos los insurgentes que han liberado París en la noche del 24 al 25 de agosto de 1944”.

Tampoco en tan reciente ocasión administrativa, sin embargo, fueron nombrados expresamente los españoles que habían tenido tanto que ver con dicha “liberación”. El relato oficial los dejaba subsumidos -e invisibles- debajo de una pluralidad de “elementos avanzados”, pese a ser el núcleo principal de esa avanzadilla del capitán Dronne al entrar en el corazón de París y alcanzar su Ayuntamiento a las 21,22hs. del día 24 de agosto de 1944. Se alargaba, aunque más matizado, el afrancesamiento de esta historia en que tan importante había sido el papel de los españoles, tantos años expulsados de la memoria colectiva francesa. Y no es que Anne Hidalgo, entonces vicealcaldesa, no supiera nada. Por sus circunstancias concretas –abuelo republicano exiliado, padres también emigrados a comienzos de los sesenta, doctorado en Lyon, inspectora de trabajo y militancia socialista-, le venía dada la familiaridad con los 144 españoles mandados por el teniente alicantino Amado Granell, el primer uniformado aliado que entró en el palacio del Ayuntamiento parisino donde, con otros compañeros al mando del capitán Dronne, había enlazado, por fin, con Georges Bidault y el Consejo Nacional de la Resistencia, ocupantes de ese edificio desde unos días antes. Esa entrada en la plaza de l´Hôtel de Ville, y la fotografía de Granell con Bidault, publicada al día siguiente por Liberation proclamando: Ils ont arrivées, debería haber formado parte del bagaje cultural de esta mujer nacida en San Fernando en 1959. Y seguramente también lo había sido la alegría de Victoria Kent aquellos días, por la lectura de sus memorias de exiliada. Le han tenido que ser familiares las fotografías de estos hombres subidos a aquellos primeros camiones artillados y tanquetas que, rotulados con los nombres de Guadalajara –el primero en entrar en la plaza-, Madrid, Teruel, Guernica, Ebro y, también, España Cañí, Don Quichotte y Almirante Buiza, llenaron de alusiones a España y su pasada guerra el centro de París en un momento tan especial. Más de una vez en su entorno familiar tuvo que escuchar el ¡Ay Carmela! que, esa noche del 24 al 25, se cantó en las cercanías del Sena, como si de la batalla definitiva de la República española se tratara. Dronne sí había captado ese sentimiento: “¡Qué satisfacción –había escrito- y qué felicidad para aquellos españoles, combatientes de la libertad. París era un extraordinario símbolo para ellos”. Hidalgo tenía que haber visto, además, las fotografías en que aquella bandera republicana había ondeado en el primer desfile patriótico que siguió el día 26, al lado de De Gaulle, por los Campos Elíseos. E incluso unas cuantas veces más, porque a lo largo de tantos años transcurridos desde entonces, los menguantes luchadores de aquellos días y sus amigos pronto empezaron a organizar, por motivos de exilio y peleas contra el olvido, resistentes actos reivindicativos de su memoria en suelo francés año tras año; en el cementerio del Père Lachaise, por ejemplo, o ante el propio Hôtel de Ville, mientras los relatos oficiales de las jornadas liberadoras de agosto marginaban siempre, de manera consciente, la presencia española –y otras presencias extranjeras- en aquella guerra. Prueba fehaciente de que la ahora alcaldesa de París sabía todo esto es que la propia Ana -o Anne- Hidalgo ha prologado una atractiva y bien documentada narración gráfica titulada LA NUEVE, les républicaines espagnoles qui ont libéré Paris (Editions Delcourt-Mirages), con dibujos y guión del valenciano Paco Roca. En ese prefacio, Anne, consciente de esa historia de desmemorias y de que, de algún modo, esa presencia española era un pago a los brigadistas que habían ayudado a sostener los ideales republicanos en España, escribía en abril de 2014 que, entre las tropas que habían liberado París y restablecido el orden republicano en Francia, “no olvidamos nunca que había hombres cuyo país no había sido liberado y que no lo sería durante mucho tiempo”.

No era la primera vez que el dibujante valenciano plasmaba en viñetas de cómic -documental, no inventado como en las Hazañas bélicas de los años cincuenta- lo acontecido a españoles exiliados en Francia. Este très beau roman graphique –que dice Hidalgo- había sido editado ya en España por Astiberri Ediciones como Los surcos del azar con buen éxito de crítica especializada el año anterior. En El País (28/12/2013), por ejemplo, sus lectores lo habían calificado como mejor cómic del año. En la corriente de algunos narradores gráficos que, desde los primeros años de este siglo, sobre todo, han asociado su creatividad con el trabajo de documentalistas e historiadores y han popularizado lo que éstos han logrado investigar. Esta historia de “aventura heroica y trágica” ya había salido de la penumbra para entonces. Desde 2008, la corresponsal de Tiempo en París, Evelyn Mesquida, tenía ya tres ediciones -una reciente en francés, en 2012- de su libro- reportaje La Nueve: los españoles que liberaron París (Ediciones B y, en 2010, Zeta-bolsillo), donde dejaba a la luz, a través del testimonio de algunos supervivientes con quienes había logrado contactar –pero también mediante la incursión en la documentación administrativa francesa, en que hay constancia de las múltiples condecoraciones del más alto nivel para nuestros compatriotas-, la ruta vital seguida por aquel grupo de perdedores de la guerra civil española. Desde que en 1936 habían cogido las armas para defender a la República con apenas 20 años, hasta que entraron en la plaza parisina en agosto del 44, con pasos intermedios, desde Alicante, en Orán, el Tchad, Casablanca, Liverpool, Southampton y Normandía, para culminar sus hazañas –cuando en “La Nueve” ya sólo quedaban 16 españoles- en Berchtesgaden, el 5 de mayo de 1945. Algo antes del libro de Evelyn, Rafael Torres había escrito El hombre que liberó París: Amado Granell y la última batalla de la República (Temas de Hoy, 2007), donde podía seguirse el mismo periplo de los exiliados que, abandonada España en 1939, fueron a parar a la legión extranjera francesa y, más en concreto, a la NOVENA, donde Granell ejercería como teniente. Al calor de este libro y del de Evelyn, también el capitán de esta compañía de la División Leclerc, Raymond Dronne –muy destacado ya en el libro de Evelyn-, encontraría en El Diario de Burgos (26/10/2008) una semblanza muy cercana: R. Pérez Barredo había averiguado cómo le habían puesto al frente de aquella Compañía de españoles altivos, entre otros motivos porque conocía bastante bien nuestra lengua desde un temprano curso de verano en la ciudad castellana. Y destacaba lo bien que se había entendido con sus subordinados en el tiempo de milicia y después, preocupado por “el honor” que se les debía: “Los voluntarios españoles de La Nueve –dejó escrito este francés en una especie de memorias- contribuyeron a escribir una gran página de la historia con su valor y su sangre. Tuvieron la gloria de entrar los primeros en París, de participar en el camino hacia Estrasburgo, y de terminar su epopeya en Berchstesgaden”, el nido de Hitler, “aunque muchos de ellos no llegaran a ver el final de la guerra europea” (Ver: http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/24843/3/THVIII~N85~P14-29.pdf).

La menor reticencia de la ahora alcaldesa al recuerdo expreso de sus compatriotas españoles en esa plaza desde donde rige la municipalidad de París desde abril de este año, no evita la sensación de frustración vivida por los supervivientes y sus familias a lo largo de todos los transcurridos desde aquella gesta. Los particulares intereses franceses por cohesionar su país nacionalizaron el relato de aquellos días: prefirieron encubrir la cobardía de la Asamblea Nacional que había puesto final a su IIIª República, y entregar “todos los poderes del gobierno” al mariscal Petain el 16 de junio de 1940 (www.marechal-petain.com/versionespagnol/allemandsparis.html). La sombra de las relaciones internacionales desde antes del final de aquellla guerra, la inmediata “guerra fría” y nuestro peculiar “aislamiento” durante el franquismo –que nos ha contado Joan Garcés en Soberanos e intervenidos (Siglo XXI)-, unidos a nuestra laxa manera de tratar la memoria histórica durante la Transición y ahora mismo, han hecho el resto: que la odisea de los cerca de 3000 españoles alistados en el Corps franc d´Afrique, y especialmente las decisivas peripecias de los que integraron LA NUEVE dentro de la División Leclerc, apenas sobrepasaran su círculo amical o los azarosos relatos ocasionales de algunos viajeros soñolientos en “el Puerta del Sol”, antes de llegar a la estación de Austerlitz.

El tiempo y la frágil memoria tienen ahora mismo menores ocasiones para espabilarse con tal casualidad: el avión y los aeropuertos no facilitan el pausado fluir de los recuerdos de quienes viajan entre París y Madrid o viceversa. Incluso hoy, cuando en los dos últimos años la presencia de nuestros compatriotas en esa Plaza de la Liberación ha sido homenajeada por François Hollande, los nombres de los mismos han sido dichos, y el explícito reconocimiento AUX REPUBLICAINS SPAGNOLES COMPOSANTE PRINCIPAL DE LA COLONNE DRONNE, ya figura –también desde hace dos años- al lado de los doce medallones en bronce que, en homenaje al riesgo corrido por esa columna dentro de la ciudad ocupada, jalonan desde agosto de 2004 los hitos principales de aquella travesía. Ahora, esos casi tres kilómetros que hay desde la Porte d´Italie hasta el propio Hôtel de Ville no podrán ser recorridos ya sin que esa leyenda epigráfica en mármol acompañe nuestra mirada, para reiterarnos la orgullosa participación principal de LA NUEVE de Granell en las peripecias de lo ocurrido aquel 24 de agosto de 1944 (Ver: (http://paris.rutascervantes.es/ruta/lanueve/lugar/place-hville ). Pero cabe esperar, por ejemplo, que pudiéramos ver al lado de la alcaldesa parisina Mme. Hidalgo y del presidente francés -en el previsible ritual que este año conmemorará la “liberación”-, alguna muestra de que la desmemoria oficial española se liberaba de la frialdad de su particulares espectros. Fueron varios miles, y no unos pocos, los españoles que, en la División Leclerc –y en otras- pelearon durante esa guerra por ideales que presagiaban los de la libertad democrática que hoy decimos compartir desde España con los europeos. ¿Sería mucho pedir que -después de 70 años- las autoridades francesas que presidan el homenaje del próximo 24 de agosto en esa Explanade de la Liberation parisina, estuvieran acompañadas por personalidades españolas de similar rango institucional? El pasado tres de agosto, en Lieja, con motivo del inicio de la ofensiva alemana en 1914, cuando la Gran Guerra, (http://www.elmundo.es/espana/2014/08/04/53de7017e2704eea228b4581.html), teníamos mucho menos que celebrar.

TEMAS: Republicanos españoles, Exilio español, Guerra civil, II Guerra Mundial, Ocupación Nazi de París, Hotel de Ville de París, Explanada de la Liberación, Mme. Hidalgo, La Nueve, Amado Granell, Columna Dronne, Cementerio del Père Lachaise.

Manuel Menor Currás

Madrid, 20/08/2014

Aproveitando a LOMCE, vólvense concertar as unidades eliminadas o curso pasado.

APROVEITANDO A LOMCE, VÓLVENSE  CONCERTAR AS UNIDADES QUE SE ELIMINARON O CURSO PASADO NOS CENTROS QUE SEGREGAN AO ALUMNADO POR SEXO...

A Consellaría, no DOG de 18 de agosto de 2014, publica a ORDE do 14 de agosto de 2014 pola que se modifican os concertos educativos cos centros docentes privados de educación infantil, educación primaria, educación secundaria obrigatoria, educación especial, programas de cualificación profesional inicial, formación profesional básica e ciclos formativos de graos medio e superior. Na publicación, entre outras medidas, modifican o concerto cos centros Acacias e Montecastelo en Vigo e Montespiño e Peñarredonda na Coruña, de conformidade coa disposición transitoria segunda da LOMCE, incrementando unha unidade de EP. A única medida que tomou a Consellaría o curso pasado foi non concertar unha unidade de EP por cada un deles a pesares da sentenza do TSXG que declarou inválidos os concertos con estes centros.

A resposta, tomada no seu momento pola Consellería, foi unha resposta política, xa que tendo na man una xustificación xurídica para o aforro de cartos públicos, decidiu seguir a desviar partidas económicas para centros de élite, ultraconservadores e próximos ao fundamentalismo católico, mentres no ensino público reducen profesorado, pechan escolas no rural, fan pagar ao alumnado transportado o servizo de comedor, á vez que os van eliminando, reducen as bolsas de estudo…

Esa resposta política levaba aparellada a decisión de esperar a que entrara en vigor a contrarreforma educativa do goberno do Estado (a LOMCE), onde se sabía que no seu articulado ía “legalizarse” o ensino segregado por sexos.

O STEG considera insultante que se utilicen os argumentos da “libre elección de centro” e o que se lexisla coa LOMCE (artigo 2 da Convención relativa á loita contra as discriminacións na esfera do ensino aprobada pola Conferencia Xeral da UNESCO de 14 de decembro de 1960!) para xustificar estes concertos, xa que o que cuestionamos non é a lexitimidade da existencia destes centros, senón que se acollan ao sistema de ensino gratuíto sostido con fondos públicos.

Desde o STEG pensamos que o noso dereito e o noso deber consiste en traballar con todos os instrumentos democráticos á nosa man para subverter pacificamente a LOMCE para que, ademais de outras moitas eivas, estes concertos deixen de ser “legais” e non teñamos que “investir” cartos públicos nos centros que segregan ao alumnado por sexo.

Permanente do Secretariado Nacional do STEG
agosto de 2014

Orde pola que se modifican os concertos educativos

Si lo śe, no estudio.

 Samuel Cebreiro Fernández

La Región. 13.08.2014

Ya lo decía mi amigo Bernardo a modo de gancho para su web de diseño. Pero sin ir más lejos, describía la triste realidad de muchos jóvenes de hoy en día. Por aquel entonces difícil era imaginar tanta impotencia a la hora de encontrar un puesto de trabajo, pues estabas formándote. Ingenuos de nosotros, nos esmerábamos deseando acabar de una vez con ese estrés de exámenes y presentaciones finales de proyectos.

Estrés por plasmar tus conocimientos. Eso no es estrés. Estrés es ver pasar los días después de la obtención de un título viendo que no hay oportunidades. No hay empleo. Y lo más triste: no te sientes valorado. Lo único que encuentras a tu alrededor son becas, becas y más becas. Pero tú no puedes optar a ellas, porque están pensadas para la gente que aún estudia (pero en su día tú no las tenías). Unas “bolsas de empleo” para salirles rentable a las empresas debido a la “tarifa joven”. Tiene narices que apunten a ese término como algo ya asentado y estable, como si estuvieras contratando un operador móvil. Si eres joven y estás formado, no te preocupes, tienes tu recompensa: 300 euros mensuales. Toma ya. Y luego dicen que hay crisis. Como se puede observar, es todo un cúmulo de malestar y desilusión por parte de este Gobierno, de empresas y corralitos de media mañana tomando el café que apoyan estos planteamientos. Total a ellos qué más les da. ¡Emprende!

Pero todo esto tiene su fundamento en que tras haber leído el periódico veo: "La Xunta de Galicia dispondrá de 49 millones para asegurarles trabajo o formación a los ninis". Sí, sí, ese sector de la sociedad que en ningún momento se planteó mover un dedo por nada. Pues ahora desembolsan una millonada por ellos, para salvarlos. Y mientras, por si acaso, te dan la opción de inscribirte en un renovado y moderno portal de empleo (empleate.gob. es) que lleva estacando desde que se hizo y que ahora se nutre de ofertas de otras webs ya reconocidas como Infoempleo, Jobandtalent, Infojobs..., nada nuevo. Vacantes para realizar convenios con el centro de estudios y con tarifa joven. Nos venden la moto diariamente.

Si lo sé, no estudio.

Os concertos de órgano de Xunqueira de Ambía cumpren 25 anos este agosto

É extraordinario que a crise non impida a celebración, un ano máis, do Ciclo de Órgano da Real Colexiata de Santa María a Real de Xunqueira. Son unha excepción cultural.

Hai moitos xeitos de medir o tempo, esa condición volátil das cousas que nunca deixa de ter un compoñente subxectivo en quen pretende atrapalo para mirar o seu alcance nas nosas vidas. 25 anos veñen representar unha xeración, unidade de medida que permite botar a vista atrás con certa capacidade para observar pautas e outear cambios ineludibles ou repeticións cansinas. Adoitan usar moito este concepto os tratadistas da literatura, a arte e a filosofía, máis que outros especialistas -en Historia, por exemplo- para os que o tempo ten escalas moi diferentes, segundo o asunto concreto cuxa traxectoria queren pescudar. Na celebración do “XXV Ciclo de Órgano e Música Antiga”, que terá lugar os próximos 17, 24 e 31 de agosto, na Colexiata de Xunqueira de Ambía, é posible empregar esa mestura de puntos de vista sobre o cronolóxico.

Pertencen ao tempo longo o pobo e a súa Colexiata -ou ao revés, pois moi probablemente foi primeiro esta-, cuxas orixes cabe remontar ao século IV. Ten a súa importancia -.para as distintas evolucións do tempo- a ubicación deste poboamento, a uns 6 kms. ao leste de Allariz, poboación coa que comparte o río Arnoia, pero de diferente vitalidade nestes tempos. Na contorna da vila alaricana, con todo -en Santa Mariña de Augas Santas-, existe un templo co que a Colexiata de Xunqueira ten especial afinidade. As trazasas construtivas da igrexa deste pobo, as súas tres naves, ábsidas, rosetóns, canzorros e triforio, comparten románico do século XII -con referencias importantes á Catedral de Santiago- e, tamén, posibles monxes construtores; e entre outros trazos, unha evolución construtiva, cara ao gótico primeramente, ou que logo se viron condicionadas polos avatares económicos das ordes relixiosas á que estiveron confiados ambos templos. As fachadas destas construcións -con torre e estilos eclécticos moi posteriores- marcan un longo período de distancia respecto ao esplendor primeiro mentres, pola súa banda, o claustro gótico de Xunqueira, con decoración flamíxera, delata unha maior continuidade de recursos na baixa Idade Media e, xa que logo, de maior control sobre a súa área de influencia. En todo caso, esta Colexiata de Xunqueira, monumento histórico artístico desde 1931, é bastante máis que o centro do pobo. É case toda a historia desta poboación e onde pode verse a mellor herdanza artística da comarca, non só pola fábrica do templo e o seu claustro, senón polo conxunto de escultura relixiosa que alberga. Foi colexio de mercedarios aínda non hai moito tempo, cando estudar estaba pouco xeralizado. É, ademais, a igrexa parroquial é, durante o mes de agosto dos últimos 25 anos, o espazo en que teñen lugar os concertos de órgano.

No tempo dunha xeración non caben os cambios que a zona experimentou: hai que ir algo máis atrás de 25 anos para entender qué estivo pasando ata agora nesta comarca. Nos anos cincuenta, aínda era unha zona con densidade de poboación bastante alta, as escolas cheas de nenos e o colexio mercedario tiña abundantes estudantes; e só dous ou tres tendeiros-comerciantes e muiñeiros marcaban a diferenza respecto dunha inmensa maioría de agricultores minifundistas. Os fluxos dos anos sesenta fixeron variar substantivamente a súa traxectoria, similarmente a moitos outros pobos ourensáns. E mentres, a Colegiata e o seu claustro seguen aí, como testemuña aparentemente inmutable ao paso dos anos ou, polo menos, dos nosos anos. Dentro do fermoso edificio e, por riba do segundo arco que separa a nave da epístola da nave central, está o órgano, un magnífico exemplar como instrumento e como moble. Trátase do terceiro que se construíu para os monxes que habitaron este edificio. Hai constancia do primeiro en 1536, o segundo faríase no s. XVII e este último dataría de 1759. Dalgún modo, estas datas falan dun tempo en que había algo que celebrar e recursos sobrados para iso: o problema que ten este órgano agora é que, aínda que soa magníficamente, necesita unha restauración desde hai máis de 25 anos. Como instrumento, pertence á época en que esta música -sobre todo, relixiosa, aínda que non só- tivo gran desenvolvemento e gran aceptación en España, especialmente en composicións nas que se buscaba gran espectacularidade con son pleno e a modo de estrondo vitorioso. O construtor dos seus dous teclados de 45 notas, rexistros e sistema sonoro, foi Manuel González Maldonado, de Santiago de Compostela, o centro -dentro de Galicia- de máis rango musical destas características. Como moble, a caixa exterior deste órgano de Xunqueira é obra de Xan de San Martín quen, ao parecer, era discípulo dun entallador oriundo de Valderas (León), Francisco Castro Canseco, que traballara na Catedral de Tui e na de Ourense, así como en diversas igrexas principais desta cidade, Celanova e Ribadavia. O resultado é unha peza prácticamente única, moi agradable de ver e, sobre todo, de oír.

A orixe dos ciclos de órgano e música antiga que se veñen celebrandoe nesta Colexiata e en torno a este instrumento, remóntase a 1989. Por entón, Canco López -apaixonado da música antiga e a composición, hoxe residente en Madrid- , que estudara nos Mercedarios de Sarria e terminara a súa carreira de música no Conservatorio madrileño, interesouse por el. Ía continuar estudando dirección de orquesta en EEUU, pero os vaivéns administrativos das bolsas de estudo galegas, máis as súas preocupacións pola música antiga -en conxunción con outra serie de circunstancias azarosas- fixeron que recalase en Xunqueira e que ocupase unha boa parte da súa atención con este órgano, de modo que, en torno a el, durante os nove anos seguintes, houbo un auténtico festival de música antiga: bos intérpretes, orquestras coñecidas, programas ambiciosos e sempre en agosto. Xunqueira incorporábase a unha onda que viña de algo máis lonxe. Para entón, en Castela e, sobre todo en Valladolid, xa naceran organizacións de amigos do órgano -como a que puxo en marcha a organista Lucía Riaño- que, ademais, pronto catalogaron os que ameazaban ruína ou, ata, o latrocinio, como denunciaban que sucedera con motivo da restauración dalgún moi notable. Doutra banda, empezaban a florecer, por impulso de personalidades da música ou doutras artes, un xénero de ciclos de concertos estivais en pobos máis ou menos pequenos, aproveitando as vinculacións familiares lonxe das grandes cidades. O simpático formato, que ás veces empezara pouco máis que como reunión de amigos, tomaba en Xunqueira como pretexto o órgano e a necesidade da súa urxente reparación. Un orzamento de entón cifraba en 22 os millóns de pesetas necesarios para facer un traballo ben feito, non de renovación senón de restauración.
           
No tempo curto destes últimos anos, foi parte importante na continuidade destes ciclos de música e nas demandas do arranxo do órgano que os suscita, unha asociación de amigos da música e deste instrumento denominada Un rato non tubo: un nome esclarecedor da necesidade, á vez que rechamante, na intención de que as autoridades -municipais e autonómicas con competencias culturais- se interesasen de xeito máis eficiente que o das boas palabras por este ben excepcional, pois cada ano que pasa corre máis risco de enmudecer para sempre, corroído polo descoido. A persoa que actualmente preside esta asociación e este ciclo de concertos, Marisol Mendive, é profesora desta especialidade musical no Conservatorio de Ourense -única en Galicia- e, ademais de ter algunhas gravacións, é habitual en ciclos de concertos con este instrumento en diversos puntos de España e Portugal. O máis evenemencial do tempo do órgano de Xunqueira e os ciclos que suscitou en torno seu ten lugar este mes de agosto. Para conmemorar os 25 anos transcorridos neste empeño de que sexa tratado coa debida atención, xa houbo unha ou dúas conferencias e, para os que se acheguen a Xunqueira nos tres domingos de agosto indicados, programaron, ás 20.00 hs., que escoiten boa música de órgano, a cargo de acreditados profesores. Hai, ata, unha obra conmemorativa do percorrido destes 25 anos, escrita por Canco López e que tocará el mesmo. En paralelo -e coa mesma finalidade festiva-, Baldomero Moreiras, pintor que vive nunha aldea próxima e membro da asociación promotora, solicitou doutros artistas principalmente ourensáns, pintores, escultores e fotógrafos, obra que, dalgún modo, aluda ou recorde o mundo da música. É unha destacable mostra artística a destes 25 autores reunidos -cifra case cabalística-, da que o visitante da sala de exposicións do Concello de Xunqueira non quedará defraudado. Unhas e outras propostas queren ser un eco ou resonancia indirecta do benestar que é capaz de xerar a música de calidade; pero un xeito, tamén, de chamar a atención sobre un ben que, contraditoriamente,  nos interpela polo risco de desaparecer que ten.

Construír un futuro posible é o reto de toda xeración responsable. A nostalxia e o mero historicismo non valen de nada se non nos impulsan a construír un presente esperanzador. A cuestión principal, en todo caso, céntrase en torno a se un órgano pode e debe, ou non, polarizar, no momento actual, as enerxías dos distintos actores implicados. E, nun plano non menos significativo -de turismo cultural, se se quere-, en que medida a colaboración informativa e económica duns e outros concellos ourensán ou galegos é capaz de exceder intereses estritamente locais. Se isto último costa -e é invisible en demasía-, non menos difícil é delimitar a preferencia de uso do diñeiro indispensable para unha restauración como a que en Xunqueira se precisa. Se somos carenciales en tantas outras cousas, debemos restaurar un ben de características indiscutibles como este, pero cuxo custo é relativamente alto? Pero, doutra banda, cando se malgasta ou se malgastou diñeiro público en bens ou servizos moito máis perecedeiros e moi dispensables -ou simplemente no culto a modas pasaxeiras, non sería de considerar a importancia e coidado que se merece o noso patrimonio artístico? É un dilema importante a ter en conta, nada fácil de resolver, e que excede amplamente o caso concreto deste órgano de Xunqueira, síntoma, con todo, dun proceder constitutivo da calidade de vida democrática. Entre outras razóns, porque encobre carencias culturais de longo percorrido. Por exemplo, que grado de estima  se cultiva entre os cidadáns -sen que sexa unha exclusiva dos deste concello concreto- por bens como este. Nese sentido, sería moi relevante de cara ao futuro que ninguén tivese que facer un periplo migratorio polo mundo para empezar a valorar o que ten á beira cando nace. É fundamental, pois, a preocupación educativa que se desenvolve para que apreciemos o noso patrimonio artístico, función non só da escola, senón tamén de canto aprendemos na contorna cotiá, froito do quefacer duns e outros, pero non menos das autoridades dos distintos niveis administrativos: a desidia e o desprezo comparativos non son bos conselleiros. Así mesmo, axudaría moito que a variedade de actores implicados -políticos e sociedade civil-, fósemos capaces de darlle suficiente vida a estes bens de todos, pois pola contra será difícil que poidan ser vistos como un ben. O risco máis grande que sempre ha ter -e segue tendo o patrimonio artístico entre nós- é non ser apreciado polos seus máis próximos, indispostos ou reacios a valorar o beneficio social que leva o telo e coidalo. Moitas veces foille negado ao común da xente o seu goce, o que axudou a incrementar a insensibilidade -e que moitos destes bens pasen a propiedade privada ou a mans estranxeiras-, pero a estas alturas da historia é de moi pouca modernidade e prestixio que tal forma de proceder poida seguir sucedendo como algo “normal”. Estes ciclos de música que promoven os asociados de Un rato no tubo son un paso importante na boa dirección. ¡Oxalá que a riqueza que atesouran e a determinación con que foron programados non se esgote no medio da excepcionalidade que xa neste momento representan!


TEMAS: Xunqueira de Ambía, Ciclos de música antiga, Órganos históricos, Patrimonio artístico, Bens culturais.

Manuel Menor Currás

Ourense, 12/08/2014