Rituais actuais da realeza

A acaparación do espazo mediático por parte da monarquía inglesa realza a imaxe desta forma de goberno.

Os rituais funerarios destes días provocan moi distintas reaccións, todas de gran interese sociocultural. O mundo das monarquías é pródigo estes días en emitir mensaxes, non todas desinteresadas nin coherentes. Na sutilidade da información mediática xóganse acertos e desacertos que poden dar ao traste con esta institución ou, ao contrario, darlle maior consistencia e relevancia.

Isabel II (de Inglaterra)

O falecemento de Isabel II de Inglaterra sacou á luz, con gran abundancia de medios que a BBC alimentou en primeira liña, unha vida aparentemente transparente de servizo cabal ao seu país. Vista desde a súa lonxevidade no trono desde os anos cincuenta, o acontecemento e o ríxido protocolo con que está a ser acompañada a despedida, están a centrarse no lado amable da presenza da monarquía inglesa representando ao país en todos os feitos relevantes, e á beira de todas as personalidades que tiveron algo que dicir, no transcurso de todos estes anos. Entreverar dossieres de fotografías da vida familiar –tamén a máis cordial- da raíña foi parte principal deste relato, que se esmerou en mostrar unha personaxe sólida, responsable e coherente, sempre fiel ao seu papel institucional dentro da tradición inglesa de monarquía constitucional. A mensaxe para transmitir foi clara: Isabel Windsor cumpriu amplamente co papel sutil de estar sen interferir, aconsellar sen impoñer, acompañar e non abafar as institucións democráticas desde o cumio unitario do Reino Unido e Irlanda do Norte. O boato e a riqueza de recursos postos a disposición, como despedida, non fai senón corroborar a mensaxe que aínda estes días que faltan ata a súa despedida final nos funerais de Westminster o próximo día dezanove, reiterarase.

Parece ser que o bo recordo é sólido para un 80% dos ingleses, pero non pode dicirse que sexa igual en territorios como Escocia, onde estes días puideron verse xestos non precisamente devocionais. Tras ese aparato espléndido, combínanse tradicións do pasado e urxencias do momento nun momento tan crítico como o que se viven os votantes do Brexit; esta última contribución da raíña ao interese xeral do seu país transpira agradecemento. Á parte de que calquera poida resucitar imaxes de historias menos encantadoras, que propicien relatos menos compracentes, o seu fillo Carlos III non o terá fácil: empezar a exercer o papel da súa nai aos 73 anos, despois de asuntos antipáticos nosque a prensa  tanto o mesturou, non é un bo currículo para moitos ingleses que, no tempo que vaia a desempeñar o papel monárquico, veranno de modo máis crítico e esixente; da análise que fixeron dos seus xestos destes días, non se deduce que vaian ser condescendentes.

O loito madrileño

A outra cara deste acontecemento -mediático e histórico-, foi a vivencia do mesmo en España. As principais reaccións que suscitou poden sintetizarse ao redor de tres asuntos complementarios que documentan unha imaxe da monarquía non necesariamente igual. En plan de previr comparacións, ou simplemente por gesticular de modo independente ao establecido para a alta relación diplomática entre Gobernos, na Comunidad de Madrid .-e na de Andalucía en menor grao- tiveron a ben declarar tres días de loito acompañados doutros aparatos en que deixar claro o duelo especial que a morte de Isabel II -de Inglaterra- esperta nestas partes de España. Este xesto suscitou reaccións de todas as cores, con primacía de cantos o cualificaron como disparate solemne. No espectro de comunicación desta institución do Estado español -con alto nivel de renda-, dá a impresión de tratarse dese tipo de modais propios de novos ricos, alleos á existencia doutras persoas no mundo. No seu afán demostrativo non lles importan as meteduras de pata aínda que demostres gran ignorancia e insolidariedade. As súas estratexias de propaganda van por libre e non se cortan ante nada aínda que non concorde coa imprescindible unidade básica de todo Estado moderno.

 E a Zarzuela

Nos mesmos días, a plataforma HBO difundiu unha pequena serie de gran interese documental: Salvar o rei. Destaca nela a conxura de moitos medios, institucións e persoas, por preservar ao actual rei emérito de que a súa imaxe constitucional se deteriorase en exceso dada a propensión temperá que mostrou a desvariar respecto ao papel que se lle asignou na cúspide da Xefatura do Estado Español. Nos capítulos vanse sucedendo en orde cronolóxica, desde antes da morte de Franco, os momentos principais de desaxustes da persoa co personaxe que debía ser. A abundante documentación gráfica e escrita, coas voces e comentarios dun amplo espectro de xornalistas e persoas que foron testemuñas máis ou menos directas do que se relata, dá gran fiabilidade ao conxunto e, en particular, a dous momentos principais en 1981 e 2012. O seu papel na primeira desas dúas datas con motivorenxeu moito cando o 13 de abril da segunda datación, os españois coñeceron que Juan Carlos I –nunha etapa de gran recesión económica- voaba de emerxencia desdeBotswana. Aquela cacería extemporánea, xunto á súa amiga íntima Corinna Larsen, foi o momento en que a acumulación informativa dos medios desbordou o complot de silencio protector e, á beira de grandes incoherencias co cargo que detentaba, empezaron a aparecer outros xestos últimos, dos que sópretextos interpretativos de “inmunidade”ou sobresementos por prescrición salváronlle de que explicarse #ante un Tribunal xudicial.

O remate destoutra secuencia está a poñelo outro protocolo, o da asistencia da Casa Real española ao funeral londinense da raíña inglesa. Comunicouse que, á parte da representación do Goberno, por parte da Zarzuela asistirán Felipe VI e a súa esposa, pero que tamén irá –por ter sido Xefe de Estado-, acompañado da súa aínda esposa oficial- o rei emérito, desvinculado formalmente da imaxe que deba proxectar o seu fillo. Será complicado lograr que non a contamine e non sobreveña entre os españois máis detrimento da figura monárquica, especialmente entre cuantos nos oitenta esqueceron a fórmula de goberno republicano. Non vivimos no Antigo Réxime, anterior a 1789, pero por encima do que debe ser unha imaxe monárquica imparcial, atenta ao interese xeral, pode estarse sobrepoñendo xa no imaxinario colectivo a dunha vontade impredicible e adolescente, que non deixa de emitir rancias mensaxes de desigualdade, tamén perante a lei.

TEMAS: Monarquía democrática.- Antigo Réxime monárquico.- Igualdade ante a lei.- Salvar o rei.

MMC (Madrid, 13.09.2022)

Un curso definitorio

El regreso de vacaciones aventura un año de debates en torno a cuestiones que afectan de lleno a las vidas de todos.

A punto de iniciarse el otoño, además de la melancolía por el tiempo abierto del verano, preocupaciones perentorias condicionan  la recuperación de las rutinas ordinarias e insoslayables.

Asuntos de difícil remedio

 Este año, después de tanto percance con los calores extremos, el fuego en 250.000 Has. quemadas, sequía persistente, escasez de agua potable en poblaciones, y mil quebrantos traídos por algunas DANAs de inédia violencia sobre tejados y cosechas, parece que, al fin, la idea del cambio climático  proporciona argumentos contundentes para asentarse en la conciencia colectiva. Quienes en los años setenta empezaron a mostrar que estaba en marcha siguen oyendo, después de más de cinco lustros predicando en el desierto, sermones negacionistas. Y tampoco todo este monte es orégano: los concienciados dicen haber vivido el verano más fresco de cuantos les queden por vivir,  avispados rentabilizan como  cosa de otros esta condición actual de la vida en la Tierra.

 Según avance el otoño, más complicado será todavía lo que espera a cuantos se desconcierten con la coyuntura económica. A dos horas de avión, una guerra de otra época devasta los bolsillos de todos cual mano misteriosa con los flujos y reflujos en el mercado de materias primas fundamentales en nuestra vida aburguesada, sobre todo en la energía indispensable para moverlo todo. Todo es más caro y acabará poniendo en cuestión muchos de los logros del bienestar diferencial que decimos tener respecto a otros ciudadanos del mundo; cuando la calefacción sea más necesaria, mucha gente se enfriará y es muy posible que un “otoño caliente” reviente este año costuras desacostumbradas. El arreglo no vendrá de que la ciudadanía se apriete el cinturón, es decir, tratando de desaprender lo que tanto le enseñaron, pero el esfuerzo que tuvo que poner volverá a ser, con el principio de realidad, el gran maestro de este difícil aprendizaje a que está sometida actualmente.

Premoniciones de curso agitado

En el estricto plano educativo de la educación formal, el próximo sábado profesores y familias afectadas por decretos comunitarios que parecen diseñados para que todos se sientan preparados para carecer de lo fundamental y se apañen como puedan, iniciarán en la Plaza de Neptuno de Madrid, a las doce de la mañana del próximo día diez, sábado, una de las primeras protestas de este curso, justo cuando está empezando. Niños y adolescentes, docentes de diversos niveles escolares, padres y madres, pondrán en solfa, una vez más, inequidades y descuidos que vienen de cuando la “pertinaz sequía” -antes de que se empezara a hablar del cambio climático- acentuaba el frío de las escuelas cuando las había.

 Salvo en leves aspectos, la pertinaz desatención prosigue. En Madrid, por ejemplo, donde según las estadísticas oficiales hay la renta per cápita más alta de España, todavía un tercio del alumnado tiene serios problemas, algunos de gran riesgo de exclusión, como detectan informes como los de FOESSA o SAVE THE CHILDREN desde hace años. Sin embrago, es donde menos se invierte en atención a la escuela de todos los ciudadanos. Ese tercio debe estar de más, cuando el Gobierno regional disminuye sistemáticamente las plazas públicas y dota, al mismo tiempo, a los colegios privados y concertados de privilegios como la ampliación de becas becas y plazas de este año. En la concurrencia de intereses de un mercado crecientemente desregulado, se añaden a retrasos y deslealtades del pasado con la red escolar pública, que han sido denunciados desde al menos los tiempos en que el cambio climático empezó a ser nombrado en los medios de comunicación. Estas actitudes hacen crecer el peligroso escepticismo político de muchos ciudadanos. La autosatisfacción de quienes no tienen problema alguno con estas historias no las compensa; la capacidad diferenciadora del lujo que la posición en las rentas más altas  les confiere respecto al común de los mortales, acrecienta con la brecha social. No debe extrañar que el resto desconfíe de un sistema con recovecos incontrolables, inalcanzables por la mayoría.

 Elecciones a la vista

 El debate entre los líderes del PSOE y PP en el Senado escenifica que se acercan tiempos de voto hacia el mes de mayo, y que este gran conjunto de problemas, con milagreras soluciones y componendas –muy aptas para el rifirrafe mediático del ya lo dije yo primero-, ya nutren el masajeo propagandístico con mensajes cruzados en que la libertad volverá a ser zarandeada con  combinaciones de la individualidad subjetiva opuestas a otras de mayor incidencia en la solidaridad comunitaria. Todos se dirigen a las “clases medias trabajadoras”, cuya ambigua posición social, según los gurús de campaña, decide el voto en el escenario político actual, sobre todo si les rebajan impuestos. Los excluidos, ninguneados con más distinción por la compañía de un creciente grupo de descreídos de este sistema, pintarán poco o nada, pero el riesgo de un mayor deterioro democrático no será halagüeño para nadie, como enseña la Historia del siglo XX. Lo dejó escrito en 1941 Erich Fromm, en El miedo a la libertad.

Los males que arrastra, por ejemplo, una educación descuidada son narrados en Un tal Cangrejo (Madrid: Sexto piso), novela que visibiliza el “horror” que dejó entre los miles de “fracasados” de los noventa; en la escuela por donde pasaron, su crecimiento personal se perdió entre formalidades que los marginaron hasta hacerlos  creer que lo sabían todo sin haber logrado nada.  El autor denuncia cómo su estética, lenguaje y maneras, causaron estragos y violencias que amargaron muchas vidas.  No obstante, aquella contracultura, fascinadora de los más jóvenes desde los años setenta, parece el modelo que, con fanfarronería insultante, desmantela desde Consejerías como Educación y Sanidad, los restos de un Estado de Bienestar. En los ambientes frágiles, este rupturismo de mucho vocerío castizo acelera el conflicto; la acción social del Estado nunca alcanzó en España el peso que, desde el final de la IIGM, tuvo en Francia o Alemania. Siempre han tenido crédito quienes no ven rentable superar la caridad o beneficencia decimonónicas; quienes crean que la Sanidad, Educación, Agua o Energía son derechos principales de todos, pronto se los arrebatarán si no pelean por defenderlos.

TEMAS: Fracaso del sistema escolar.- Los excluidos.- Recursos para la educación Pública.- Clases medias trabajadoras.- Problemas perentorios.

 MMC (Madrid, 06.09.2022)

O cabalo de Troia segue vivo

Neste presente, as formas trileiras de distracción seguen sendo múltiples, moi aptas para intereses alleos a unha sa convivencia democrática.

Desde que Homero contou cara ao século VIII a.C. a “oca emboscada” de que se valeu o astuto Odiseo para derrotar aos troianos, serviu de metáfora para contar estrataxemas con que aproveitarse da credulidade. Múltiples foron as versións artísticas e literarias, particularmente as de Eurípides e Virxilio, a esta invención enganosa. Dicir hoxe «cabalo de Troia» segue sendo habitual alegoría do uso da aparencia de verdade para proveito propio a conta do dano alleo. Aí están as advertencias sobre malware que pode danar o software do móbil e do computador, “troianos” que rouban contrasinais, contas bancarias e datos de valor para o descoidado. A técnica de distracción de Ulises é habitual nas estratexias militares, nas transaccións económicas, en xogos tácticos como o xadrez e, por suposto, na publicidade e outros aspectos da vida cotiá.

 Os noticieiros

O “cabalo de Troia” está presente en moitas decisións que outros toman e nnos afectan. Por iso os noticiarios son un magnífico escaparate para observar a viveza que mostra na narrativa de noticias, en que nos coan información interesada e non sempre veraz. Houbo un tempo, nos anos oitenta, en que se puxo énfase en que fose obxectivo relevante do ensino o logro dunha lectura “crítica”. É dicir, que non se dese por bo o que calquera libro, xornal, revista, radio ou televisión puxese en circulación, debía afrontase sempre cunha bagaxe de desconfianza antes de dala por boa. Para non perderse, logralo require tempo e paciencia a quen aspire a ter competencia en “lectura comprensiva”. Corenta anos máis tarde, cando medrou exponencialmente a información e a súa circulación nos dispositivos electrónicos, este obxectivo complícase. Non parece, que se logrou moito neste campo máis aló da lectura “mecánica”, hoxe accesible a todos e moitas persoas de todas as idades teñen dificultades para discriminar autonomamente información fiable que mereza a pena.

Creceu a monotorización estandarizada da manipulación de mensaxes; expertos como Umberto Eco, Chomsky, Lakoff ou Noemí Klein, mantivéronnos advertidos, pero nas respostas que transmiten as culturas urbanas dominantes predomina unha alta dose de semianalfabetismo lector. Tería lóxica se se contemplase unicamente a parte alta da pirámide de idades, cuxo input escolar foi malo, mediocre ou inexistente. Pero cando se constata que esa incapacidade de ler ben alcanza de cheo ás cohortes do alumnado posterior aos Pactos da Moncloa, advírtese o seu nivel antidemocrático; detectáronse en 1977 graves problemas de escolarización e a clara divisoria que se estableceu entre ensino privado e público. O problema é que eses signos continúan visibles nos índices de “fracaso escolar”, e os pasos diferenciais cara a el, nas diversa formas de abandono aínda existentes no actual sistema educativo. Este fracaso do sistema -colateralmente dos cidadáns- é máis grave aínda se se ten en conta que, en cidades como Madrid, a Comunidade teoricamente máis rica, pero con menos investimento en educación pública entre todas as demais, só un 40% asiste xa a centros da rede pública, mentres crecen as axudas á rede privada por distintos medios. Mesmo “os non nados” contan, antes de nacer, a efecto de solicitar bolsas para estes centros aínda que os ingresos familiares superen amplamente os 100.000 euros.

 Igual que en Sanidade, o modelo educativo de Madrid -que se exporta pouco ás outras Comunidades-, defende que todo irá mellor se todos os cidadáns acabamos privatizados nunha entidade aseguradora e nun ideario “privado” de ensino. A “liberdade á madrileña” crece co liderado de A. N. Feijóo: a intención de voto xa o prefire respecto a outras opcións, aínda que os seus seguidores non ven aos pobres do último informe FOESSA: tres millóns de persoas das que millón e medio estarían en situación de exclusión. Crece a fenda social respecto ao 18% dos que teñen as maiores rendas, e o rampante semianalfabetismo, proclive a todo tipo de bulos e supersticións en mensaxes de móbil, é fonte de votos tan aceptable, que o neoliberalismo pastorea nel os seus “cabalos de Troia”. Crecen os indicadores de desigualdade, pero a moita xente élle indiferente o que diga a Constitución sobre os seus dereitos. Se polos feitos nos guiamos, e non polos lemas en que insisten moitos gobernantes –e indirectamente os medios-, o semianalfabetismo é rendible. Empeza a dar igual que nos apartados 1-4 do art. 27CE  se pactase unha escolarización universal digna, apta para “o desenvolvemento da personalidade” se estruturalmente segue sendo desigual. Que máis dá que o cumprimento do art. 43 esixa unha “organización”, “tutela” e “protección” do “dereito á saúde” se medra aceleradamente a tendencia privatizadora.

A mediocridade lectora actual dana a sa convivencia, ao ser incapaz de distinguir que a boa información presta atención a como os indicadores de ambos os dereitos evidencian unha crecente cronificación da desigualdade. A regresión acelerada a onde adoitabamos andar antes de 1975 está a xerar bos lectores que, para entendelo, confesan ver na historia da torre de Babel e o seu “vurullo da linguaxe” (Xénese, 11, 9), non un acontecemento do pasado, senón unha  premonición dun presente en que os mandamentos contra a mentira, o roubo, o falso testemuño e a cobiza (Éxodo, 20, 12-17) nutren as políticas actuais en canto ao uso de recursos públicos en proveito de intereses dos ricos. Viron, ademais, que naquela atmosfera do xudaísmo bíblico, en que esta palabra non tiña boa prensa, xa existía “a chusma de malvados, turba dos axentes do mal, os de palabra envelenada contra os íntegros sen temer nada” (Salmos. 64, 3-6). E que, nos Evanxeos cristiáns, os fariseos, sepulcros branqueados (Mt. 23, 13-32) e timadores da credulidade, teñen tanto protagonismo como Herodes, Poncio Pilato e os mercadores que fan do templo “unha cova de bandidos” (Mt. 21,13).

 Este verán

Xullo e agosto adoitaban ser, non fai moito, o tempo en que os xornais inventaban máis noticias; as que tiveron a man os nados despois da Guerra, por como mudaban o sentido de acontecementos, non foron menos míticas que a do monstro do Lago Ness; a intensa manipulación da Historia de España, o currículo escolar e a censura, impedían coñecer os que afectaban de cheo ás súas vidas. Na democracia actual, a liberdade informativa acumula tantas modalidades de ficción mentireira que, ás veces, coa saturación de indiferenciada información, semella unha nova reprobación inquisitorial. A súa relación co cabalo de Troia é moi rechamante este verán; tan premonitorio é do intolerables que poden ser os que veñan na década seguinte, que é asombroso o sesgo das noticias sobre incendios, climatoloxía, turismo, a guerra en Ucraína e os seus efectos inflacionarios. O escenario de futuro é inquedante, pero case todo este material, de aparencia moi testemuñal ás veces, procura infantilizar a lectores e oíntes para que non miren máis aló deste fugaz presente. Con todo, deséxolles un feliz verán, sorte e… deica setembro.

TEMAS: Manipulación informativa.- Memoria histórica e democrática.- Semianalfabetismo.- Educación e Sanidade públicas.- Cambio climático.

 MMC (20.07.2022)

Unha nova orde na vella orde

Trátanse de soldar as fendas que, desde 1989 até hoxe, acusa o vello sistema de bloques, e que a globalización económica non  cambiou.

Segundo  se mire que acaba de suceder ás portas de Melilla ou ao que estes días sucedeu coa OTAN  en IFEMA de Madrid, o mundo máis xusto e pacífico, no que haxa traballo para todos, o sol luza no seu punto xusto de ceo azul todos os días, sexa agradable pasear por rúas ben axardinadas, e todos se respecten na súa diversidade, parecen estar lonxe, segue sendo inalcanzable para a inmensa maioría dos humanos; non ten cabida no espazo e tempo concretos en que nos toca vivir e é utópico. A contorna existente contradí esa ilusión tan ordenada e ben disposta, aparece rota en anacos estraños entre si, e mentres algúns se empeñan en soster a quimera de como debería ser, a gran maioría resígnase ou acepta a realpolitik dunha nova  orde. En liñas xerais, o que estamos a ver nos últimos telexornais non pasa de ser unha recolocación das pezas que había; repite o que se fixo mil veces na historia humana.

A nova vella orde das palabras e as cousas

Mentres a nosa mirada se acomoda, seguirá habendo historias que non vemos ou non queremos ver, algunhas parecerán atopar máis concordancia e, por suposto, terán máis visibilidade nos orzamentos xerais do Estado: estes reacomodos fanse co diñeiro de todos. Aos poucos, segundo vaian crecendo e repetíndose as mensaxes nos medios, a nova orde irase erixindo en filtro da bondade ou maldade da relación dunhas cousas con outras. O que en diante case ben co novo guión, estará ben e, por un tempo, quedará establecido que o que non encaixe adecuadamente estará mal e é desorde. Isto dicía Michel Foucault nun dos seus libros fundamentais: As palabras e as cousas, para destacar que “os códigos fundamentais dunha cultura –os que rexen a súa linguaxe, os seus esquemas perceptivos, os seus cambios, as súas técnicas, os seus valores ou a xerarquía das súas prácticas- fixan de antemán para cada home as ordes empíricas cos que terá algo que ver e dentro dos cales recoñecerase”.

Que diga ou non a Historia respecto diso, e o que tenda a dicir en diante a Educación, irá da man, segundo as funcións que se lle queiran asignar. Teoricamente,  poden ser moitas, desde inducir á repetición reprodutora do que hai ou a modificacións sensibles da relación entre as persoas, as cousas e os acontecementos; tan ben poden repetir obxectivos de mitificación, transmisión de exemplaridades específicas ou determinadas tradicións, a bancarizar e repetir inalteradas, como pode cumprir co afán de conciencia crítica do momento presente e de anticipación de futuro, inducindo a cambios imprescindibles que melloren o presente. De seu, sen unha acción educadora consciente, o ser humano atópase subxugado entre cousas e acontecementos, que teñen a súa autonomía; atópase enmarañado en historias que non lle están subordinadas nin son homoxéneas. Por iso é fundamental observar a linguaxe en que se contaron e cóntanse e ensínanse a historia da economía, da sociedade, do clima, da vida política, das crenzas e costumes. En como se fai, fala a voz doutros homes, ten relevo o valor semántico que lle dan a unhas ou outras palabras, e a como expresan ou relatan canto acontece.

 

Moito humanos non son pasivos, senón que teñen unha posición moi activa; até os seus silencios son moi locuaces e promoven unha Historia e unha Educación que tenden a que predomine a pasividade ante o que acontece, moi interesadas en que así sendo in saecula saeculorum, porque isto xa deu de si todo o que debía dar. Agora ben, na medida en que o home é unha finitude que non terminou, á que lle “queda aínda algo que pensar no instante mismo en que pensa”, todo suxeito que coñece e é consciente ten máis oportunidades de situarse ante a súa contorna con máis criterio e capacidade para intervir na comunicación cos demais. Só a súa capacidade hermenéutica liberará os contidos da Historia, relacionaraos máis co que acontece e será capaz de dotar de sentido a súa propia existencia dentro da orde ou desorde de canto  rodea a súa vida: o control da finitude cambiante da linguaxe faralle máis libre para manexar a finitude que modifica o seu presente.

Loita de frases

Existen moito exemplos de manipulación da Historia e da Educación debidas. Moitos son visibles na maioría dos libros que se acomodan aos currículos escolares; adoita ser habitual que alteren radicalmente o valor das palabras e que, ao final, terxiversen profundamente o acontecido; nas análises de Emilio Castillejo, entre outros, vese ben claro o afastados que están do que di a historiografía máis acreditada. Non é menos canso observar o discurso que emiten habitualmente os noticiarios e os medios, con ese afán por que nos conformemos con tópicos establecidos desde antes de 1975. Á súa vez, moitas das revisións do pasado ben que se ocupan igualmente de que concorde cunha determinado orde como de sempre; as relacións entre Memoria e Historia do presente co seu inmediato pasado, cando foi moi conflitivo, fan significativo o empeño dalgúns colectivos en que non se altere a narrativa canónica anterior.

Sucede igual co acontecido no século XIX, do que abundan versións oficiais en que se silencia, entre outras moitas cousas, a palabra “clase social”, substituída por outras menos connotadas de conflito entre grupos, segmentos ou estratos da sociedade. No propio século XIX, en moitos círculos institucionais, “clase social”, “movemento obreiro”, “loita social” e similares, en que puidese haber semellanza coa linguaxe do Manifesto Comunista en 1848, procuráronse  borrar e, no seu lugar, abarcándoo todo de maneira menos antagónica –e para aparentar harmonía e fraternidade- , era habitual falar de “a cuestión social”, é dicir, de canto puña en dúbida a orde instituida, por inxusto que fóra especialmente para cantos tiñan que vivir dun mal salario e sen ningunha lei social que protexese minimamente a súa vida e as condicións laborais que lles impuñan. A sacrosanta orde que ditaba a propiedade privada así o ordenaba. Modulouse bastante coas institucións do Estado Social e, despois da II GM, coas que promoveu o Estado de Benestar. De entón acá, na nova orde que vén imperando, especialmente desde 1989, en que caeu o Muro de Berlín –e que a erosión do Estado de Benestar europeo mimetizou-, o máis habitual é que as diversas clases de oíntes ouzan o continuado e supostamente enxeñoso estímulo homoxeneizador que provoca unha publicitaria “loita de frases” -que dicía Eulalio Ferrer nun libro de 1992-, en vez daquela “loita de clases” de que falaba o obreirismo internacional  no século XIX.

Manuel Menor

Madrid, 29 de xuño de 2022 

O interese xeral pode ser particular

O ser e non ser desta guía de acción social e política é moi manipulable con pretextos variados; tamén o son os medios para facelo.

Os debates electorais que han ter lugar con motivo das inminentes eleccións andaluzas obrigan a quedarse co retrouso do “interese xeral” que os candidatos aínda reiteran. Todos o mencionan incesantes. Uns para revalidar que xestionaron ben o “benestar” da xente; os outros porque o seu si sería un pacto de goberno leal, sen ocultaciónd nin enganos. Pretender dilucidar coa información destes desencontros o que é de verdade o “interese xeral” é admitir que “o interese xeral” é moi particular.

Mediatizacións do interese xeral

Estas eleccións do próximo día 19 abren os primeiros pasos do baile que se aveciña coas xerais. É de supoñer, pois, que, no que quede de lexislatura oiremos falar moito do “interese xeral” en variadas versións particulares; o gran aliado de cada participante será a capacidade mediática que teña para estar na competición. Procurará que as súas mensaxes non entren nas complexas análises dos contextos xeoestratégicos de dous asuntos que xa preparan o terreo. Controvertidos nas súas causas, Ucrania e a súa guerra, e as relacións de España co Magreb, no Norte de África, xa dan abundante munición para a belixerancia informativa desde a súa exégese do “interese xeral”; os modos como afectan ao noso peto as consecuencias destes asuntos, poñerán máis en primeiro plano o prezo dos garavanzos que, in illo tempore, interesaba a Manuel Fraga. O seu adobo predilecto volverá ser a “liberdade” en versión neogalaica e tampouco faltará a inevitable “igualdade” dos cidadáns, sobre todo a de quen non ten escapatoria. A “fraternidade”, o outro pé do lema de 1789, podería desviar a mensaxe principal sobre o “interese xeral”.

Levamos máis de 20 anos de advertencias sobre o cambio climático e, de momento, malia a que non soportamos a decena dos estraños 40º de temperatura destes días, non cambiamos ningún hábito significativo; é de esperar que a crecente presión destas dúas circunstancias coxunturais, que darán moito que falar, axuden pouco a que nos decatemos a tempo do que sexa o “interese xeral”. Non se pode dicir, con todo, que non teñamos abundantes relatos e información sobre estes asuntos de base; por cantidade non vai ser, desde fai máis de cen días, circula abundante. Podemos estar recibindo información de continuo, sen chegar a ningún coñecemento consistente; ata poida que esteamos chegando a desconfiar de que non hai garantía no moito que nos contan, ou que haxa manipulación para que, sen saber, asintamos ás interpretacións que propoñen.

Metidos en tales elucubracións, os máis escépticos lamentarán non ter tempo nin medios para alcanzar a saber o que non saben sobre multitude de historias e traxectorias que se cruzan en asuntos relevantes para a súa estabilidade emocional. Sacarán a relucir que as falsas noticias e informacións teñen ampla circulación, sen que sexa fácil delimitar qué sexa verdade ou mentira, qué mereza compromiso e, se cadra, tamén o voto. É dicir, que nos meses que se aveciñan váiselles a poñer difícil delimitar de modo fiable que sexa “o interese xeral”. Na súa experiencia democrática están, por demais, bastantes mosqueos que tampouco lles axudarán a entendelo. Non lles serven persoas con cargos ilustrísimos pero pouco exemplares respecto de esa guía de conduta; e tampouco o fan decisións e opinións de políticos relevantes -incluídos alcaldes e presidentes de Comunidade-, que pese á súa teórica proximidade ao cidadán, parecen doutra galaxia. A súa inmersión nos problemas reais é tan carencial que o idioma que falan non vehicula o seu pensamento; a mediocridade do que comunican, nas comparecencias das súas omnipresentes atriles, quere sumir aos oíntes nalgún sopor virtual que supoñen máis efectivo que os datos e os feitos.

Educar o pensamento crítico

Esta efectividade a curto prazo, ruidosa nos medios e Redes sociais, que impoñen especialmente cando a realidade é problemática, é digna de ser tida en conta, pois o relato que adoita propiciar contamina a fondo o coñecemento sobre do que se xoga en cada momento tralo seu modo de dicir ou facer algo por “interese xeral”. lograron impoñer, por exemplo, que, onde estea o seu hipotéticamente valente defensa de “a liberdade á madrileña”, os problemas que poida traer á convivencia das rúas non teñan carta de natureza, e que non existan os que só queren unha liberdade normal, sen adxectivos. Mentres entonan soados alegatos contra currículos e libros de texto, por suposta ideoloxía contaminante, non falan da ignorancia que os máis débiles han soster ante as violencias habidas e por haber para que a súa vida non mereza a pena. Cando atenden ao negocio da rede privada de centros e ao privilexio da selección social da súa clientela, á rede de amigos que lles sostén o tinglado mediático non lles importará que non se atenda a unha cidadanía que estará toda a súa vida á que che sae. Parece que a este tipo de políticos e asociados o que máis parece interesarlles do “interese xeral” é promocionar aos máis capaces de berrarr as súas consignas, sen importarlles que a ignorancia faga invivible este mundo a moitos.

Un ensino capaz de educar no pensamento crítico ou a simple capacidade de expresar as necesidades ante o que ocorre, non lles interesa. “O interese xeral” é un asunto demasiado importante para que o común dos mortais se decaate; mellor distraer con asuntos que fagan abundante ruído, que infantilicen ou dean a entender que é estúpido crer que as fraudes á ética común teñen arranxo. Dito doutro xeito, que este é o caldo de cultivo en que cociñarán a mensaxe apropiada para promover as súas receitas salvadoras.

Todo o que merece a pena require tempo e paciencia para decatarse de que vai; pero tamén é posible que nos estean educando para que nos deixemos conmover polas suxestivas excitacións que pregoan; a ignorancia é atrevida e pode facer crecer os adeptos aos máis rancios xeitos de entender “o interese xeral”. Moitos adictos a estes sofismas teñen ben acreditado que a corrupción que poidan carrexar á convivencia colectiva non lles importa.

TEMAS: Interese xeral.- Intereses abusivos.- Información e Coñecemento Manipulación e ignorancia.- Educación pública.

MMC (15.06.2022)

Tratar de decatarse do que sucede non é perder o tempo

“Ou nos salvamos xuntos ou perecemos” debera ser o mantra a non perder de vista; sen unha cultura educativa equitativa, os conflitos irán a máis.

A aceleración do tempo, é dicir, a percepción subxectiva que temos estes días do que pasa ao noso ao redor, ou de como nós pasamos por situacións cambiantes, é tan forte que corremos o risco de equivocarnos na apreciación da coxuntura en que andamos. A cantos se atopen en idade adulta ou nesa que, para ocultar a vellez, adoita publicitarse como “terceira idade”, pareceralles que nos atopamos nun remuíño de final impredicible e difícil recondución. En tal consideración entrarán, xunto a decepcións persoais da “experiencia”, asuntos últimos en que falar de “nova normalidade”, durante a pandemia da Covid-19, aliviaba a tensión que parecía traslucía a rúa, ás veces deserta de vida. Incluirase, así mesmo, o crecente peso de canto está traendo consigo a guerra rusa en Ucrania nos case últimos 100 días, con efectos inducidos no noso consumo diario de enerxía, recursos e alimentación, máis as súas derivacións en emprego e alteracións do que entendiamos estándares básicos no “progreso” e “calidade de vida”.

Natureza e Cultura

Os modos de mirar tanta regresión dependen en gran parte de xuízos e recordos previos que levamos encima. Na conxunción actual de ingredientes, moitas persoas só verán que non os controlamos; é posible, ata, que os vexan como algo dado, dependente de forzas que estiveron sempre aí, como os penedos da orografía galega, que entre que nacemos e morremos parecen inalterados e estáticos, sen que se deba á nosa vontade a súa presenza na paisaxe. Con todo, separar, distinguir, comparar, clasificar e considerar que é o imponderable e que depende de accións ou omisións en que estamos dalgún modo involucrados, é o que diferencia a racionalidade da irracionalidade. Lograr facelo con máis acerto ou menos é algo que debemos basicamente ás pautas socioculturais que transpira o pensar, proceder e actuar de cada quen, e en gran medida son responsabilidade propia.

Non debera ser o momento para que cada cal insista en mirar o seu embigo como o centro do mundo e, a continuación, radicalizar o sálvese quen poida. O que mostra a evolución das especies -e a dos humanos desde antes de Lucy, no val do Rift- é que hai momentos cruciais en que salvarse e saír airosos non é competencia dos máis fortes da manada, senón da capacidade de solidariedade e traballo conxunto de todos. Quen teñen na súa man un control grande de poder, de comunicación cos demais ou de monopolio do coñecemento e a súa difusión, tratan de darlle a volta a este principio facendo valer a diferenza que lles dá o ser eles quen se aproveitan das sinerxias dos demais. Pero esa actitude monopolística non significa que teñan “a razón”, senón só capacidade para seguir impoñendo modos de aproveitar ao máximo, en proveito propio, a extracción do valor do traballo da colmea. Anceian  que os recipiendarios dos seus adoutrinas se deiten, namentres, polo puro escepticismo de que o que sucede sucedeu sempre, o homo homini lupus e demais monsergas que nos inclinen a ver “o que hai” como o único horizonte posible. Por ese camiño, o momento actual de “val de bágoas” volverá conducir a donde outras veces, en que o medo á liberdade de pensar e ver foi substituído polo medo ao outro, ao diferente, e a mirar o futuro por un buraco ben coñecido: os fascismos. John Dewey advertía en 1940, en Liberdade e Cultura, que o risco para a democracia non estaba nos totalitarismos doutros, senón na “existencia nas nosas actitudes persoais e nas nosas propias institucións, daqueles mesmos factores que neses países outorgaron a vitoria á autoridade exterior e estructuraron a disciplina, a uniformidade e a confianza no líder”. Non lles estrañe, xa que logo, que, nos anos que nos tocaron dese cariz, entre os expurgos de bibliotecas -e en bibliocaustos como os que se fixeron públicamente en moitas das nosas cidades-, este autor americano fose un dos preferidos para queimar; tamén debera ser máis coñecido o pouco interese demostrado, logo da CE78, por ter unha educación realmente pública, acorde cos intereses de todos.

Volver empezar

En momentos de dúbida e escepticismo como o actual, en que o fácil é renunciar a toda posibilidade de arranxo satisfactorio do que parece un desastre absoluto e sensentido, é moi pertinente volver os ollos a unha educación de calidade, en que sen distincións de clase, priorizar o que afecta aos cidadáns por igual. Para “virar a frecha do tempo”, que di George Latour, hase de partir doutras narrativas capaces de crear pensamento positivo, favorable á vida de todos. Non todo relato vale e menos o que ampara unha anfiboloxía rendible aos dictados do “Deus mercado”. Na educación que temos en España, advírtense hoxe presenzas deste tipo, que distorsionan o desenvolvemento dun sistema escolar xusto. Disfrazar de “interese xeral” o uso de recursos públicos contrarios ao ensino equitativo pretendendo un estatus privilexiado no sistema, alimenta unha bipolaridade anacrónica ante un mundo cada vez máis plural; e situar alegremente o consumo educativo entre as cousas a comprar para distinguirse, non mellora o seu valor democrático, por máis que do conflito de intereses saquen proveito rendible uns poucos.

O relato dominante do que sucede entre Ucrania, Rusia, Europa, EEUU, e por suposto España, é unha ocasión perfecta para ver de que vai, nun asunto de tan graves consecuencias para todos, disfrazar as palabras. Os relatos que oímos non desmerecen dos de calquera outra época en que os prexuizados intereses distorsionaban toda veracidade. Repítense nas narrativas dos hostaleiros, pese a que os ruídos e molestias que xeran as extensións dos seus dominios sobre as beirarrúas das cidades, produzan un manifesto deterioro da convivencia veciñal. E igual sucede co falso debate en torno ao currículo a estudar polos adolescentes actuais cando transitan polo Bacharelato; a moitos dos que falan ou escriben en torno a unha Historia de España de todos, o que menos lles importa é que sexa científicamente veraz e pedagoxicamente útil para que política e educación -a POLITEIA e PAIDEIA aristotélicas- non desentonen.
Todo indica que, no camiño democrático a percorrer para resolver os problemas comúns, falta moito por andar. Para xerar na educación de todos unha cultura de facer ben as cousas, sen desprezar a ninguén, o máis arduo -logo dos 44 anos últimos- é admitir que incesantemente hase de volver empezar, como xa dicía Celso Emilio Ferreiro en Longa noite de pedra (en 1962)

.
TEMAS: Aceleración do tempo.- Narrativas dominantes.- Cultura democrática.- Cultura escolar.- Deus Mercado.

MMC (Madrid, 01.06.2022)

Facémonos trampas

 

Non é ouro todo o que reloce e, no tocante á liberdade, medran os acenos de modales que, en realidade, son liberticidas

É habitual que os xogan ao solitario se fagan trampas a si mesmos, unha pauta visible tamén en asuntos colectivos; raro é o día en que os modos de contar corruptos desatinos impoñen versións que afectan a todos. En certos aspectos segue sucedendo o de outrora. Cando en 1952 empezou a publicarse un diario hoxe desaparecido, El Caso, asasinatos, roubos ou fraudes sempre eran un “caso”; nunca tiñan nada que ver coa orde establecida ou imposta. Viviamos no mellor dos mundos posibles e todo era culpa de alguén que perdera a cabeza; nunca había causas estruturais, senón liberdades desnortadas.

A liberación a construír

Naqueles sucedáneos de información era difícil “a liberdade”. Cando nos anos sesenta empezou a soar esa palabra, asociábase a algo por construír; foi máis ben como “liberación”, palabra que disimulaba os significados da Liberdade guiando ao pobo (Delacroix: 1830). Antes e logo desta data xa eran multitude cantos expuxeran as súas vidas en nome da liberdade colectiva. Por entón, en 1970, Paulo Freire -pasaron100 anos desde que nacese en Sao Paulo- falou de “liberación” para referirse a como debía ser a alfabetización de adultos; o seu Pedagoxía do oprimido trataba dun proceso activo de permanente liberación”, con que crear suxeitos que non fosen meros repetidores inconscientes de palabras ocas, senón que, conscientes da súa realidade social, económica e política, puidesen liberarse de canto lles impedise desenvolverse con dereitos e liberdades persoais. Esa mirada pedagóxica, crítica consigo mesmo e coa contorna, encerraba infinidade de parecidos co que querería ser a “Teoloxía da liberación” excedendo a dimensión relixiosa estritamente individual da “salvación individual”. Da súa nula aceptación oficial pola xerarquía eclesial, Juan Pablo II deixou cumprido testemuño en 1983 no aeroporto de Managua; dous anos antes, este Papa interviñera a “liberdade” na fe e na caridade que adoptaran como directriz os xesuitas en 1974 para as súas actividades sociais e educativas.

En todo hai matices pero, en xeral, no mundo occidental actual non adoita ser problemático falar de liberdade se a conversación se cínguese ao plano individual. Todo é máis sutil, e aparentemente sen violencia, nas limitacións que se lle impoñen aínda que se mencione. Ligada a determinados niveis de “transgresión”, hai ambientes en que queda xenial dar por suposto que todos podemos facelo todo, con plena liberdade e sen depender de ninguén nin de nada. A pedagogía da publicidade e do marketing que nos invade difunde acotío que somos libres para tomar decisións; se xorde algún problema, a culpa -o outro dispositivo permanente á espreita- é exclusivamente de cada consumidor. Desde unha cultura confesional en que se alternaba a liberdade e a culpa entreveradas con escrupulosas distincións entre a atrición e a contrición, pasamos a unha psicoloxización da nosa liberdade que o alcanza todo. Por exemplo, á avaliación da calidade educativa, en que os culpables dos “fracasos” son sempre os “malos alumnos”, un barato modo de atallar problemas, que non require esmero no que se deba facer, senón soamente manter as aparencias. Confírmase así, ademais, a teoría do liberalismo clásico de que a Natureza é sabia e os humanos deben deixar que as súas desigualdades se prolonguen. Este darwinismo -que a educación pode acentuar- abre un campo prolífico a negocios inusitados para emprendedores que poñan parches en asuntos que, como a educación ou a sanidade de todos, non se arranxan con inacabables reformas provisionales.

Marcos pedagóxicos en promoción

Estes días, abundaron as leccións de sofística pedagógica en torno á liberdade; asociando o lado feliz desta palabra con abusos semánticos e exemplos prácticos, convertérona en embarcadoiro da credulidad. Cando fai uns días o novo líder do PP, no seu intento de poñer paz a un litixio de aristocracias internas, exaltaba a liberdade que grazas á súa actual presidenta tiña a Comunidade de Madrid, apuntábase ao uso que, sobre todo desde o 4-M2021, fixo desta palabra a súa ultraliberal goberno actual. De ser esta a súa intención, o que a escala nacional parece querer desenvolver Feijóo é a acracia neoconservadora do sálvese quen poida, e que o afán de lucro faga negocio coas desigualdades sociais. É fácil, xa que logo, observar o futuro das escolas e sanidade públicas. Se o produto que vende Feijóo é “liberdade á madrileña”, antes de que gañe unhas eleccións xerais son previsibles os beneficios da pedagoxía que xa practica.

Baixo a liberdade que vende a gama do conservadurismo de Don Alberto Núñez adquire cada vez máis forza a americanización das formas liberticidas. O seu cariz crecentemente agre segue tendo, logo de Casado, destacados belixerantes en sé parlamentaria. É habitual nas formas de confrontación do Congreso de Deputados e, na Asemblea de Madrid, a moza lideresa sempre se encrespa, crecida con cos lle rumorean ao oído gracietas diversas. Este agresivo modo de facer como que se fai política vai in crescendo; fai dous días, sumouse a esta tendencia trumpista un vicepresidente da recentemente creada alianza de goberno na Comunidade de Castela-León. Nun alarde insultante a cantos lle facían algunha pregunta na nova asemblea, deixou claro que, en diante, as virtudes do liberticidio teñen rédito electoral.

Aínda que sexan tempos de incerteza -e volva o medo á liberdade democrática, que dixese Erich Fromm en 1941-, esperemos que estas trampas coa liberdade que se están coando non nos leven a ter como horizonte realizacións como as que xera a Segunda Enmenda da Constitución de EEUU. Eses masacres incesantes dos últimos 10 anos, a razón de máis de dúas por semana, volveron a repetirse fai unhas horas en Texas, con polo menos 19 nenos e dous profesores mortos. En todo caso, non é a liberdade democrática o que impide aos americanos erradicar a venda indiscriminada de armas, en calquera supermercado, a quen acredite ter 18 anos de idade. É o libre mercado, que a Asociación Nacional do Rifle promove desde 1871, quen controla que o Poder Lexislativo dea sentido coherente á liberdade democrática. En EEUU, quen se presente ás eleccións, se se pon en contra desta rede clientelar, págao caro; se fai como que non se decata, axúdanlle nas eleccións, e danlle permiso para chorar un pouco no loito de rigor ante inacabables “casos” como este ultimo de Texas. A liberdade e as liberdades teñen moito quen queira coartarlas, empezando polos que falan moito delas; haberá que ampliar a presenza da “pedagoxía da liberación” para discernir entre tanta polisemia equívoca os que traballan para que existan e se consolifrn de verdade, sen facer trampas.

TEMAS: Ultraliberalismo.- LIBERTICIDIO.- Medo á liberdade.- Pedagoxía da liberación.-Teoloxía da liberación.

MMC (Madrid, 25. 05.2022)

Substitución ou destitución?

En tempos incertos, as palabras nunca adoitan expresar ben o que está pasando: a metonimia non é a sinonimia, pero úsase moito máis.

Nas explicacións da ministra de Defensa sobre o acontecido coa responsable do CNI, “substitución” serviu de burladeiro verbal para evadirse doutra acción seguramente máis propia: “destitución”. En todos os postos laborais, foren os que foren, case todo o mundo viu de cerca algunha vez o valor de uso que teñen ambos términos: non é o mesmo que a un o destitúan ou que o substitúan, como tampouco é igual dimitir que destituír, a ximnasia e a magnesia, que adoitaba dicirse. É dicir, que non sempre o que se di é o que sucedeu; é conveniente ler entre liñas para decatarse algo daquilo que mereza a pena saberse un pouco.

Razóns de Estado

A suposta transparencia indispensable nunha democracia ten moitos burladeiros, e o marco conceptual en que se moven e combinan sintacticamente as palabras, segue sendo dos máis frecuentados. Cando o que está en xogo é o “Estado de Dereito” ou as “razóns de Estado”, o uso cambiado das palabras adoita acentuarse moito e, case sempre, en honor do segundo máis que do primeiro. A radicalidade do “Estado de Dereito” -e máis se se lle engaden os adxectivos de “Estado Social” ou “Estado de Benestar”-, case sempre ten máis baleiros e incumprimientos do que en boa semántica cabe entender; as esixencias xurídicas dos dereitos cidadáns que están en xogo son maiores, e os posibles agravios á estrita igualdade que supón incumplilos tamén crece.

É evidente, con todo, que as “razóns de Estado” son sempre moi elásticas e que dependen en gran parte de coxunturas flutuantes. A da nosa Historia particular é moi peculiar; a tradición de liberdade de expresión -implicada de cheo en todo isto- é curta, e a súa implantación xurídica última relativamente recente. Por algo a humorada revista, La Codorniz, reclamaba desde a súa fundación en 1951, ser a “revista máis audaz para o lector máis intelixente”. Logo da “Cruzada”, houbo moita xente ocupada en que ninguén se descarriara, oficializaron a machada as “boas lecturas” nas bibliotecas, e para que revistas e xornais non fosen unha golosa tentación os fiscalizaba, un traballo de censores especializados que pasaría a ser función do Ministerio de Información e Turismo. Cando en 1956 comezou a emitir TVE, Rafael Arias Salgado, ministro dese Ministerio da Verdade naquel momento, logo de proclamar aquel 28 de outubro inaugurados os estudos e emisións situando en primeiro plano as “razóns daquel Estado Novo”, aínda alargou ata 1962 o seu modo de entender a liberdade de expresión, “sempre para a verdade”, o que, segundo escribe José Enrique Monterde, estendía o seu labor protector -isto é, censora- “nada menos que a lograr a salvación espiritual dos súbditos españois”, e “preservar aqueles valores morais, ideolóxicos e relixiosos que se supoñían inherentes ao seu ser”.

A lei de Prensa e Imprenta, con Manuel Fraga á fronte, derrogaría en 1966 -teoricamente- a de abril de 1938 e os dispositivos que tiña contra as “faltas de desobediencia, resistencia pasiva e, en xeral, as de desvío das normas ditadas”. Tan aleatoria foi, con todo, que sempre dependeu de factores tan variados como axustes de contas entre familias do réxime, negocios editoriais e a dureza represiva de estados de excepción como o de 1969, pois o art. 3 facultaba unha moi elástica aplicación da inspección censora. Aínda en 1974, os seus censores clasificaban ás editoriais segundo os “antecedentes” dos seus responsables: “conflitivos”, “algo conflictivos”, forte “desafecto”, “antecedentes favorables” ou que “non tivesen antecedentes”.

Vimos desa tradición recente, continuada por distintos artiluxios e estrataxemas, que engadiron a unha longa tradición inquisitorial cuxo rastro chega, polo menos, ata a invención da imprenta en 1450, á que enseguida seguiu a do previo Imprimatur. Traducido en hábitos culturais, este estivo sempre presente e nunca foi fácil explicar a verdade a quen disinta da “verdade oficial”; trala liberdade de expresión democrática segue habendo xente ofendida por que alguén conte algo non coincidente coa súa verdade, por moi argumentado, documentado e contrastado que estea. Sempre hai tantos intereses en xogo, que, ás veces, a confusión que se xera é tal que non se sabe que verdade ten que prevalecer. No actual mercadeo das ideas que circulan polos medios, hai, ata, múltiples invencións da verdade, dispoñibles para ser dixeridas. Ocultan as cofradías e concepcións de vida que as emiten, e tratan de colonizar as mentalidades e instaurar uns códigos, unhas normas e unha pedagoxía en que os seus puntos de vista sexan os nosos á hora de tratar de explicar como se debe pensar e ver o mundo; adoitan ser omnicomprensivas para que, infantilizados, entendamos mellor canto sucede en España, unha das palabras que máis se oen nos últimos tempos.

Estado da razón política

Algúns dos políticos máis falangueiros son seguidores desta doutrina; non admiten a pluralidade e pretenden que lles sigamos docilmente. Non importa que sexa un erro o que digan; xa case ninguén sabe que é iso -e moitos fans incondicionais non o aclaran-; tratan de guiar aos seus seguidores por sentimentos cambiantes e imaxes que parezan cadrar á realidade e, segundo a última enquisa do CIS, non teñen reparo en deixar de paso sementes de odio cara aos seus adversarios. Esta tendencia das narrativas ficcionarias que marcan a política actual vai en aumento e, entre os seus métodos, está o facer volátil o valor das palabras substituíndoas por outras que fagan prevalecer a falsidade das medias verdades. É o xogo en que está metida de cheo, por exemplo, unha influencer política madrileña, moi valorada logo das eleccións do 4M de 2021, que imita a Trump, quen á súa vez imitou as técnicas de Reagan ou Thatcher e que, se se segue o tracto xenealógico, ten precedentes nas mañas que conduciron a Sócrates a ter que beber a cicuta. Segundo esta dirixente, “España ten 2.000 anos de Historia”, tese á que calquera docente cualificaría cun suspenso; e parece agora, ademais, que en Madrid, acontece algo exclusivo: “non hai clases sociais”. Esta novidade interpretativa da vida nesta cidade e canto a sustenta -incluída a propia administración autonómica-, debeu parecerlle brillante para recordar aos seus seguidores que, na “liberdade á madrileña”, só caben eles; os demais nin existen, o insulto clásico no “pandilleo” de todos os barrios, un modo de convivir a que parece aspirar.

O contrafactum político -ademais de literario- créao ela mesma. No seu afán demostrativo, entre os últimos grandes fitos está o de montar, por exemplo, un sistema de becas para os colexios privados que expresa magnificamente a súa teoría: favorecendo aos de arriba, xa non hai discriminación e reina a grande igualdade melancólica do Paraíso perdido. Calquera mozo ou moza ten “liberdade” de acceder e pagar estes centros e, por iso mesmo, ata Thomas Piketty entendería que nesta versión práctica de Capital e Ideoloxía, os tramos do ensino público, Educación Infantil e Formación Profesional incluídos, deben ter menos recursos e medios.

A interacción entre o que se di e o que se fai adoita ser indicio de cordura ou de esquizofrenia, segundo a concordancia. Agora ben, invisibilizar coas palabras, é un xeito de facer fraude; non cambia a bondade ou a maldade do que vemos e sufrimos. Non queda outra, xa que logo, que estar atento ás tomaduras de pelo que o lingüista George Lakoff analizou con coidado en 2004: Non penses nun elefante.

TEMAS: Razón de Estado.- Estado de Dereito.- Liberdade.- Verdade política.- Narrativas ficcionarias.

MMC (Madrid, 11.05.2022)

Empuxar é de mala educación

Non parece importar . Estase facendo habitual, sobre todo entre os que esgrimen a súa “liberdade” para facerse co espazo público custe o que custe

Nos últimos tempos volve estar de moda empuxar. Regresa aos modales cotiáns a arte de desprazar de calquera modo ao outro, non necesariamente ao competidor, que tamén, senón a quen poida amagar con selo. En xogos regulados como o fútbol ou o baloncesto, o bo árbitro intervén para facer que todos os xogadores teñan iguais oportunidades de alzarse co triunfo; se é malo ou venal, degrada e contamina a competición.

Neste tempo incerto, abunda amplamente este ventaxismo, e con el cantos aproveitan para crear ocasións inusitadas de vencer ao adversario. Aínda que a argucia só convenza os xa van convencidos, a vida política na súa versión televisada, gravada e retransmitida ofrece amplo material deste xénero nos últimos tempos. A ansiedade por noquear ao contrario parece medrar; a “nova realidade” que traía debaixo do brazo a Covid-19, máis a engadida pola guerra en Ucrania, animaron moito este espectáculo.

Empuxa que algo queda

Os máis nerviosos xa non calculan os seus xestos nin as súas palabras; válelles case todo. Repasen, se non, canto oeran ou leran de dous acontecementos recentes. Por exemplo, un en Valladolid de que foi suxeito pasivo unha xornalista da Sexta, Andrea Ropero, increpada e empuxada por un suxeito, masculino e con longo currículum político nos cumios do poder executivo, e que agora, rumorea de continuo ao oído da presidenta da Comunidade de Madrid. A liberdade de preguntar que ten a xornalista como é a súa obrigación deontolóxica, viuse desprazada contra a súa vontade por este gardián das esencias do poder ata o insulto. De paso, aquel esperpento de comunicación, merecedora do “así non” da xornalista, erixiuse en protector do dereito cívico a estar, polo menos, medianamente informado do que ocorre no espazo público; reclama o dereito a organizar de modo absoluto a opinión dos demais e, se cadra, o do voto que, de tempo en tempo deben poder exercitar sen coaccións.

Máis recente, e máis exemplar por terse desenvolvido nunha ágora, foi o acontecido en Ourense. No espazo publico máis emblemático desta cidade, a súa Praza Maior, xusto diante da porta do Concello, o señor que di exercer como alcalde da cidade das Burgas, actuou de peor modo aínda contra unha sindicalista que trataba de contar aos seus seguidores e a cantos pasasen pola praza as razóns dunha reclamación dos traballadores do transporte municipal. O suposto representante dos cidadáns non os debeu atender e, con este procedemento, en que interviñeron dous gardas municipais, pretendía que tampouco houbese unha folga anunciada; de ningún xeito, a realidade marcábaa el, e se se mostraba rebelde ás súas ideas, a realidade íase enteirar. O inicio da agresión sufriuno a sindicalista quen, ademais, tivo que que oír a mendaz explicación dun señor descomposto porque o altofalante manual que manexaba a traballadora podía producirlle unha grave lesión auricular.

A arte do empurrón, se non se fai coa debida zorrería dos emprendedores máis desvergonzados, mostra enseguida a torpeza do que o executa na súa desmesurada ambición por sacar ao outro do terreo de xogo. As torpezas de MAR -acrónimo do suxeito vallisoletano- superan as que a súa intelixencia publicitaria pon ao servizo dos xogos dos seus xefes; desde 1988, hai constancia delas nas hemerotecas e, desde abril de 2020 volveron a ser visibles en Madrid. Nalgunha das análises sobre a época de Zapatero atopou tantos “egoísmos” que develar na esquerda política daquel “vertedoiro” como o chamou nun dos seus libros- que lle serven de inspiración para ocultar, remediar ou soslaiar os que transpire a contorna da súa xefa actual. En canto ao Sr. Pérez Jácome, é suficiente caer na tentación de ver algún dos programas da súa canle televisiva, con que debe imaxinar que entretén aos ourensáns; a quen o elevaron ao posto que actualmente ten, e cantos o sosteñen, fállalles o oído; o ruído que fai este comercial de instrumentos os enxordece.

Sentido de Estado

Idéntica liberdade avasalladora -dos demais- pode dicirse que exercitan bastantes dos que invocan, cazurramente, o pouco sentido de Estado que teñan ou deixen de ter a maioría das opcións que se barallan con motivo das escoitas indiscretas do programa espía Pegasus; a escusa é moi vella, pero a ocasión é excepcional para empuxar fóra do campo de xogo a non poucos. Todos parecen xogar nisto coma se dun combate xaponés de Sumo se tratase, a ver se logran expulsar do tatami a uns poucos e, se cadra, a todos os adversarios. Todo vale e, aínda que poidan perder todos, dá igual; divírtense crendo que divirte aos que observan o espectáculo.

Menos divertido, por máis escuro, é outra arte de empuxar, o que trata de coar o que non debería coarse; para sinalar que se está no combate, vai situando pequenos golpes de efecto acompañados de twits que incomoden ao adversario e que saiba que se está na pelexa. Deste cariz, o mundo educativo ten continuas demostracións, tantas que é a continuación dunha arte literaria. A vella arte sentimental da queixa xa tivo abundante presenza na Biblia e, moito antes, nas taboíñas cuneiformes; non cesou nin cesará. É un malestar con moitos niveis e moi opostos agraviados e, xa que logo, ten entre os alternantes políticos, unha ampla nómina de candidatos ás lamentacións.

Neste capítulo son especialmente notables as grandes achegas que está facendo Isabel Días Ayuso ao currículum educativo xunto a listas de agraviados prohomes da cultura e dalgúns saberes educacionales. Xunto a decisións que a converten no mellor comercial dos negocios privados do sector -quitando do medio á escola publica para que non estropee a súa “liberdade de mercado”-, hai un crecente fondo documental que case supera xa o extenso arsenal de precedentes que deixou no cargo Esperanza Aguirre. O malo é que repetir e emular converte en plaxio a suposta originalidade de preocupacións polo público. Pásalle nisto o que ao “pandilleo na rúa”, que anceia teña o seu partido; nas cartas que Carmen Laforet e Ramón J. Sender se intercambiaron entre os anos corenta e 1975, cando ela mostraba interese por que volvese a España, o escritor aragonés facíalle notar que aos “gamberros” causantes do seu exilio non lles gustaba a súa liberdade de ler, escribir e publicar “o que un cre que está ben”, o único modo de que un país se coñeza a si mesmo e poña en “orde os seus recursos”.

TEMAS: Boa e mala educación.- Liberdade de expresión.- Liberdades cidadás.- Liberdade de educar.- O currículum educativo.

MMC (Madrid, 04.05.2022).