Móbiles e censuras

 

Un ecosistema democrático require unha escola sen disputas nin censuras na que caiban todos.

Acabamos de transitar pola festa dos Reis Magos facendo bos propósitos de  cara ao ano que acaba de empezar. O 2024 aventúrase, con todo idéntico a como foi 2023 e cantos o precedéron. O telexornal apenas cambia. Os mortos crecen nuns e outros sitios, empezando por Palestina e Ucraína, nunha proporción que non satisfai o afán punitivo de quen se senten superiores. O Mediterráneo e o Atlántico seguen sendo un cemiterio para cantos foxen da fame nos seus respectivos países, mentres medra a intransixencia cara á mobilidade que caracterizou aos homínidos; os herdeiros de Lucy, antepasada nosa en Etiopía e testemuña da súa relevancia hai tres millóns e medio de anos, hoxe non poderían alcanzar o Mar Vermello.

Censuras

Así mesmo, revoltas censoras proseguen na madrileña rúa Ferraz, mentres a Biblioteca Nacional lembra o trato aos “MALOS LIBROS” na historia moderna. Desde os inicios da imprenta, os xestores da verdade única albiscabanban “a malicia dos tempos” e tachaban, suprimían, prohibían e condenaban ao “inferno” -zona fisicamente existente nas bibliotecas- a canto libro, folleto ou publicación estimaban que non debera circular. A derrogación do Índice romano de libros prohibidos, que fixo o papa Pablo VI o 14 de xuño de 1966, modificou algo unha historia que iniciara en 1564 Pío IV, despois do Concilio de Trento. Durante catro séculos, ese catálogo de cuestións heréticas, inmorais, sexuais e, mesmo históricas e políticas, tivera 40 edicións. A última aínda prohibía en 1946 a lectura de 4.000 títulos baixo pena de excomuñon. Na mesma liña, o Xuramento antimodernista, que desde 1910 a 1967 era requirido a “todo o clero, os pastores, confesores, predicadores, superiores relixiosos e profesores de filosofía e teoloxía en seminarios” ou colexios relixiosos, dá idea do afán de control cultural da Igrexa católica durante tanto tempo.

Non pode dicirse que as autoridades políticas andasen mancas neste terreo: Despois de 1834 -en que ten lugar a cuarta e última abolición da Inquisición en España-, dun ou outro modo a censura non deixou de existir. Ben coñecen os historiadores os pasos polos que calquera xornal ou revista tiña que pasar antes de ver a luz no século XIX e gran parte do XX. Os que nacesen na proximidade da posguerra, lembrarán -como escribiu Manuel Rivas en Os libros arden mal (2006), a cantidade de bibliocaustos que houbo; tamén os expurgos de bibliotecas e, sobre todo, como os libros de texto e lectura emitían a verdade oficial. Moitos máis cidadáns lembrarán como a Lei 14/1966, de 18 de marzo, baixo a aparencia de “liberdade de prensa”, seguiu xogando coa censura aleatoriamente. Á cantidade de libros que a sufriron, engadiuse, entre outros, o peche do diario Madrid o 25.11.1971. Os criterios censores non foron en balde; quedaron gravados na mentalidade colectiva e, recuperada a democracia, seguiron moldeando ás xeracións posteriores a 1978.

Desde o afastado 1564 en que se burocratizou a censura, vemos como rexorde o seu método, supostamente polo ben democrático. Ás formas sutís que adoptan múltiples medios para non incorrer en infidelidade aos seus patrocinadores, engádense quen, desleais cos seus lectores e co oficio de “informar”, non dubidan en divulgar fake news que encaixen cos seus prexuízos. Invocando sempre a “liberdade de expresión”, estamos a ser testemuñas, ademais, de como hai concellos e autonomías en que se suprimen, coartan e limitan cancións, espectáculos e festivais de diverso rango que, ao parecer, desentonan coa “boa lectura” da realidade que ás súas autoridades lles prace fagan os votantes. Vemos xa, en fin, simulacros como o da rúa Ferraz o pasado fin de ano, en que un boneco mallado sustitutoriamente dun líder político que non é da súa corda, non tivo nada de satírico, como pretendeu unha portavoz desta agresiva performance. Lonxe de ser un recordo máis ou menos simbólico, atrapado no folclore popular, puxo aos espectadores en modo directo de odio.

O móbil culpable

Neste contexto de xogos perigosos para a convivencia, apareceu o último Informe PISA, e pronto o móbil veu a pagar os pratos rotos das deficiencias que mostra o sistema educativo. Sobre este instrumento mediático, sobre o que pesan connotacións espiñentas, están a caer as mesmas censuras que caían sobre o demo como causante de que as boas xentes se deixasen seducir polas súas artimañas luciferinas. En 1973, cando Motorola inventou o teléfono celular, en España o sistema educativo estreaba a Lei Xeral de Educación, cuxa fraxilidade contaba o Libro Branco que a precedeu en 1969. O seu pobre panorama, mesmo en canto a prazas escolares, quedou reflectido nos Pactos daMoncloa en 1977. Pasaron 47 anos, e o desigual sistema educativo segue mostrando déficits que, en síntese, tradúcense en que case un terzo do alumnado ten algún signo de “fracaso escolar”. Repeticións de curso e abandonos temperáns séguense nutrindo particularmente dos mozos e mozas con peores condicións de partida: desde antes de entrar na escola, o nivel socioeconómico, a orixe migrante e o xénero son as causas da desigualdade no alumnado español. É dicir, que para quen vive tales situacións, este sistema é un “fracaso”, como o foi para moitos outros o nacer antes da CE78, e son candidatos principais ao semianalfabetismo cultural que aquí, como noutras partes do mundo, repercutirá nas moitas votacións políticas que haberá en 2024.

Como no coñecido apotegma, en que cando o sabio sinala a lúa, o necio adoita mirar o dedo, no canto de mirar ás causas internas deste funcionamento anómalo do sistema educativo, contémplase agora ao móbil como perverso disruptor. Culpar aos máis novos de defectos e problemas que, supostamente, non se viviron é vella hipocrisía e a móbil axuda a actualizala sen alterar nada do que sucede dentro e fóra dos espazos escolares: nas contornas familiares, na formación dos docentes, e no que tan ben fai a mercadotecnia. Retocar as instrucións sobre a súa permisividade é barato, pero aínda logrando que os 56 millóns de móbiles que hai en España non distraian hábitos escolares, pouco axudará a ter un ecosistema democrático san. O custoso é empeñarse en que a educación pública sexa -máis aló da retórica- o soporte central da convivencia; só así redundará no uso adecuado deste instrumento tan pegado hoxe ás vidas de todos.

TEMAS: Censura.- Ecosistema democrático.- Ecosistema escolar.- Uso dos móbiles.- Desigualdades e fracaso escolar.
MMC (07.02.2024)

Diminuídos e discapacitados

Ía sendo hora de que este cambio na letra constitucional se producise. Outros non menos importantes esperarán ad kalendas graecas

Que desapareza do artg. 49 CE78 o termo “diminuído” é moi coherente coa lexislación que, desde a lei 13/1982, do 13 de abril, veu regulando a integración das persoas con discapacidade. Sucesivas leis e decretos, en 2003 e 2007, disposicións de 2011, 2012 e un Real Decreto Lexislativo de 2013 que refundía o disposto anteriormente, tomando como referencia a Convención Internacional sobre os dereitos das persoas con discapacidade, aprobada o 13 de decembro de 2006 pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas (ONU). España ratificáraa o 3 de decembro de 2007 e entraba en vigor o 3 de maio de 2008. Aínda en 2022, foise clarificando máis a consagración legal dos dereitos das persoas con discapacidade como suxeitos titulares de dereitos, xunto á obrigación dos poderes públicos de garantir que o seu exercicio sexa pleno e efectivo.

No plano semántico, a substitución da expresión “diminuídos físicos, sensoriais e psíquicos” pola de “persoas con discapacidade” non vén, por tanto, senón a corrixir unha linguaxe desfasada da propia lexislación. O precepto constitucional seguirá insistindo na obrigación dos poderes públicos para realizar “unha política de prevención, tratamento, rehabilitación e integración “destas persoas” prestándolles a “atención especializada que requiren e as ampararán especialmente para o goce dos dereitos” que a Constitución “outorga a todos os cidadáns”. Se a preocupación principal dos implicados na vida de tales persoas fose de índole nominal, o CERMI non agruparía a máis de 800 organizacións comprometidas na representación, defensa e acción cidadá da cidadanía española con discapacidade.

Con ser importante que cambie ao nivel lexislativo máis alto o modo de chamar a esta diferenza interpersoal máis forte, non debe deixar fóra da preocupación política e cidadá polas necesidades reais que conleva; con esta maquillaxe verbal, o 10% da poboación española non ve cumprida senón unha pequena parte do seu recoñecemento. A cuestión relevante seguirá sendo a súa inclusión plena, se non se quere que a atención a este problema relevante quede nun enfeite cosmético e hipócrita, que parece pero non é. É de celebrar que os dous partidos con máis representación parlamentaria renoven un acordo que xa mostraran antes das eleccións. Pero é de anotar igualmente o tempo transcorrido desde 1982 para este leve cambio e, doutra banda, as dúbidas que a moitos dos agora pactantes lles produce que poida ser a porta a reformas constitucionais noutros asuntos sobre a calidade democrática dos españois. É evidente que a letra do articulado constitucional ten neste momento importantes encollementos minorizadores do que os capacita ou diminúe en gran variedade de cuestións en que non se acomoda á realidade social e, ás veces, nin sequera roza a máis urxida de atención despois de 45 anos. E non hai dúbida de que seguirá así. A divisoria que existe entre “constitucionalistas” e o resto de políticos parlantes no Congreso e no Senado, allea aos problemas dos seus representados, parécese moito ao que René Magritte escribiu en 1928 debaixo dun debuxo seu: “Isto non é unha pipa”. Esa traizón surrealista das imaxes é a que, por exemplo en Educación, sostén imperturbable o variado artg. 27.

 

TEMAS: Discapacidade. Inclusión.- Dereitos constitucionais.- Minoración cidadá.- Dereitos propios e impropios.
MMC (Madrid: 30.12.2023)

 

Cara á paranoia colectiva

As regras de xogo non son as mesmas para todos; a confianza ante o futuro baila segundo a música de quen toque.

Entre os humanos, un amplo grupo adoita desconfiar de cantos na súa contorna lles achacan pór en perigo a súa existencia, a súa comodidade e acendradas opinións. Á súa vez, estes recean profundamente deles e acúsanos de todo, xerando hostilidades encamiñadas a illalos e a que cantos os oian sintan crecente desapego e frialdade. Uns e outros evidencian un profundo trastorno que, a efectos de convivencia colectiva, é afección preocupante; non facilita a colaboración en obxectivos comúns, senón contratempos prexudiciais para todos.

Os escenarios da diverxencia multiplícanse e, mentres nalgúns brilla a carencia de argumentos, noutros o balbordo aprópiase da escena. Estes casos son máis preocupantes por afectar intensamente á cotidianidad. Non só pretenden derrotar ao adversario con independencia da verdade -como adoitan facer os ben dotados nas artes sofistas-, senón que botan man da ofensa groseira que ataca inmisericorde e apela a canto poida inxuriar ou ferir, nunha espiral que pode ser difícil de controlar. Cabería en tales momentos un estoicismo capaz de restar importancia aos insultos, como cabe así mesmo elixir os tempos e espazos en que os interlocutores poidan disentir entre si, pero hai situacións en que é imposible facelo educadamente. É conveniente, mesmo, estar preparados. Cando a verdade e o coñecemento, o enxeño e a curiosidade son varridos da escena pola grosería, non está de máis ter a man as recomendacións que Schopenhauer deixou sementadas na súa obra; foron recompiladas como A arte de insultar, poden axudar a neutralizar toda fatua superioridade chulesca e, manexadas como graduable cuestión de honra, son apropiadas fronte a cuantos pretenden erixirse en árbitros do amolo.

Estes días púidose constatar como en Doha, en Xerusalén e Gaza, en Arxentina e Países Baixos, no Congreso de Deputados e en Comunidades como a de Madrid, o debate público estase enrareciendo a base, non de propostas razoadas que traten de resolver problemas, senón esgrimindo palabrería enxeñosa, de aparencia atrevida e, con frecuencia, radicalmente insultante, que apela ás máis charramangueiras emocións. Os que teñen máis poder nos medios e controlan os mecanismos das redes sociais, parecen levar máis razón, sen que realmente teñan ningunha. As súas leccións de raposería oportunista non adoitan ser necesariamente útiles para o exercicio xusto dos dereitos de todos, e menos cando os sofismas que manexan, cada vez máis brutalistas, son sofisticados.

Entre o optimismo e o pesimismo

No debate sobre a recente proposta da lei sobre amnistía que acaba de iniciar a súa andaina no Congreso, tras a aparente humillación e vergoña que a oposición procurou mostrar, non cesaron de ouvirse apelativos e suxestións de desprezo cara aos proponentes. Motivo: non ter os votos suficientes para tombala. Veremos ao longo dos dous meses que poida durar o trámite, o reverdecer da rabia baixo distintas formas de enfado e animadversión; a gama entre o sutil ou o groseiro insulto está xa moi desenvolvida desde o mes de xullo. Doutro lado, os defensores da lei, deberán empregarse a fondo para contrapesar esta avalancha de argumentos ad hominem e ad personam, de modo que o ben xeral e a convivencia colectiva queden máis razonablemete defendidos. Co simplista recurso do “e ti máis” recorrente, non teñen sinxelo elevar o ton cara a unha racionalidade intelixible, capaz de elevar o ánimo cara ao optimismo.

Do escenario palestino, onde o agravio cometido por Hamás cobrouse máis de 18.000 vítimas, xa se superou amplamente a vella lei do talión e as vinganzas que o Libro de Josué relatou contra todos os vencidos ao Leste e ao Oeste do Jordán: “Eu arroxarei da presenza dos israelitas a todos os habitantes da montaña, desde o Líbano a Misrefot ao occidente…” (Jos. 13.6). Desde aquel século VII a. C. até hoxe, choveu moita historia, non só sobre esas terras, senón tamén no plano xurídico. A Declaración Universal dos Dereitos Humanos?un dos acordos máis importantes da Humanidade- é do mesmo ano que o novo Estado de Israel: 1948. A noticia do alcance do Holocausto era recente, e Israel entrou na ONU un ano despois, pero parece que esta historia do século XX non servise demasiado para unha igualdade reguladora do xusto ou inxusto. Toda a ética que transpiran os dous meses últimos é que non é profesional que os soldados vitoriosos divulguen vídeos do tratamento pouco humanitario aos vencidos. O que diga a ONU conta coa protección oportunista do ben e do mal que EEUU administra a conveniencia. Imposible elevar así o optimismo democrático, pondo como espantallo, ademais, os acontecementos que protagoniza Rusia en Ucraína. Evidénciase deste xeito que o fin do Estado prosegue ancestral: no canto de é protexer aos individuos uns doutros, ou o ben de todos eles fronte a inimigos externos, só contan como engrenaxe nunha roda maior que ninguén controla, nin ten interese en controlar.

Parecida sensación produce o que estes días se ouviu en Doha, un lugar máis interesado en alargar o uso de enerxías fósiles como o petróleo, que en reducilas. Que os científicos claman porque se retardan as súas advertencias sobre as emisións de CO2 e a deterioración climática acelérase? Que lle imos  facer! Alguén ten que aguantar para que a expectativa de crecemento do PIB sexa infinita: as curvas estatísticas han de seguir sendo ascendentes. Desestabilizar a marcha da Santa Economía é perigosamente ideolóxico: altera a súa inclinación “natural” a privilexiar a sempre sacra propiedade privada do 1% da Humanidade. Para o outro 99% de terrestres, de baixo percentil na repartición de recursos dispoñibles, pode resultar brután e insultante, pero non importa. Non contan como non sexa para soster “a man invisible do mercado”. Quen non sexa optimista ante o que hai, é que non captou a importancia de brillar ante os demais.

Enténdeno mellor quen, impertérritos, envíanse chíos de admiración ante as luminarias led das festas do Nadal; as tiras da lotaría ponlles en disposición, ademais, de facer crecer o optimismo. Doutra banda, os admiradores da cultura do pasado non o teñen fácil para un cambio de horizontes; os argumentos froiteiros, tan cerriles este ano, teñen no Inferno de Dante, un bo catálogo de crueis barbaridades, sen escrúpulos para o deshonor.  

MMC (Madrid: 13.12.2023)

O Informe PISA de novo

 

Mostra un relevo de gran interese para afrontar as grandes cuestións pendentes en Educación desde antes de a CE78

Desde 2002, a OCDE informa periodicamente aos seus países membros  acerca da eficiencia do seu sistema educativo. Ademais dalgúns datos xenéricos, de interese para a análise contextual dos datos, atende principalmente a tres campos: Comprensión lectora, Ciencias e Matemáticas. Os resultados que onte se deron a coñecer responden á situación de hai un ano, en que os enquisados eran adolescentes do final da ESO, entre os 15 e 16 anos.

 Sobe e baixa na clasificación

Os xornais tiveron material para titulares de primeira páxina; as seccións de cultura construíron con rapidez un artigo, moi amoldable, por demais, ao preconcepto ou prexuízo da liña editorial do medio. Por iso é polo que os seus titulares sexan tan variados, axustados non tanto ao que de interese diga o Informe, canto ao que se queira ler nel. Aseméllanse estreitamente aos relatos dos adestradores de fútbol despois dun partido; contan só en parte o acontecido no campo de xogo e, segundo lle fora ao seu equipo, tratan de consolidar unha liña de acción.

Neste modo simplista de mirar, o sistema educativo dun país queda definido polo resultado dunha curta proba conxuntural. Sobe ou baixa na clasificación final, igual que os equipos de fútbol e, como eles, mellora ou empeora segundo a posición relativa que ocupa. Se ademais se compara a clasificación última co de tres anos antes, arguméntase se a educación escolar mellorou ou empeorou. Agora ben, deducir  con este tipo de lectura dos datos estatísticos destas probas que a educación dun país é boa, mala ou peor, ademais de inútil para a súa mellora, adoita ser parcial e inútil. Un sistema educativo é moito máis que o que dá de si unha proba e uns alumnos conxunturais.  E ademais, o indubidable valor que ten o Informe, lido inadecuadamente, en nada beneficia aos xestores do sistema, os profesores, a quen os seus directores de centro ou Consellerías autonómicas adoitan  incomodar despois contraditoriamente, obrigándoos a actuacións afastadas do sentido da educación. Esta directiva queda ben ao negocio educativo; á escola propiamente tal distórcea coa síndrome obsesiva dos resultados.

Hai prensa que se presta a estes simplismos pola súa  facilidade para ser entendidos nun chío, pero por moito que uns digan unha cousa e outros digan o contrario, todos perdemos, mentres se deteriora interesadamente o complexo sistema educativo español. Este xornalismo emprega este sobe e baixa seareiro para meterlle un dedo no ollo ao ministro do ramo ou ao conselleiro autonómico correspondente se non son da súa corda e, de paso, salta de xúbilo con quen, no exercicio do poder político, parecen mellor parados na posición estatística.  Con todo, como país, tería máis beneficio público analizar os datos conxunturais destes informes tendo en conta, ante todo, as cuestións complicadas que traslocen. Cando reiteran que seguen sen resolverse, adoitan ser, ademais, as de maior relevancia de fronte ao presente e futuro cidadán.

Comprensión lectora

Como repetiu moitas veces Julio Carabaña, grande experto no que dan de si os Informes PISA,  o que de verdade miden é a LITERACIA, é dicir, as competencias para aplicar coñecemento a unha cuestión no momento en que se expón o cuestionario. Agora ben, esa bagaxe cognitiva que mide, coa súa capacidade de relacionalo de modo práctico, non é só froito do que a escola fose capaz de desenvolver nos procesos educativos. Tamén acumula, e ás veces de modo máis determinante, o capital cultural dos enquisados desde antes de nacer; o ambiente familiar, as características socioeconómicas e culturais –diferenciais- onde crecese cada neno ou nena tamén están aí cando se enfronta a esta enquisa con quince ou dezaseis anos.

É relevante, sen dúbida, o descenso xeral do Informe PISA deste ano e éo tamén que, comparativamente, o do alumnado español non  fose tan pronunciado como os doutros países. Non deixa de ser mal resultado que baixase en comprensión lectora 22 puntos; é competencia principal, previa á súa aplicación aos outros dous que se atenden. De todos os xeitos, simplemente por autonomías e segundo pertenza á redes pública ou privada, advírtense grandes diferenzas entre os distintos alumnados que conviven en España, e tamén ha de terse en conta que a enquisa fose levada a cabo pouco despois da COVID-19. Tivo gran relevancia a disposición de medios dixitais, sobre todo para a atención on-line das cuestións das materias, aspecto este destacable, sobre todo, nos centros públicos; se non os tivesen, cando máis necesarios eran ante a grave continxencia, serían peores os resultados, e moito peores nestes centros, máis carenciais.

Ao comezo do curso 21-22, rebaixado sensiblemente o risco da pandemia, en moitas comunidades aqueles medios e recursos escolares contraéronse onde adoitaban, resaltando de novo a diferenza entre centros públicos e privados. Hoxe, no conxunto de España, a erosión dos centros públicos vai en aumento, e non só en Infantil pola crise de natalidade, senón tamén en Primaria e Secundaria; mesmo en Formación Profesional, creceu a rede privada. Na variable distribución territorial desta tendencia diferenciadora, a cidade de Madrid reitera o favor crecente que os xestores dos recursos públicos prestan ao crecemento das prazas escolares privadas e concertadas (60% do total). Cidadáns ben posicionados benefícianse diso sen necesitalo, e os mal situados en percentiles de renda e capital cultural son discriminados. Todo docente sabe que se coñece o barrio onde vive un mozo ou moza e os estudos dos seus familiares inmediatos, o seu futuro xa está en gran parte determinado: a maioría de escolas e institutos públicos non teñen os recursos para atendelos como merece o dereito universal á educación. Dito doutro xeito, que o que, entre outras cousas, mostra ante todo o Informe PISA é que España segue en 2023 con situacións non moi distintas das que, a escala máis cutre, tiña antes de a CE78: mediados dos anos sesenta, a propia OCDE fixo os seus primeiros informes sobre a educación española, incluído o que precedeu á LXE en 1970. Neste momento, un  27% dos seus mozos de entre 25 e 35 anos noncursaron nin Bacharelato nin FP. Este dato, segundo contaba hai poucos/pouos meses outro Informe de indicadores educativos da OCDE, era levemente mellor que en 2011, pero peor que a media do 14,1% do conxunto de países da OCDE, por máis que aquí tivésemos máis horas de clase. Despois de 45 anos, debería ser hora de revisar esta mediocridade estrutural.

TEMAS: Informe PISA-2023.- Educación pública.- Dereito á Educación.- “Calidade educativa”.- Educación e nacemento.

MMC (Madrid: 06.11.2023).

Voces ou palabras

 A solemne apertura da XV Lexislatura mostra que o diálogo será difícil; asvoces e xestos de mala educación” téñeno máis doado.

A distinción entre “voces” ou “palabras” fíxoa xa Aristóteles cando escribía A Política (século IV a. C.). Algunha outra vez saíu nesta columna a pasaxe I, 1, en que dicía que “a voz” é máis propia dos animais: segundo el, a Natureza non fai nada en balde; só o home, entre os animais, posúe “a palabra”, pero mentres aquela indica a dor ou o pacer, e por iso téñena os outros animais para indicarse estas sensacións entre si, “a palabra” existe para manifestar o conveniente e o daniño, así como o xusto e o inxusto, o sentido do bo e o malo” e demais apreciacións que ao home sonlle “fundamentais para a vida comunitaria, a casa familiar e a cidade”.

Á luz do que oímos un e outro día en asuntos políticos –é dicir da cidade de todos-, hai demasiados cidadáns metidos en política a quen lles gustarían regras distintas das constitucionais: vocean pero non din palabras valiosas para a convivencia. Deles tamén di Aristóteles que, “aínda que o home perfecto é o mellor dos animais, tamén é verdade que, apartado da lei e a xustiza, é o peor de todos”.

Pedagoxías non só infantís

Desde a democracia ateniense á actualidade, houbo moitos avances no coñecemento que temos acerca das capacidades cognitivas e emocionais que aprendemos ao ver nos animais. Despois de servirnos deles para todo, incluídas experimentacións farmacolóxicas e calidades terapéuticas, cambiou nosa estima polos mesmos e os seus dereitos, e ata nos seguimos servindo deles para nutrir fábulas didácticas desde antes de Esopo e mostras pictóricas de rango simbólico. Os símiles entre determinados trazos físicos ou condutuais dos animais con humanos foron fonte de inspiración para artistas diversos, de modo que baixo a lupa do tópico asignado ao burro, ao porco, ao raposo, ao ourizo, á formiga, a abella, a galiña, o sapo e similares, imaxinamos bondades e maldades, vicios e virtudes dos nosos semellantes. Os títulos de libros,alegorías e parábolas –incluídas as máis famosas do Evanxeo-, e tamén de relatos, contos infantís, chismes e faladurías que nutren a vida cotiá, están dispostas desde moi antigo para o noso uso, gozo, maledicencia, consolo e metodoloxía didáctica. De todo hai neste amplísimo catálogo zoolóxico do que botamos man sen reparo, tanto para a ampliación da comprensión do ben que convén á comunidade, como para ferir e rexeitar a quen co seu comportamento é visto como abominable.

Nos últimos tempos, a efectos de quedar coa audiencia tamén abundan outros símiles e metáforas, como “a froita” –sonora aliteración de torpeza solemne- ou “o maleteiro do coche”, como espazo apropiado para retirar a alguén de no medio. Ao ritmo que vai o sucio mamporreo político dalgúns/as malfalados/as, non sería raro xa que empezase a ser usual no Parlamento o sistémico emprego da literatura de animais, imitando a de memes nas Redes, e que, día a día, o espazo da Soberanía popular se pareza cada vez máis a un galiñeiro, ou a calquera outro dos cortellos das casas agrícolas. É dicir, que algunha razón levaba Aristóteles para animar ao bo uso da palabra no canto de imitar as voces e balbordos dos animais -por moita dor que xere un adversario-, e que a conversación democrática vire ao redor dos argumentos en defensa ou refutación de se é xusta e apropiada calquera decisión que pretenda arranxar un problema.

Exemplaridade?

No inicio desta XV Lexislatura, a talle dos debates non brilla precisamente polos razoamentos sensatos nin pola altura de miras dos falantes. Non é que na anterior fose máis elevada e brillante, pero sobra vocerío cando, ademais, anímase a que prosiga na rúa con falsos pretextos. O que augura esta animosidade non é madurez, senón regresión evolutiva; é moi alto o desvarío verborreico entre quen debería respectar as institucións e ser exemplo para a cidadanía que os votou.

Cando falen de deterioración da democracia, non digan que é algo ambiental, vindo dos Trump, Bolsonaro, Netanyahu, Milei e similares, ou do mal uso social das Redes. Non responsabilicen tampouco á educación, coma se os docentes fosen os que ensinan aos seus alumnos mal comportamento e peores maneiras. Responsabilícense, máis ben, do caprichoso mal exemplo que dan co seu antollo de desgaste do sistema democrático a base de erosionar o sentido exacto das palabras. Nin a “liberdade” é o que queren dicir que é, nin unha “ditadura” ou un “golpe de estado” se parecen a este gratuíto deporte, que cada vez ten máis semellanza co de, cando nenos, diciamos palabras malsonantes como suposta rebeldía. Miguel Delibes prestou atención a este hábito infantil en Mi idolatrado hijo Sisí en 1953, pero despois da infancia a crueldade covarde proseguiu en cuantos facían gala de bizarría cos débiles, os vellos e os indefensos. A base de coller o ravo polas follas cando falan e opinan, sobran politiquerías que dan a impresión de retroceso á adolescencia para que o patio do colexio ande revolto. No seu intrépido xogo de ver quen é máis rápido e atroz coas palabras, impórtalles pouco o que sucede ou se arde o colexio. Con todo, non logran ser admirados pola súa presunta valentía e esforzo, ou por discursos trabados con argumentos consistentes e un uso decente da linguaxe.

Os seus partidarios e prosélitos máis fieis lóuvanos pola súa capacidade de soltar improperios, armar trucos semánticos e cargar cun gran sumario de agravios. Esa irredenta gramática negacionista, que noutros tempos non pasaría de “parda”, é denominada agora “peleona” e “correúda”. Adornada de vellos adxectivos, como “vergoñoso”, “impresentable” e “indecente”, non cesa de repetir o que noutrora dicían “heterodoxo”, “disidente”, “renegado” ou “traidor”. A diverxencia non se secularizou, e ao adversario están a volverlle a considerar “inimigo”; e xa dicía Carl Schmitt que os “non amigos” son abatibles. O risco de antidemocracia, a que os máis impacientes xogan en “liberdade”, anda polos parlamentos; a violencia da linguaxe é mal agoiro: a que se ceba nas mulleres, xa leva 53 vítimas este ano.

TEMAS: Diálogo político.- Confrontación e abroncamento.- Negacionismo.- Violencia verbal.- Política social

MMC (29.11.2023)

 

Multicomplicada esperanza

 Os ofendidos tratan de que os humillados tamén protesten, alleos á liberación das palabras adecuadas para dicir a realidade.

Na conversación que cada cal se traia consigo mesmo e cos demais, as eleccións arxentinas deixaron un gran desasosego. Súmase ao que, tras o 23-X, serviu de pretexto aquí para manifestacións, insultos e barbarismos hiperbólicos que –con froita ou sen froita- non dan por válida a investidura de Pedro Sánchez, nin ao Goberno que acaba de botar a andar a XV Lexislatura democrática.

Humillados e ofendidos

Segundo os promotores das protestas que encheron a Praza de Cibeles e a tamén madrileña rúa Ferraz, media España está chea de razón para cargar ao reelixido presidente todo tipo de sambenitos. Contan con instancias relevantes para recitar o mesmo credo e que o poñan de volta e media por deslexitimidade manifesta, lograr que se retire asqueado ou que teña unha Lexislatura máis complicada que a anterior. E teñen ao seu favor aos correlixionarios de Arxentina, fervorosos prosélitos de militantes USA, que é probable que volvan dar a nota, como a deu Bolsonaro en Brasil, Meloni en Italia, e dana noutras partes de Europa, onde a Internacional neoliberal do conservadurismo suma grupos máis radicais en linguaxe e desmesuras. O símbolo da motoserra vitoriosa fronte a canto respire protección do Estado expresa literalmente o que non só Javier Milei empezou a desenvolver. Personaxes da vida política española non cesan nesa intención, e non se cortan unha vez chegados a unha concellería de Concello ou a consellerías e vicepresidencias autonómicas. O recentemente electo presidente arxentino dixo que empregaría a serra e, ao final do reconto electoral, engadiu que “HOXE COMEZA ARECONSTRUCIÓN DE ARXENTINA”, para expresar por onde ía A LIBERDADE AVANZA, lema dun dos seus grupos de apoio. Se se analiza o que, case en paralelo, dixeron os líderes do PP e Vox en España, chégase pronto á conclusión da proximidade ideolóxica que anda por este país á procura do momento adecuado para facer o mesmo. A animosidade que producen no ambiente nubla a razón e préstase a acelerar a desesperanza, pero en principio chama a atención que se sentan humillados e ofendidos. Ao revés do que sucede na novela de Dostoyevski, en que os Humillados e ofendidos eran persoas que sufrían abusos das clases dominantes, quen protesta agora reivindicando supostas ofensas de quen lles gañe a partida do poder, non son nin representan aos sufridores do sistema económico, senón aos seus privilexiados. En 1861, en que escribía esta novela, a emancipación dos servos era un anhelo da inmensa maioría da poboación rusa, e dependera dos nobres, cuxa riqueza se medía polo número de “almas” que traballaban as súas terras. Expor en tales circunstancias algo que estivese aberto á esperanza ou a humanización, aínda que fóra de aire conservador como propoñía Dostoyevski era arriscado. Hoxe, cando se oe a moitos personaxes da contorna política, ofendidos pola vitoria constitucional de ideas que non son as súas, nin arriegan nada, nin lles acompaña a humillación; a súa ofendida dignidade revólvese orgullosa contra quen non coincide con eles. Dalgún modo é o mundo ao revés. Din que lles “doe España”, cando non se sabe que fixesen de interese para atender problemas cotiáns como os sobrevindos desde a COVID-19, pero tamén antes, cando ante as crises encadeadas desde 2007, recortaron os gastos sociais ata o indecible e hai sectores sociais que aínda non se recuperaron . Coinciden, ademais, en non recoñecer a anterior Historia real dos españois; a que lles interesa é estraña a calquera comprobación historiográfica e acomódase os seus  negacionismos das partes conflitivas: nin existe no que din, nin no que escriben ou mandan escribir.

Wonderland

Dado que esta onda móvese nun mundo fantasioso, vén ao caso a lectura de Alicia no país das marabillas, pois non cambia o nome das cousas e sitúaas no seu sitio. Axuda a non sentirse en planeta estraño, non precisamente marabilloso, e a facerse cargo mellor do que sucede. Como guía para oír a moitos bustos parlantes, este libro infantil de Lewis Carrol, que en 1865 criticaba o convencionalismo victoriano, serve para desintoxicarse do Wonderland que queren pintar para que, ante os múltiples problemas que esta sociedade ten expostos, pareza normal o seu balbordo infestado de sofismas. Pasaxes como o da “Raíña de corazóns” suxiren historias reais, de antollos e caprichosas. Pero talvez teña máis sentido reter o que di a Falsa Tartaruga, cando se refire á súa mestra, unha vella Tartaruga, á que chamaban “Tortura, porque era tortuosa, máis que ensinar, asañábase connosco”. Ou cando engadía que “recibiamos unha educación inmellorable… de feito iamos diariamente á escola”, para engadir enseguida: “Viamos a Lingua, con ou sen taxis, e gramática parda, e logo, as distintas ramas da aritmética: Ambición, Distracción, Multicomplicación e Diversión”. Ao preguntar Alicia que significaba “multicomplicación”, a resposta algo airada doutro dos animais reunidos deulle a entender que “se sabes o que é complicación, e non sabes tamén que as complicacións nunca chegan soas, es ben parva”. Atentos, pois, á realidade. Segundo Feijóo, o mérito de Milei é que acabou co “peronismo”, mentres que España consolídao con Sánchez. Habemos de asociar, por tanto, o marabilloso proxecto político de que é crispado adaíl, co que xa executa o irritable arxentino. En consecuencia, máis que relatar as fantasiosas ideas de cantos como el gritan descontentadizos e fan gracietas sen piedade, hanse de analizar as decisións que toman. Prestando especial atención a como tratan canto soe a servizo público, poderase ver o coidado que lle dan nos orzamentos que manexan; se se compara co que brindan a negocios privados ou concertados, confirmarase que liberdade igual para todos defenden. O 15% de recortes do PIB que se anuncianen Arxentina é unha advertencia do que volverán facer aquí as súas replicantes berrón, cuxa maleducada animosidade exhibicionista deixaría tras si unha “multicomplicada” desesperanza. Quen crea que ten dereito a unha Sanidade, Educación ou Servizos de Terceira Idade apropiados, cando necesite exercitalo será tarde.

TEMAS: Estado de benestar.- Estado de malestar. Liberdade democrática.- Recortes orzamentarios.- Servizos públicos/privatizacións.

 MMC (22.11.2023).

REVERSOS

 Entre mirar e ver sempre hai distancia, determinante sempre para actuar de modo acorde coa convivencia cidadá.

 Ata comezos de marzo estará aberta ao público unha exposición do Prado que pode ser un descubrimento para moitos. Aos especialistas en Historia da arte, restauradores, coleccionistas e marchantes, o territorio que mostra non lles é descoñecido. Aos museógrafos, tampouco; non é a primeira vez que se fai obxecto museable nin pictórico o REVERSO dos cadros, o seu parte de atrás. Non fai falta ir a Róterdan para ver como no Depot Boijmans Van Beuningen, -tan exitoso en Holanda- as obras están dispostas máis como nun almacén, todo provisional e como de paso para a súa conservación e restauración. En Valladolid, unha das últimas exposicións de éxito do MuseoNacional de Escultura Relixiosa foi Almacén (o lugar dos invisibles) en que a escultura barroca adquiriu en 2019 dimensións ben distintas das que ordinariamente ten nun templo ou nunha procesión.

 Reversos pictóricos

Ver o REVERSO de 105 obras –unha delas escultórica- procedentes de 29 museos e coleccións, é ocasión única para apreciar bastantes aspectos da produción artística e, de paso, deixar voar a imaxinación ao fío do que se ve, en gran parte novo; a montaxe está disposto sobre un fondo de intenso negro lembrando a caverna de Platón, como espazo que concentre e estimule mellor, ademais da información do reverso dos cadros, a conexión duns cadros con outros, aínda que sexan de etapas distantes. Desde a Idade Media ata o presente, pódense advertir pulsións, asuntos, miradas que poden amalgamarse nun diálogo constante dunhas a outras épocas históricas. A obra artística é en todas elas un obxecto material, do que habitualmente vemos soamente a parte máis vistosa. Agora, tamén está á vista a que mira á parede, oculta case sempre, salvo para os especialistas. Ao darlle a volta, ademais de limpar o po acumulado, advírtense , de entrada, os traballos dos conservadores para manter vivo o cadro propiamente tal, os testemuños da súa vida social, funcións e situacións polas que pasou (doazóns, propiedade, luxo, viaxes, dedicatorias, comercio, guerras e devastación), e ata as pegadas que imprimiu o traballo do pintor coa impregnación das substancias da pintura, ou porque na súa pobreza reutiliza materiais anteriores ou de mala calidade, sen que se trate de intencionada arte pobera .

REVERSO abre a mirada tamén a outros aspectos que, ás veces, están presentes nas artes. A hipocrisía, por exemplo, dos poderosos compradores de cadros; as súas dúas caras poden verse nunha pintura de aparencia inocente, como o do sueco Martin van Meytens (S. XVIII), que non oculta o vicio de que o dono do cadro gozaría en segredo; no propio Museo do Prado houbo unha sala destas características en tempos non moi afastados, como ilustran as súas guías antigas. Á súa vez, outra maneira de ver o reverso de moitos cadros pon en valor os sucesivos intentos, arrepentimentos, probas, bosquexos e palimpsestos de ideas que o pintor ensaia antes de facer a obra definitiva. E así mesmo, nun momento como o actual en que, como di Marina Garcés, é urxente cambiar o punto de vista, porque a idea que tiñamos de progreso deixounos sen futuro “e non podemos seguir perdendo o tempo”, esta exposición facilita tomar conciencia explícita das materias biolóxicas de que están feitas as obras: as teas, a madeiras, cravos, herraxes, resinas, ceras e pigmentos. Coa evolución que no paso do tempo tiveron para soportar o caruncho e outras inclemencias –incluído un bombardeo, como na Guerra tivo o Prado-, o cadro, obxecto frecuentemente moi prezado, é fráxil.

REVERSO ponnos, ademais, en condicións de advertir o ilusoria que é a pintura. Se nas Meninas Velázquez fainos, mirar ante todo, o reverso do cadro que está a pintar, ábrenos a porta a que non nos deixemos seducir polo que aparentemente vemos, o mesmo fan Goya, Van Gogh ou Rembrandt, como estímulo para que sigamos mirando e non esgotemos a capacidade de descubrir e admirar o que a primeira vista non vemos. Nesa dimensión vai tamén unha sección da exposición dedicada a descubrirnos a nós mesmos mirando. Cando un fotógrafo capta a linguaxe corporal dos visitantes dun museo desde atrás, pode mostrar asuntos de gran interese sociolóxico e cultural, baleiros, ausencias, obsesións ou preocupacións, como as da irónica fotografía de Elliot Erwitt captando aos mirones das majas de Goya, Sorprendente é, así mesmo, o espello-cadro de Pistoletto, cun Caballete con lenzo, de costas ao espectador; de finais dos sesenta. O que ao mirar o cadro vese reflectido dando a impresión de que se mira a si mesmo e que fose el un pintor, coa ilusión de que estivésemos a ver ao seu lado o que estivese a pintar. En fin, o remate –ou o principio, segundo mírese- é a traseira aparentemente baleira dun suposto cadro do tamaño do auténtico das Meninas e, sobre todo, varios trampantoxos, aos que se suma un Magritte surrealista tratando de facernos ver que o que vemos non é un cadro.

Distopías e retrotopías

Se unha das funcións primordiais con que naceron os museos foi a pedagóxica, a desconfianza do que cremos ver é un bo ensino que deixa tras si o paso polos REVERSOS desta mostra. Pode axudar a mirar con afán poético –máis que como mirones pasivos de noticiarios e Redes- o que sucede na contorna crispada actual, tan inclinado a iracundas e catastróficas distopías. Se na área de Palestina vemos de continuo o exceso de celo partidario, capaz de esquecer a igualdade dos humanos ata facer desaparecer aos distintos por razóns étnicas, históricas ou culturais, o reverso é a inhumanidade que nos acabará esmagando a todos mentres as furiosas ondas do mar seguirán crecendo. De Gaza xa non queda case nada, e Darwix preguntábase xa en Menos rosas, en 1986, se a Terra é “de todos os homes”. Tampouco desmerece o que estamos a ver en España, con persoas de traxectoria pública incitando a un “cambio cultural”, é dicir, á revolta na rúa, en institucións do ámbito xudicial e na xestión de moitas Comunidades. A fartura de unilateralidade que provocan para non perder un chisco dos seus intereses, está a chegar ao que Eric Mª Remarque poñía en boca do protagonista de Sen novidade na fronte en 1929: “Estamos de máis ata para nós mesmos”. Este REVERSO antipedagóxico do que a democracia debería ser pode verse como retrotopía, que oriente á cidadanía cara a un mundo máis vivible, como propoñía Bauman, pero esta esperanza roza o imposible.

MMC (08.11.2023)

TEMAS: Museo do Prado.- Museografías.- Emocionalidade política.- Democracia.- Violencias antipedagóxicas.

https://youtu.be/aWM47qsfoOQ

Batallas culturais

En frontes aparentemente distintas, hai idénticas pelexas para impoñer pechados criterios a conflitos e problemas.

Teñen en común a vontade de sobrepoñerse a calquera outro e, sobre todo, a calquera diálogo para atopar unha razoable saída a cuestións que veñen, ás veces, de moi antigos tempos. Sendo tantos os casos na actualidade, e tan larga a tradición desta repetitiva actitude, cabe pensar que haxa unha vontade pedagóxica de ensinar este comportamento ás xeracións actuais.

A batalla de Xericó

Desde hai case un mes, é habitual nos medios oír a persoas significativas interpretacións de feitos que, como mínimo, admiten opinións moi contrapostas. Fainas peculiares que o fagan cunha convicción –polo menos aparente- que se fai moi dura a calquera persoa que se propoña criterios imparciais de xustiza. O conflito entre Israel e Hamás en territorio palestino fai aflorar sensacións similares ás que transmiten textos antigos da Biblia. Na “Historia sacra”-materia de carácter obrigatorio para as infancias de posguerra-, a narración da batalla de Jericó (Josué,6, 1-27) mostraba tanta parcialidade co destino daqueles habitantes de Canaán -en que estaba a suposta terra prometida por Yahvé a Moisés-, como a que a súa literalidade segue tendo para moitos. O pasado 31 de outubro, despois de bombardear o campo de refuxiados de Xabalia, ao norte de Gaza, un portavoz do exército israelí desculpouse das mortes e danos causados dicindo sen remorso ningún:“dixémoslles que fosen ao sur”. E aí segue Netanyahu, xustificando coa referencia bíblica á “Terra prometida” o acogotamiento físico e psicolóxico a que somete desapiadada e indiscriminadamente a Franxa de Gaza e Cisxordania.

É a enésima batalla que Israel quere vender ao mundo como dereito xusto, sen que os demais teñan ningún. Moisés, desde o libro do Deuteronomio, 20, 10-18, séguelle servindo de guía para reconquistar unha terra superpoblada por outras xentes. A contraposición do antisionismo actual cos afáns imperialistas dos israelís de hoxe permite aos facedores de información seguir producindo todo tipo de esmerados argumentos, tramposos para unha cultura democrática, aberta e leal a uns principios comúns como os marcados pola Declaración de Dereitos Humanos. O relato da batalla de Xericó, que as escavacións arqueolóxicas non confirman, tivo ante todo unha finalidade didáctica para resaltar a importancia da obediencia aos preceptos relixiosos xudeus de que dan conta outros libros da Biblia. Ao mesmo tempo, serviu de estímulo ao nacionalismo deste pobo fronte a outros da zona entre o século VIII e o VI a. C.; segundo os expertos, este libro de Xosué tivo varias revisións textuais nese tempo, e sempre na mesma dirección.

Os “inimigos” de Aguirre

Unha “batalla cultural” vén ser, tamén, a que, supostamente estivo desenvolvendo Esperanza Aguirre coa súa rechamante presenza na última manifestación convocada por unha fundación de Vox contra a “lei de amnistía” de que tanto se está falando nesta fase de preparación da posible investidura de Pedro Sánchez. “O fin -dicía a expresidenta da Comunidad de Madrid, non pode xustificar os medios” e por iso convocaba aos seus fieis á nova cruzada ou “batalla cultural” “contra os inimigos de España”.

A curiosa visión moralizante que esta señora fai dunha sentenza con que Maquiavelo explicaba como debían levar os asuntos políticos se se quería soster o poder, pouco ten que ver coas súas propias prácticas, tan próximas desde antes do “tamayazo” ao anarcoliberalismo ou terraplanismo económico. A concepción daquela votación do 10 de xuño de 2003 na Asemblea de Madrid, co seu desenvolvemento e consecuencias, foi todo un modelo da “cultura” sociopolítica que sementou na Comunidad de Madrid, no seu partido e nas orixes de Vox. Ben vale dicir que, sen analizar as moitas decisións que adoptou nos seus anos de goberno, e nos modos de levar moitas delas, os seus fins xustificaron demasiados medios e pantomimas de rancio abolengo. Desde que se paseou por aquel ministerio de Educación, Cultura e Deportes, o seu xogo preferido fora xa desestruturar a semántica das palabras. Nunha conferencia no Club Século XXI, en xullo de 1997, esclareceu cales ían ser as liñas neoliberais da Educación con que soñaba: unha cultura en que, coa calidade como emblema, e a liberdade como pretexto, propugnaba un recorte sistemático en canto afectase a democratizar o sistema educativo e que a súa dignidade estivese ao alcance de todos. As camisetas verdes que se ven por Madrid cando hai manifestacións, aínda saben das truques que, para tratar de frear as súas imposicións clasistas, puxo en práctica contra cuantos esixían un freo aos seus desplantes. Non foi menor o trampantoxo en que sumiu á prensa, aos medios e á poboación con aquel reclamo das, segundo ela, vilipendiadas Humanidades, con que tanto parloteo produciu para facerse unha imaxe do que non pasou de “parto dos montes” e que sumiu o ensino da Historia nun modelo que xa propugnara José María Pemán en 1939.

O servizo de Aguirre a Vox, prestándose ao seu sistemático negacionismo de calquera alternativa de trato parlamentario ou gobernamental con cuantos están á esquerda do PSOE dá cancha mediática a outros do seu partido, adictos á damnatio memoriae, un exercicio xa activo en época romana contra calquera emperador ou persoa que considerasen deshonrosa ou, simplemente, inimiga. Se tiña alguén a desgraza de ser considerado tal, o seu nome, o seu prestixio e o seu patrimonio, eran borrados da escena social. Os relatos e opinións que un día si e outro tamén lanza alguén da dereita ou ultradereita, responden á mesma hostilidade que, nos reinos da España cristiá, estalou a partir de 1312 desde o Sínodo de Zamora: as presións de la Iglesia creceron e deron pé a diversos modos de antixudaísmo que a Inquisición burocratizaría como rutina. Salvo que vexan aos defensores dos dereitos palestinos como proxección dos seus odios, receos e sospeitas, non se entende a exaltación que a alcaldía de Madrid acaba de facer ao Estado de Israel. Segundo Freud, Moisés sería un exipcio difusor do monoteísmo que o faraón Amenofis IV (o pai de Tutankamón) tratou de impoñer no século XIV a. C. A súa discutible teoría sería moi pertinente se,tras o reprimido esquecemento da saña antixudea –e antimasónica-, obsérvase a sublimación monodiscursiva de Almeida, excluínte de toda pluralidade.

TEMAS: Xudaismo/antixudaísmo.- Declaración de Dereitos Humanos.- Negacionismos neoliberais.- Antipedagoxía social.- Sofismas políticos.

MMC (01-11-2023)