A anatomía do instante actual intranquiliza

 O uso público da Historia na tele deixa soltos bastantes cabos e axuda pouco a entender o presente.

 

A miniserie que, en catro episodios puxo Movistar na súa plataforma, ten máis de novela interrelacionadora de personaxes do 23F, que de Historia real. A concatenación de causas e efectos é máis próxima á literatura, ámbito aproximativo, suxestivo e poético, en que o punto de vista sobre o que se conta, desviando acontecer de como fose, móstrao máis propicio ao “gústame” do lector. Ao insinuar que este “instante” quere falar, segundo Borges, do “destino”, non advirte que o lúcido arxentino é máis certeiro respecto ao tempo, por exemplo, en Eloxio na sombra (de 1969 ). E no relativo ao “destino”, Virxilio non ligaba o fatum a un “instante”, senón a un continuum de decisións da vontade humana, máis forte que o poder dos deuses que andan pola Eneida. A cuntos fosen testemuñas dos feitos ou tratasen de investigalos razoablemente, o relato do suposto “instante” que precede ao 23F pódelles resultar apabullantemente curto. Os que investigan ou ensinan Historia saben que, a pesar de a esixencia que se impoñan na análise documental, nunca logran a precisión total coa realidade, e menos a conseguen se toman partido por Heráclito ou Parménides.

 

Fotografía de Antonio Corral. Mirades a la Plaça Reial. Barcelona, Ed Cinc-cents Cinc

En puridade, o “instante” desta serie non existe. Desde antes de que en xullo de 1976 Adolfo Suárez fose nomeado presidente por Juan Carlos I, ata que en febreiro de 1981, cando Leopoldo Calvo Sotelo ía substituílo e tivo lugar o intento de golpe de estado do 23F, van máis de cinco anos, aos que se engade o alongamento do xuízo dos golpistas principais ata xuño de 1982, en que se coñece  a sentenza. E a este tempo habería que engadir os 50 anos do Tribunal Supremo custodiando o segredo dos 43 tomos do sumario, a pesar de ser causa xulgada. Neste aleatorio marco temporal, o suposto “instante” causante da historia contada ocorrería o 9 de abril de 1977, cando Suárez, para normalizar a Transición, decidiu legalizar o Partido Comunista e a cidadanía de Santiago Carrillo en España, razón de que o búnker franquista os repudiase a ambos a ambos e a Gutiérrez Mellado como traidores. Aínda que os personaxes centrais do relato son estes tres , en realidade foron moitos máis. Os procesados foron 33, sen contar a gran multiplicidade de voces que, por diversos factores -máis aló do militar e falanxista-, estiveron implicadas con variada intensidade, activa e pasiva, nesta cronoloxía. Á espera de que a elipsis narrativa lles dea cancha, cuestións relevantes apenas son suxeridas con leves palabras ocasionais. Outras quedan encomendadas ao coñecemento incerto do espectador, ao que se lle conta unha novela de supostos heroes e viláns, sen que a secuencia evenemencial explique o alcance do “instante” nin as súas repercusións.

Como fórmula correctora do que a Historia escolar non ensinou a moitas xeracións, talvez axude a configurar outro esquema perceptivo dun momento sensible do recente pasado. E como apoio ao currículo vixente no BOE para as etapas escolares –especialmente para Historia de 2º de Bacharelato-, pode ser útil baixo a guía de docentes atentos aos rumbos narrativos. Da súa boa formación –e do compromiso por enfrontarse a rutinas establecidas- dependerá que lle saquen partido a esta posta en escena. Sen estas cláusulas, o ensino xeral da “Historia actual” sempre será insuficiente; esta Anatomía dun instante é un signo máis dalgúns dos problemas con que se enfronta -desde sempre- o tratamento educativo da HISTORIA E A MEMORIA DEMOCRÁTICA.

O uso público da Historia –ou non Historia, máis ben- propicia o crecemento da ultradereita e, de paso, mostra que a súa ignorancia non se propaga soa.  Acompañada de gran abandono por parte dos  responsables de xestionar unha educación común, as súas limitacións prácticas falan dunha tradición profundamente manipuladora desde 1938, se temos en conta que a primeira lei franquista de Reforma do Ensino Medio. Pero tamén sinalan que a Historia que os libros de texto e currículos oficiais prolongaron desde 1978 variou pouco o que propoñía a LXE de Villar Palasí en 1970. A lexislación que seguiu á Constitución tratouna cal paquete turístico rexido por un guía non ben informado, e os seus déficits apenas foron advertidos antes da Lei de Memoria de 2007 , salvo por quen, urxidos por algún aniversario obrigado, viron o seu contraditorio ensino nos centros educativos. E o que transpiraban aínda vive nas estatísticas últimas, en que, despois da Lei de Memoria democrática de 2022, aparece gran adicción ao que ensinaba a Enciclopedia de 2º Grao ou, antes, José Mª Pemán na súa Historia de España contada con sinxeleza. Esta constatación non permite alegrarse co que -en xeral- segue ensinando o sistema escolar. Nin é exemplar esta pedagoxía, nin a praxe administrativista de fiala a voluntarismos docentes. O seu mérito non garante que o alumnado atope na obrigatoriedade escolar un proxecto eficiente, en que a suposta achega do coñecemento do pasado lle axude a entender este presente . É dicir, que o que é urxente exporñer é se é cuestión do “destino” que moito mozos e mozas poidan vivilo, ou se están a gañar a partida quen actúa para que desparezcan da escena asuntos substantivos en Dereitos Humanos, como o dunha educación digna para todos

Aquí e agora, Sanidade, Vivenda, Terceira Idade e Educación suman a deterioración de logros posteriores a 1978 sen que importe o difícil que fora alcanzalos desde que no século XIX, se cuestionaron as inxustizas sociais. A unhas  e outras administracións non parece importarlles moito que os orzamentos públicos, tan proveitosos para “emprendedores” privados, para motivar corrupcións de variada aparencia, ou que a acaparación monopolística de privatizacións ao redor da dor, a educación e outras necesidades estean a facer, neste “instante”, que o fundamental do pacto social coa cidadanía estea ao azar da rendibilidade contable. Entre outros exemplos, a recente anatomía da Universidade madrileña -gran buque insignia do que sucede noutras comunidades-, indica que o seu “destino”, sinalado nas protestas recentes dos estudantes, é o do “caderno de queixas” que, desde 2007, recitan a miúdo na rúa docentes e estudantes do sistema escolar. Como culminación dunha longa historia de desencontros e trampas visuais, advirte –outra vez máis- que o artg. 27 da CE78 fai perigar o sistema educativo. Como suposto “ascensor social”, na práctica nunca atendeu todas as capacidades, e a súa “igualdade de oportunidades” parece regresar ao concepto educador que lle imprimiu José Ibáñez Martín en 1946.

TEMAS: Transición.-Uso público da Historia.- Equidade de Dereitos.-Igualdade de oportunidades.- Educación común.

 MMC (01.12.2025)

 

Hai froiteiros aos que lles gusta unha froita moi derramada

 As metáforas da froita son traizoeiras. Tanto valen para o bo gusto como para indicar grande estragamento gustativo

 

Entre aqueles que foron nenos ou nenas nos anos cincuenta e sesenta, é difícil coñecer a alguén a quen non lle gustase a froita. É fácil, en cambio, ter amigos ou amigas empeñados en contar como nas súas aldeas –cando España era aínda eminentemente rural, e as secuencias da fame eran moi visibles- apenas deixaban madurar calquera indicio de mazá, cereixa ou pera que anunciase a súa posibilidade de ser mastigada. Das uvas brancas que nalgunhas ribeiras empezaban a dourarse no mes de xullo, poucas chegaban ao momento ideal da vendima; as cuadrillas de rapaces, máis agudos que os paxaros competidores, daban conta delas con gran pesar dos maiores, que alentaban aos seus vástagos a conciencia e, de paso, lembrábanlles o dereito de propiedade de que falaba o “non roubarás” do Catecismo do P. Astete. 

O fillo do home. René Magritte, 1964

Hase de recoñecer que a fame era tanta que todo valía para aplacala. Se a impaciencia infantil pillaba algo máis verde do conveniente para o gusto acorde, desbordaba o defecto e facía virtuoso o sabor que tivese para presumir ante os colegas, utilidade que coloreaba de audacia a posible aventura. Pasaron os anos, e desde este presente, en que aquel onte é cada vez máis breve, a memoria que somos non esquece a fame e outras moito cousas  que aquelas infancias non tiveron. Quen di agora que por entón se vivía ben ou moi ben, teñen sorte de non decatarse daquel primeiro franquismo, e postos a buscar motivos de pelexa xeracional, ben podían buscar algunha outra cuestión máis admisible, por millóns de persoas que viron, tocaron e sufriron esta e outras secuelas. A curta experiencia vital dese 21% de mozos nostálxicos daqueles anos grises estraña un embeleco que, desde 1975 difunden, con sorte variable segundo momentos, voces que nunca viron ben as liberdades e dereitos que puideron exercitarse con algunha fortuna. O que outros lles contaron, asociado a dúbidas e inconformismos, excesivo rendemento sacou á os máis incautos. Con todo, nin sequera na extrema dereita son mecanicamente acérrimos dese revisionismo do pasado: un 34,1% non cre, ou non se atreve a dicir, que a vida con Franco era mellor. A racionalidade dese sector talvez logre sobrepasar algún día a barreira de pensar con criterio propio, se consegue consultar material informativo que non estea trucado. Medrar é complicado, e facelo con autonomía suficiente nunca foi fácil, nin antes nin agora, cando a aparencia de autonomía persoal é maior co móbil na man; os traumas de infancia, sen obstinarse en levar a contraria a quen trate de normalizar a vida democrática, son complicados cando entre berros e proclamas andan mesturados narcisismos de variada cor.

 

A mazá de Branca de neve.

Os que non ofrecen expectativa de arranxo son cantos nun quimérico mundo de espellos cambiantes que fabrican memorias desacomplexadas do pasado, levan as comparacións co presente máis lonxe. Din, por exemplo, que lles “gusta la fruta” con xestos contundentes e, como é propio de tempos de confrontación, do modo máis fachendoso para que pareza moi en razón o seu modo de atropelar a verdade e o respecto. Nas disputas entre cuadrillas de barrio, ocupadas en controlar espazos irrecoñecibles como propios ata polos agudos veciños da Rue do Percebe,13, de Francisco Ibáñez, había máis dignidade que en xenoveses como Feijóo, Tellado e Muñoz. O coro senatorial que dirixen con partituras do século XIX, trata de ocultar as súas propias trampas, desidias e orgullos clasistas baixo argumentos berróns e tramposos recortes da súa prensa amiga, ofendidos por que nesta democracia debería rexer o orgánico de outrora. Coma se non existise a CE78, desde que perderon a moción de censura esquecen as facturas que deben por descoidos anteriores a 2018 e, de agora mesmo, en Comunidades onde gobernan. Os fallos do Gobierno central non os exoneran de culpa, pero a súa hábil restrición mental xunta desmemoria e desatinos na coxuntura do incorrecto e, con toda probabilidade inxusto, trato que a suprema xustiza española deu ao fiscal xeral do Estado.

 É máis, a redundante singularidade da presidenta madrileña usa esa sentenza sen argumento para arrogarse verdade sobre canto deostaba desde antes de que se cruzase no seu camiño -fai máis dun ano-, un armador de milongas con Facenda. Converteu en cuestión de honra a súa relación con este “particular” e, en cerimonia pública de fe , elevou á categoría de “ditadura” a persecución que di sufrir dun fiscal do Gobierno de Sánchez. Na súa pretensión de converter o momento en alarma, preséntase como mártir dunha cruzada en que a extensión da trola inventada polo seu xefe de gabinete, logrou misteriosamente que cinco dos 7 xuíces do Tribunal Supremo decidisen –non se sabe con que razóns- que a inconsútil independencia de poderes do Estado debía ser especialmente protexida neste caso. A nova Juana de Arco, defensora da liberdade de descarreirados , tras o seu sacrificio de abandonar a conmemoración do 50º aniversario da Monarquía actual, declarou sen preguntas que ten razón.

 

Esta peza , televisada desde a Porta do Sol, pasará aos anais da historia da Casa de Correos pola súa sintonía con testemuños de quen a viviu como Dirección Xeral de Seguridade. O seu texto, moi digno de ser traballado por cantos ensinen Historia de España en 2º de Bacharelato, podería ser obxecto de comentario na proba da EBAU-2026. Os seus tramos máis valiosos, como cando fala de “ditadura” e “Estado de dereito” hoxe en España, permiten deducir se ao alumno ou alumna dille algo o pasado, presente e futuro da Sanidade, Educación, Vivenda ou residencias de terceira idade, cando en Madrid –a pesar de ter o PIB máis alto en España- máis dun terzo dos seus habitantes non se decatan da suposta “calidade” destes servizos públicos. Esta proba podería discernir o misterio de quen sexan os máis beneficiados cos orzamentos de todos e, detrás da apaixonada doutrina vertida no documento, os indicios críticos dos comentarios indicarán a compracencia co padal de quen dixo o 15.11.2024: “Gústame a froita”. Cabe ao alumnado, de todos os xeitos, ampla marxe para opinar: Adán e Eva tiveron problemas coa mazá. Segundo o Xénese, a muller, ao preguntarlle por que comera daquela árbore, contestou: “a serpe seduciume e comín” (Xene. 3. 13); e segundo os Irmáns Grimm, a Raíña Malvada usou unha mazá para enfeitizar a Branca de neve , que a comeu para salvar ao seu príncipe.

 

TEMAS: Tribunal Supremo.- Equidade xudicial.- CE78.- Manipulación informativa.- Política e politiquerías.

MMC (24.11.2025)

50 anos despois de Franco: un onte que é aínda?

Os problemas de memoria  histórica van máis aló do que o memorismo fose capaz de reter en todos estes anos.

 

O optimismo inicial que seguiu á CE78 nunca imaxinou que en 2025 un 21,3% de españois pensaría que a ditadura franquista fora “boa” ou “moi boa”, como asegura o último Baremo do CIS. A gobernanza educativa posterior á Transición non variou sustantivamente a traxectoria educativa anterior. A 55 anos da Lei Xeral da Educación, un sistema cómodo para o elitismo sostense cunha débil cualificación docente e outros condicionantes que retardan o dereito de todos a un tempo educación digna. A LOECE de 1980 xa fixo veraz o que García Márquez escribira sobre Macondo: “Fixemos tantas guerras…, e todo para que nos pintasen a casa de azul” (Cen anos de soidade, 1967). Desde a Constitución de Cádiz o “plan xeral do ensino público” (art. 131) –é dicir, ensinar a “ler, escribir e contar”(art. 366)- encomendouse ao Catecismo, pouca  formación docente e máis escasos recursos.

Nas conmemoracións, é habitual case sempre falar máis dun presente abstracto, que de explicar un pasado que axude á conversación democrática. Con todo , o sistema educativo que se logrou construír se resignificará pouco se esquece que os intentos de acordos significativos, despois de 1978, xeraron conflitos. Menos cambiará con mentalidades adanistas de quen alardea de clarividencia esquecendo que, nos cincuenta anos transcorridos desde 1975, seguen vivos múltiples ingredientes que facilitaron esa especie de escándalo ante a suposta ignorancia dese 21,3% de mozos. Ningún viviu a suposta calidade de vida dos anos franquistas que parece estrañar, mentres os afáns das políticas educativas destes anos, motivados polo urxente e non polo necesario, non prestaron atención a quen tivo diante a diario unha deteriorada realidade escolar. Con idéntico estilo ao do despotismo ilustrado, obsesionados por subir ao BOE/BOE normas, leis e decretos, ansiaron quedar ben ante non instancias superiores inconcretas, sen atender os problemas que expón o diálogo coa realidade.

 

A casa da esquina (Vila Kochmann en Dresde) Ludwig Meidner, 1913

É propio desta “cultura” herdada, moverse de arriba abaixo , como algo propio de seres excepcionais pola súa proximidade ao poder supremo. É moi adecuado para reiterar receitas ou fórmulas que, como as dos memoriais arbitristas da segunda metade do século XVI, soñan con solucións que non acertan senón a dicir que o problema segue vivo. Coincidentes en que pareza abondar que se lles ocorreu algo, cren que, coa súa simple inspiración, prodúcese un efecto balsámico sobre a teimosa realidade. Case sempre fían as súas solucións a que a audiencia lles faga caso pasivamente, e acompáñanse sempre de baratura e ausencia de recursos salvo a boa vontade de quen lles presta oídos. Pode verse en como, despois de a CE78, levamos nove leis orgánicas, máis expresivas de vontades e formulacións enfrontadas que de vontade por desenvolver coherentemente a democracia do artg. 27.

Entre diverxencias de distinto calado, os apaños curriculares non resolveron cuestións estruturais. Unha que transversaliza moito outras radica no tardío que foi o chamar a atención sobre a memoria, entendida como reivindicación de verdade e reparación dos represaliados do franquismo. Era 2007, cando se trouxo a colación na lei 52/2007, do 26 de decembro, 29 anos despois da CE78. E houbo de reformularse na Lei 20/2022, do 19 de outubro, de Memoria Democrática, para que –quince anos despois- se ampliasen e fortalecesen as medidas adecuadas para fomentar un mellor coñecemento da democracia en España . Moitos máis anos de tardanzas habería que contabilizar se se pensase nunha memoria histórica máis ampla, en que as amnesias do sistema educativo foron constantes, con máis asuntos que os relativas ás desgrazas inxustas dunha Guerra, e unha posguerra con mortos e represaliados a sangue frío. As pelexas polos dereitos sociais e laborais desde os anos 30 do século XIX, e as reaccións calculadas fronte a elas, aínda teñen menos percorrido nos libros de texto escolares, que as destes episodios incívicos. Con todo, unha cousa e a outra van unidas e a proba é que os currículos escolares, os seus correspondentes tratamentos nas normativas de cada Comunidade e nos medios para tratalas dignamente nas aulas, apenas se modificaron. 

Dentro de particulares visións opostas, dependentes da cor ideolóxica que mande en cada Comunidade, nin hai un modo coherente de tratar estas cuestións, nin vontade política de que se faga. Este asunto, tan prolongado nos desacordos institucionais, ten gran repercusión no traballo docente. Entre outros que o denunciaron, merece a pena volver ao Bulldozer negro do Xeneral Franco (Barcelona: Edic. Pasado&Presente, 2016), onde Fernando Hernández Sánchez detectaba que “unha Historia de España no Século XX para a primeira xeración do século XXI”, tiña profundas carencias. Hai nove anos, demostraba como nas aulas de Bacharelato falábase pouco ou nada do que fora a “España actual” –a que abarca desde o primeiro terzo do século XX-, ben porque “non daba tempo”, ben porque non se sabía moi ben que dicir, ben porque era controvertido referirse na aula aos asuntos recentes, co resultado de que, por non desentoar ou crearse conflitos, moito profesores non os trataban. A fiabilidade estatística dos datos que achegaba este investigador eran moi fiables; as súas enquisas aos alumnos de máster de profesorado de Historia, cando entraban no curso, eran posteriores a 2009, e tiñan lugar despois de cursar o Grao. Era xa vello o problema. Nos anos 80, detectábanse no alumnado de COU –cinco anos despois da morte do ditador- grandes baleiros. E despois da LOXSE, en 1990, o debate de “as Humanidades, de Esperanza Aguirre, encargouse de que concluíse nunha Historia de España, propia dun catecismo socio-político como o Manual do Instituto de España en 1939, moi lonxe do coñecemento adecuado á un 2º de Bacharelato do século XXI. Este desmán logrou modificarse bastante no Decreto de Mínimos de Historia que a LOMLOE pretende ensinar, pero non foi obstáculo para que, nas probas de selectividade 2025 de autonomías como Madrid, estivese vixente o daquel proxecto imposible para algo valioso.

Sen remover as pantasmas que roldan os datos do CIS, -condicionantes da súa estrutura-, o actual sistema educativo pouco parece que poida facer, en por si -coma se fose unha burbulla allea á contorna sociopolítico- para corrixir un fracaso de funcionamento durante estes 50 anos. Non está á altura do que debería, e, dadas as erosións que lle seguen causando moito vontades, poida que lle estea pasando algo parecido ao que, segundo temen moito cidadáns, está a suceder ao fiscal xeral do Estado coa sentenza do TS.

TEMAS: Educación común.- Educación pública.- Sistema educativo.- Memoria histórica e Historia.- Democracia.

MMC ( 20.11.2025)

A verdade navega entre a filtración e a mentira

Ao seu lado, andan  tamén  –en proporcións variables, pero certas- verbos de acción como “emperezar”, “asperizar” e “malmenorizar”.

 

O costumismo de Tomás Bretón mostraba na Verbena de la paloma que as ciencias adiantaban “unha barbaridade”. Hilarión e Sebastián repetíano moi a gusto, en 1894, entre rutinas como que “as chulapas, que lle custaban o seu”; a “cousa era natural como un vestido de percal”.  Non encaixaban ben “a cuestión social” e que houbese xente reclamando un pacto ou unha solución en que os salarios e condicións laborais fosen outras. As clases traballadoras, cada vez máis amplas, condenadas á miseria e a unha vellez desoladora, non tiñan leis protectoras, e o faroleiro urbano constataba “como está a cuestión social, como está a política e os recortes económicos, que chegaron a suprimir dous dos tres farois que alumaban a rúa”.

Gabrielle Münter, 1913. Loita contra o dragón

Faltaban seis anos aínda para que se lexislase a primeira lei social, e que unha cuestión primordial para un traballador como os accidentes de traballo tivesen algunha protección. Deixaban na rúa a moita xente, e máis se só había un ingreso salarial; os nenos pequenos traballaban, e un dos opositores a que se regulase o traballo infantil en 1910 –empresario do mundo téxtil-, alegaba o difícil que ía ser para moitas familias que non entrase en casa o miserable salario que se pagaba a estes críos. Dese ano é tamén a licenza para que as mulleres puidesen acceder a profesións liberais desde a Universidade; moi poucas tiñan esa posibilidade, como moi ben sabían Concepción Arenal ou Emilia Pardo Bazán, defensoras da dignidade da muller. Á inmensa maioría, mesmo lle estaba vedada o ensino Primario; as escolas públicas que había eran poucas e estaban mal acondicionadas, como reflectiría Luís Bello en 1929 na súa Viaxe ás escolas de España; os colexios eran para a xente ben que estaba en situación de ascenso social, como estudou Antonio Viñao en Escola para todos (Marcial Pons: 2004). Por inspiración da Economía liberal, a educación era “un dereito impropio” e ao Estado só competía regular algo as súas etapas formativas; nin a Constitución de Cádiz, nin o Regulamento Xeral de Manuel José Quintana (1821), nin a Lei Moyano (1857) foron quen de establecer os recursos imprescindibles para que todos os españois e españolas puidesen acceder a ela.

Estamos en 2025 e, despois dunha gran cantidade de leis, decretos, ordes e resolucións dos cento sesenta e oito anos últimos, o logro da  “escolarización” universal, lento e tardío, non conseguiu aínda unha educación de todos e para todos. As súas carencias fan que siga sendo unha utopía, como mostran as abundantes estatísticas e informes que se cinguen a cuestións como a capacidade lectora, o “fracaso escolar” nas súas moitas vertentes, o “absentismo” nas zonas de maior necesidade, os cocientes de alumnado por profesor e aspectos similares, onde aparece o núcleo central do sistema. Non cesa, namentres, a pugna de quen, alleos ás cuestións de todos, entusiásmanse polo “confesionalismo” ou os concertos educativos, e aspiran a que sigan crecendo estatísticas como as da cidade de Madrid, onde o 60% de nenos e nenas é atendido por colexios privados e privados-concertados. Con alianzas de diverso tipo, mesmo lograron que esta rede do sistema estea tan consentida que unha dirección administrativa encárgase de que a súa privilexiada sorte ampare unha suposta “calidade” e “selección” exclusiva de quen por recursos familiares, se poidan permitir desde a máis tenra infancia. Ata que teñan o último máster nalgunha sofisticada técnica de mercadotecnia ou emprendemento, non necesitarán ter contacto social con ninguén salvo cos da súa “clase”. Agora mesmo, en Madrid, ultímase a apertura doutra universidade privada, a nº 14, que encorsetará máis as posibilidades das públicas, angustiadas pola carencia de recursos que a xestión política considera nefastos para “a iniciativa privada”.

 

A “Verbena de la Paloma”

Esta tendencia, vixente en 2025, camiña cara ao que era España antes de que a Comisión de Reformas Sociais propuxese en 1883 a súa gran enquisa oral e escrita. A Historia e a memoria non poden cinguirse ás miserias ocasionadas coa Guerra Civil e a devolver ás vítimas a honra; as seis mil fosas existentes teñen moito que dicir, pero non estaría mal advertir tamén que hai moito máis que lembrar, ademais de Cuelgamuros. Neste amplo campo da memoria e as amnesias colectivas, quen encomia a obra social do franquismo o que en realidade estrañan son os tempos decimonónicos do voto censitario, exclusivo duns poucos de cada lugar. O entrevisto estes días nos ámbitos xudiciais, e particularmente no referente ao fiscal xeral do Estado, non debería inducir, por tanto, a sorpresa. Se se compara e contextualiza coa lentitude en que anda case todo canto ten que ver coas políticas sociais máis urxentes, verase a súa gran similitude. En continuidade daquel pasado, nos tres ámbitos principais de Sanidade, Educación e Vivenda -competencias principais das administracións autonómicas e municipais-, onde coinciden as maneiras do alcalde e do presidente da Autonomía, adoita crecer o capitalismo extractivo das elites, que acaparan os recursos orzamentarios e invístenos en empresas que lles produzan beneficios moi privados, mentres o retroceso do público xera unha microeconomía que acurta calidade de vida á xente asalariada,

 

Pois ben, o arrevesado preito xudicial do fiscal xeral facilita retomar este fío histórico de tira e afrouxa. Non debería existir, pero conecta a España do século XXI coa do XIX. Sería unha delicia para outro Tractatus de Witgenstein ocupado en descifrar a verdade da sentenza que se dite respecto a dous leves indicios de suposta culpabilidade de García Ortiz no manexo do segredo profesional. O complicado ou simple que vaia serlle ao TS elixir entre xustiza e prexuízo, a moitos observadores e políticos impórtalles pouco. A racanería moral está máis interesada en gañar ou perder un caso que se alongou porque o xoguete deu moito xogo, e está destinado a dar moito máis. A aspereza con que se manexou este guión desde hai máis dun ano non facilita  que as políticas sociais se sosteñan e avancen, e xa se conseguiu o que  Gabriel Rufián, de Esquerra Republicana,  chama “malmenorizalas”. Estes días deixaron no aire unha lección: a instrumentalización da Xustiza parece indicar que, a pesar de a CE78, segue sendo moi difícil ser cidadán, consciente do que sucede. Os muñidores desta historia predeterminaron unha infantilización colectiva –agora dixitalizada- ao mesmo ritmo da “Verbena de la Paloma”.

TEMAS: Sistema xudicial.- Xustiza.- Xustiza distributiva.- Leis sociais.- Cidadanía democrática.

MMC (14.11.2025)

Este presente móvese entre crecentes maneiras de desinformación

A autodeterminación dos humanos complícase coa cantidade de programas que promoven que non deixen de ser rabaño.

 

A novidade respecto a outras épocas -se é que hai algunha- reside na conxunción rápida que a tecnoloxía e a sobreinformación poden xerar en varias frontes. É algo moi arraigado. Na antigüidade, Zeus ou Xúpiter e os deuses do Olimpo gobernábano todo, e nada see movía sen a súa determinación. Entre outras cosmogonías, máis ou menos míticas, na xudaica o gran conflito orixinario do ser humano foi querer saber máis; a pluralidade de divindades causantes do ben e do mal arrepiábaos e preferiron un monoteísmo organizador do mundo, que os cristiáns e musulmáns tamén seguiron para explicar a existencia humana e, con ese fondo estrutural, construíron unha teoría harmonizadora, integradora de diversos campos cognitivos, confesionais e políticos tivo gran forza e, na área habitualmente chamada Occidente, a hierofanía cristiá –coas súas variantes- foi predominante durante gran parte da historia posterior ao século IV d.C.

No transcurso do século XX, á parte de conflitos que prorrogaron no primeiro terzo os que carrexaba a caída do Antigo Réxime, esa “cultura de cristiandade” tivo unha acollida variable. As estatísticas dos sociólogos retratáronas e, no caso español, as súas mudanzas, incluídas as de confesións non católicas, son especialmente significativas. Desde moito antes de que na CE78 se optase por un ambiguo “aconfesionalismo”, neste campo sociolóxico, as prácticas dos crentes católicos descenderon ostensiblemente, mentres a matrícula nas clases de Relixión e a súa relevante presenza no ensino privado xeraron desacordos sensibles á pluralidade democrática. Nese contexto, é intelixible o afán por demostrar un retorno a “o cristián” que, nos últimos días, utilizan algúns medios aproveitando a coincidencia da estrea da película Os domingos e a comercialización do álbum de Rosalía, Lux. As afinidades entre “o cristián”, “o relixioso”, “o místico” e “o espiritual” e ata de “o confesional” están a ser mixtificadas nos medios aproveitando alusións destas dúas obras recentes da  expresividade artística. A intención é clara, a pesar de que  unha leve observación e goce destas obras mostra que, salvo que se teña prexuizada intención, as alusións de referencia non van máis aló de pretexto ambiental no caso da película, nin dunha elaborada operación de mercadotecnia no lanzamento do disco da cantante catalá.

Maruja Mallo, 1952. Estrela de mar, Colección Abanca

Á directora desta película, Alauda Ruiz, non lle interese moito que sexa a vocación ou suposta “chamada de Dios” a unha moza de 17 anos, senón o efecto que produciría hoxe, nunha familia da medianía social e aparencia culta, a decisión dunha filla que quere profesar como monxa de clausura. Os xestos e palabras dun sacerdote e a superiora do convento non son suficientes para entender que unha moza con problemas de autoestima decida que ese podería ser o seu camiño, e tamén queda no aire a inconsistencia desta “chamada” ante eventualidades futuras e entre persoas bastante maiores e con razóns dispares e ata surrealistas para vivir alí. A película queda excesivamente aberta en tales cuestións e, á marxe do interese cinematográfico dos seus 110 minutos –premiado en San Sebastián como “mellor película” de 2025- pouco vale como síntoma de cambio sociocultural. Unha cousa parece certa neste momento, e é que “o relixioso” -visto dun modo xenérico-, non suscita o rexeitamento que suscitaba. En todo caso, os solapamentos conceptuais non garanten nada, e menos se con iso se pretende eqquecer cuestións pendentes ou as que no presente contradín o cristianismo evanxélico, o que aparece nos Evanxeos. O suposto misticismo que  poida ter un xesto artístico, benéfico, social ou político, pode ser un bo negocio, pero non é cristián se exclúe a fraternidade ou, en termos laicos, a igualdade dos Dereitos Humanos. Neste sentido, é irrelevante esgrimir a última produción de Rosalía, en que que imita a outras estrelas do Pop como fórmula publicitaria e segue un ronsel xa trillado por cantantes populares que tamén imitaban a melodía e posta en escena do Ave María de Schubert. Hai quen di que “achega aos mozos á fe” obviando que esta é “graza de Deus” segundo a máis Teoloxía católica, e que máis parece buscar récords de vendas sen convencer aos expertos máis fiables en cuestión estritamente musical.

De noite, igual que de día, non todos os gatos son pardos. Estes métodos  de aproveitar reflexos do pasado para controlar poder mostran as cosmogonías que gobernan aos humanos de hoxe. Outro exemplo sintomático está nas noticias que saturan o taboleiro mediático. A abundancia de casos xudiciais permite distinguir o que contan do que sucede. A distancia entre o que parece xulgarse e o que debería xulgarse –e con que prelación- é insalvable para a maioría de espectadores, e é aí onde a maneira de contalo nos medios modela unha realidade acorde co que quere que se pense, non necesariamente ten que ver coa Xustiza. O que convén aos cidadáns tamén é difícil velo nas noticias que suscita a véspera electoral en varias autonomías e, con particular interese en Andalucía, se se contrastan coa mala xestión do cribado do cancro. Situar á fronte de Valencia a alguén non contaminado pola xestión da Dana non lle vai á zaga, e o mesmo sucede co relativo aos apaños que, tras a ruptura de Junts , expoña o Goberno central para chegar a 2027.

Todos os medios –en boa medida para sobrevivir- tratan de poñer a mellor cara para que seguidores, amigos e votantes dos seus candidatos non esquezan. Na simbiose que xeran cos seus lectores, é difícil discernir o que debe refugarse; sempre queda o efecto de confusión, tendente a admitir como válido o que pauta a burbulla en que cada un se move. En todo caso, a proliferación de máis-media non trouxo o mundo feliz; o seu simplismo manipulador tende ao aplanamento do pensamento autónomo e, con iso, ao descoñecemento de como sexan internamente as cousas. A interrelación da economía, a política e a cultura  en decisións que afectan a todos, non frecuenta ese ecosistema, en cuxas análises, con todo, cada palabra e a narrativa a que serve modelan sentimentos e imaxes, cuxa validez se verá cando desapareza o afecto que amplifican os seus likes e influencers. O proxecto de orzamento de gastos da Comunidad de Madrid para 2026 é moi apto para observar que teña de verdade ou honestidade equitativa para a cidadanía a xestión que os deseñou.  En cada partida debúxase a cosmogonía real a que obedece, e é raro que mesmo as deterioracións en Sanidade, Educación e Vivenda, -manifestos nos informes de pobreza, como o último de FOESSA-  queiran ser aproveitados nos discursos e nos medios para honrar a políticos que, na Comunidade máis rica de España, propoñen os recursos máis baixos en capítulos tan sensibles. É un milagre de MAR?

TEMAS: Democracia.- Liberdade de conciencia.- Autodeterminación.- Mass-media.- Ben público.

 MMC (09.11.2025)

Renovamos as vellas discusións dun teimudo pasado

Non sabemos que facer con “o xa foi”, non acertamos con “o que é”, nin menos con “o que será”.

 

En 1514, Alberto Durero deixouno albiscar na súa estampa da Melancolía. Desde a Galería Nacional de Arte de Karlsruhe , en Alemaña, os seus variados simbolismos suxiren unha pausa reflexiva sobre a escorregadiza trama do tempo e o que sabemos e ignoramos sobre o sentido da existencia de quen a contempla. Ás interpretacións sisudas que suscitou a Panofsky, Schuster e expertos do Renacemento, cabe engadir a de quen se preocupe polo saber, a educación e as súas repercusións na vida persoal e social. Esta señora rodeada de instrumentos científicos e cabalísticos, mentres anota as súas reflexións outeando o horizonte non é indiferente a que, tres anos máis tarde, as teses de Lutero na porta da igrexa de Witenberg marcarían unha potente conmoción na ortodoxia recoñecida. En 1521, tería lugar a Dieta de Worms, onde o monxe agostiño sería interrogado sobre as súas teses reformistas; non se retractaría e xeraría un profundo cambio político, relixioso e cultural. Da cantidade de cuestións que entraron en danza en todos os ámbitos, culturais e políticos europeos, este gravado de Durero  suxire cómo a apertura á liberdade de conciencia , coñecemento e expresión entraron en escena con gran forza. Esa liberdade –e non a que concede un axente ou determinante superior- é a que facultou a autodeterminación do ser humano, o seu ser máis auténtico e veraz, fronte ás imposicións do Antigo Réxime.

O acontecido despois de 1521, a Contrarreforma tridentina e outros muros sociopolíticos interpostos a diversos “–ismos” que a cronoloxía histórica desenvolveu ata o presente, dan pé para afirmar –con Borges - que “o hoxe é lento e o onte é breve”, non só en canto á experiencia da temporalidade en cada individuo, senón tamén para o crecemento das súas opcións de autodeterminación, sen colonialismos doutros. Estas categorías, reitoras das relacións entre os individuos e a colectividade, son as que rexen os acordos e desacordos, pactos, guerras e transicións de diverso calado que aconteceron. En calquera capítulo que se escolla dos últimos cinco séculos, esta é a cuestión que se dirime e, se queremos referirnos a un relativamente recente –entre 1976 e 1978-, tamén se pode comprobar como a suposta flexibilidade ou rixidez da Transición española -do franquismo ao posfranquismo- ten abertas aínda moitas pegadas: preguntas, desacordos, desavinzas e pactos máis ou menos transitorios.  Independentemente da opinión de cada cidadán, desde a afastada Reforma luterana –e os variados contrarreformismos que desencadeou-, quedou fixado, por exemplo, que todos somos “a nosa” memoria. Tamén quedaron firmes as variacións que cada cal entende pertinentes, e así sucede que, aínda que non adoita haber quen diga que non quere obrar ben, cando se trata de concretar asuntos en que esa aspiración é urxente, hai reacción a fixar unha ética ou moreira compartida.

 

A chave dos campos. René Magritte, 1936

A estas alturas  , aínda que ata os menos sagaces insisten en que os erros son de quen os comete, o costume, inconsecuente, é esixir aos demais sen mirar a miseria que cada cal arrastra e facer que o tempo sexa “lento”. É dicir, no camiñar incerto deste presente, é conduta normal repetir o pasado sen aprender do andado. Esa pauta melancólica traslocen as formas de preguntar, inquirir e referirse ao ocorrido entre 2018 e 2025 o pasado día 30 no Senado. Na comparecencia do Presidente de Gobierno, as utilización da institución nun sentido distinto ao que ten, e a ansiedade de moitos senadores lembraron os tempos da Inquisición nos seus tempos máis contrarreformistas. Repetiuse o que Carlo Ginzburg analizou minuciosamente no queixo e os vermes (1976): Menochio, aquel muiñeiro de Friuli , tiña un mundo interior que desbordaba o duns inquisidores que o sabían todo e non lles interesaba que puidese facer, pensar ou decidir o interrogado. Modais e linguaxe parecidos houbo o outro día na suposta investigación do outro día e, sen dúbida , identicamente dominante o sentimento de clase que algúns dos que preguntaban malgastaban nas súas preguntas sen deixar espazo para posibles respostas. A estes inquisidores senatoriais soábanlles algunhas estrataxemas das recompiladas por Schopenhauer  na arte de ter sempre razón (1864), pero nas súas présas burocráticas non estudaron a parte en que este filósofo insiste en que, ata para a dialéctica democrática fai falta superar a vaidade e ter en conta as leis da cortesía. Escoitar as razóns do outro e admitilo como persoa non é fácil, desde logo , pois como advertía: ”cada cen persoas apenas se atopa unha que sexa digna de que se discuta con ela”.

Tamén sentenciaba este alemán que “a paz vale aínda máis que a vaidade”, e perdeuse o tempo. Nesta ocasión –como en moito outras-, esqueceu que a diferenza de opinión - e a controversia- beneficia a ambas as partes, pois “permite rectificar ideas e erros”. Nestes días é costume perder oportunidades para que o saber, a intelixencia e a boa fe se coordinen sabiamente. No caso do presidente valenciano –desde hai unhas horas non ben visto polos seus-, as súas enésimas narrativas, consideracións e “reflexións”, fan brillar un desconcerto tal que nin sequera a homenaxe ás vítimas da Dana no Palau das Artes foi capaz de concertalas. E nun escenario habitual de dimes e diretes, como o da Casa de Correos na Porta do Sol madrileña -sede outrora da Dirección Xeral de Seguridade,  e punto de referencia das políticas neoliberais da presidencia da Comunidad de Madrid-, a dialéctica máis que a “lóxica” democrática xera na conversación cidadá –sistematicamente desde “o Tamayazo” en 2003-, o uso “sofístico” das diferenzas. Da análise das mensaxes que emite esta casa, máis parece que “ter razón” é cuestión de trampear cos medios e os fins, as churras e as merinas, os allos e as cebolas.

Entre un roto e un descosido dálles igual, con tal que pareza que, mesmo se recortan recursos á xente común -para distinguir aos da súa clase-, é “polo seu ben”. A capacidade de manobra que exhiben sempre está en campaña para facer crer verdadeiro o que é falso. Entre as últimas trampas visuais que coordina o urdidor Miguel Ángel Rodríguez está o do Proxecto de Orzamentos 2026, en que quere mostrar preocupación social co aumento do 6,5% nos recursos universitarios. Así, sen máis, sería boa noticia para a democracia educativa; superaría mesmo á LOMLOE en 2020. Agora ben, no contexto de contradicións destes anos, é un interludio para os funerais dun enterro. Vénse preparando desde 2013 e advírtese mellor se non se perde de vista que o control deste orzamento estará en mans dun Consello Social comandado por Mayor Oreja e socios de contubernios inclinados a borrar o público e que floreza o emprendemento privado. Dentro duns días, na folga das seis universidades públicas madrileñas, a “dialéctica sofista” do Debate, Liberdade Dixital e medios afíns, dirá que se está “politizando” a universidade e que “é intolerable”. Atentos a como xogamos cos tempos do tempo!.

TEMAS: Tempo histórico.- Tempos subxectivos.- Público/Privado.- Institucións democráticas.- Pegadas da Transición.

MMC (02.11.2025)

Conxugar os verbos de acción é cada vez máis complicado.

Entre o tempo pasado, presente e futuro, transcorren demasiadas cousas. Poucas veces as calibramos do todo, pero motivan perplexidade

Como outros asuntos menos solemnes, tampouco este é novo. Foi un dos debates máis importantes da filosofía grega. Heráclito e Parménides, cando falaban do “ser” falaban do tempo e a mutabilidade ou perennidade. E toda a Literatura, oral e escrita, segue ocupándose do tempo, da posibilidade de atrapalo e fixalo para as xeracións futuras. Borges, bo coñecedor dos libros sapienciais da Biblia, na “penumbra” do seu “declive” –cando xa era cego e estaba entrado en anos- afirmaba que “Somos a nosa memoria, somos ese quimérico museo de formas inconstantes, esa chea de espellos rotos (Eloxio da sombra,1969). A todo iso engádese, cada vez máis firme, o convencemento de que o noso ecosistema, a propia Terra, é memoria do pasado, como mostran os xeólogos e, máis os paleobiólogos cos seus estudos sobre a historia da Terra e dos antepasados dos humanos. Despois da información que deita canto ten que ver co cambio climático, veñen dicir que a Historia global é memoria compartida e que a Historia humana, como algo independente, non existe: o xénero homo interrelacionado co medio desde as súas orixes, depende del para o futuro que lle quede.

Por conseguinte, o coherente para ver e xulgar que pasa, e decidir como determinamos, condicionamos ou simplemente contemplamos os acontecementos de cada día, sería partir de que o futuro deste presente depende en gran medida do legado que deixemos a quen veña detrás. A RAE e o Instituto Cervantes, unha vez que deixen á beira as súas discrepancias filolóxico-económicas, deberían pararse a estudar se a aprendizaxe escolar das conxugacións dos tempos de acción é correcto; pretendendo ser aséptico e pechado o pasado, o presente e o futuro real de cada verbo deixan fóra moitas determinacións que non cobren ben os “imperfectos”. Se o presente e o pasado están ligados entre si, a determinación ou indeterminación do quefacer -de fronte ao futuro humano- inclínanse decididamente cara a unha maior perplexidade. A Guía de perplexos, que o andalusí Maimónides escribiu en 1190, talvez puidese ser de gran orientación neste momento, aínda que non é nada seguro. Para un tempo de regreso aos tempos inhóspitos do pasado, Miguel Delibes deixou escrito O Herexe.

É de advertir que xusto nestes días concorren, entre outros asuntos, a sempre inconclusa paz na terra de Palestina, un non menos azaroso final para as terras do este ucraíno e os prolegómenos doutro gran conflito ao redor de Venezuela , cuxos primeiros pasos armados xa levan máis de 40 mortos. O cono sur latinoamericano está no ollo avizor da aguia imperial de Washington e, xusto onte, viu como a Milei pónselle de fronte mentres os que miran o tempo histórico na Arxentina desde un punto de vista contrario, acaban de afirmar que “o futuro é do pobo”.  Máis aló da “racionalidade” persoal ou grupal, de partido ou de clase, que se asentou no país sureño, a suposta “liberdade” política maioritaria –ata un 40%- entendeu que “o razoable” da súa aposta por “A Liberdade avanza” debía determinar o presente.

Nesta mesma semana saberemos cal é o futuro do presente “de progreso” en España, unha vez o que decida JUNTS este luns en Perpinyà (Francia) o seu apoio ao Gobierno do PSOE. Atrapados entre as súas contradicións e o avance do voto entre quen entende o “progreso” xusto nunha Alianza crecente co integrismo, probablemente leven os seus votos para tentar protexerse a si mesmos. Aínda que parezan máis taimados nas súas comparecencias públicas, non é difícil asocialos a cantos explicitamente militan nesas antípodas da regresión ao pasado -e ao pasado deste pasado-, tan “natural” que nel estaban os devanceiros de todos eles para ditarlles que era o “Dereito Natural”. Cabe lembrar neste sentido ou, por mellor dicir, non se debe esquecer –se se quere ser fiel á memoria que nos constitúe como humanos- que hai tan só uns días a ilustre deputada no Congreso, Rocío Aguirre, deixou estupefactos a propios e estraños á denominación de “ violencia de xénero”, ao dicir da sufrida por 48 mulleres en 2024 que “só foran 48. As 1235 acaecidas desde que en 2003 hai cómputo oficial non contaban, nin por suposto tampouco todas as que en similares circunstancias acontecesen ao longo da historia da humanidade. Esa síntese de “incultura” fronte ao que trataron de fixar os 30 artigos da  Declaración de Dereitos Humanos en 1948, como norma básica e inviolable para canto poida unilos, está en retroceso e son moitos os que presumen diso. A propia irmá desta señora, Esperanza, mostrouse “sen complexos” dicindo, en 2021, que “Só unha dereita unida e orgullosa da súa historia pode volver gobernar España. Niso están e contan con respaldo millonario aquí e en EEUU, a matriz do neoliberalismo que impulsa a contorna que arroupa ao trumpismo.

Tetsuya Ishida, 1992. Decidido por min mesmo.

“Todo isto debería atemorizarme –dicía Borges-, pero é unha dozura, un regreso” á memoria.  De cantos textos houbera na Terra, era consciente de poder ler tan só uns poucos. Pero o que seguía “lendo e transformando” no seu recordo era que, nas diversas caras das cousas, estas “miserias” deixaba o pasado do tempo. Cervantes, ao prologar en 1605 a súa historia de Don Quixote, “no silencio do esquecemento” e con “anos ao lombo”, propoñía unha “lenda seca como un esparto, allea de invención, minguada de estilo, pobre de conceptos e falta de erudición e doutrina”, consciente de que era unha “invectiva contra os libros de cabalerías”, e pretendía “derrubar a máquina mal fundada destes caballerescos libros”. Non cabe outra fórmula para quen pretenda perspectivas máis luminosas para moverse entre as perplexidades do presente sen aterse á suposta sabedoría que transmiten os 280 caracteres dos chíos dixitais.

No tortuoso camiño actual, pode ser un eco inspirador Byung-Chul Han, recente Premio Princesa de Asturias de Comunicación e Humanidades. O breve pero denso discurso deste filósofo surcoreano, na entrega dese galardón, é apto apara eludir tebras e vaguidades que os ontes do mundo deixaron no aire, e que un presente mortuorio reclama. Non é liberdade o que trae, senón perdas de civismo, corresponsabilidade e respecto aos demais, que non lograrán que a Terra sexa unha patria de todos, senón un deserto de exclusión para cantos non se ateñan ao despotismo mediático duns poucos. Por certo, cara a onde se inclinan as normas da Educación española, sobre todo as das Comunidades Autónomas, as súas verdadeiras executoras?

TEMAS: Neoliberalismo.- Liberdade política.- Negacionismos.- Corresponsabilidade cívica.- DEREITOS HUMANOS.

MMC(27.10.2025) 

Hai demasiadas cuestións pendentes para ser optimistas.

 

Son moitas as razóns para que creza a alarma nun mundo que se move nun tempo máis provisional que nunca.

 

A macroeconomía non casa coa microeconomía. O FMI e a OCDE esperan que en España siga crecendo o PIB, e axencias de cualificación de riscos como Moody's, Standard & Poor's (S&P) e Fitch Ratings sitúan a España nunha posición crediticia AAA. Con todo, o informe último de EAPN-É, a axencia europea ocupada en erradicar a pobreza, aínda que indica que baixou algo respecto a outros anos, segue sendo das máis altas de Europa, É dicir, que a fenda de desigualdade medra: uns poucos teñen máis recursos, mentres os demais viven igual ou peor. En Madrid, por exemplo –a Comunidade máis rica en PIB/per cápita-, á beira das rendas máis altas convive unha proporción crecente das máis baixas, un contraste que se traduce fisicamente entre distritos acentuando unha diagonal da pobreza que divide o territorio como unha “diagonal”. A metáfora tomouse de cando, desde finais dos anos 50, a punto estivo de facerse unha “Gran Vía Diagonal” que dividise a cidade desde Colón á Praza de España. Diversos sociólogos usárona, sobre todo, desde 2003: a división sociolóxica crece, e pode aplicarse tamén a España, onde un 25,9% da súa poboación, é dicir, uns 12,5 millóns de persoas, seguen en “risco de pobreza”, o que equivale a dicir que o que ingresan apenas lles chega para terminar decentemente cada mes e teñen moitas carencias na súa vida diaria. Tampouco esta situación é uniforme nos territorios e, entre persoas que están en risco de pobreza e as máis excluídas na repartición de bens, hai pobres máis pobres e pobres menos pobres. Entre ese amplo cuarto da poboación, destacan nenos e adolescentes cuxos datos non son para fachendear de nada, pois esta España de hoxe ostenta o récord europeo de pobreza infantil: alcanza a un 29% de nenos -un de cada tres está en risco de pobreza ou exclusión social- , e entre os 13 e 17 anos, a proporción é maior, supera o 37%. Ademais, diversas institucións ocupadas desde hai anos en que creza a solidariedade social confirman, que a pobreza se herda; soamente unha mínima parte dos fillos de excluídos superan a situación.

 

Nada se avanza nesta cuestión tirándose á cabeza os trastes. As grandilocuentes e rebuscadas acusacións mutuas –en que o “e ti máis” entre políticos e políticas non cesa-, só infantilizan máis esta sociedade.  Todo se estanca nun individualismo hedonista moi comercial mentres se deteriora máis unha situación que vén de lonxe, mentres se dilúe toda responsabilidade máis aló dun próximo inconcreto ao que se lle adscriben diversas secuelas “naturais”. O suposto de tranquilidade que se constrúe aspira a que todo pareza en paz, dentro dunha orde en que crece o racismo e as variadas modulacións da queixa antisocial facilitan que os máis fortes sigan sacando proveito dos máis débiles. Mesmo cando, despois das  loitas do obreirismo decimonónico contra o dominio absoluto dos propietarios, logrou abrirse paso un “Estado social” e, cara a 1945, o “Estado de Benestar”, nunca desapareceron os freos, inconvenientes e escusas, para que todo seguise como sempre fora: uns poucos sentíndose superiores para servirse da inferior situación dos demais. Merece a pena reler o Robert Castel de 1995 en: A metamorfose da cuestión social (unha crónica do asalariado), para redimensionar unha Historia que non adoita aparecer nos libros de texto de colexios nin institutos. Aínda por riba, ben por ignorancia, ben por conveniencias oportunistas, o que contan os noticiarios non se desprende dunha rudeza ética en que o mundo está en mans de personaxes  que xogan a ver quen é o emperador nunha Terra, en que que cada dúas por tres algunha DANA interrompe a turistificación masiva dos terráqueos. Nin o liderado de Europa pinta nada nesta ruleta, nin menos os actores secundarios. O máximo expoñente é o que volve suceder en Gaza, onde nada do que se dixo a semana pasada existe, e onde os sacrificados en honra de cantos miran o drama son os gazatíes; a lideresa da UE sorrí, e o que fan os demais socios é seguir o papel que lles corresponde como atrezo. E o que acabamos de ver e oír á propóstito de Ucraína, máis do mesmo tamén: ao autoproclamado candidato ao Nóbel da Paz non lle gusta que a realidade contradiga a súa axenda; coñece o conto do Rey espido, e no seu imperio mediático non quere aparecer tan parvo como o pintan.

Dawn Chorus, 2011. Museum Folwang, Essen

Idéntica liña argumental segue en España estes días a conversación sobre a educación de infantes, adolescentes e mozos. Os máis débiles, por agradecidos que estean a quen, con gran voluntariedade, tratan de poñer remedio ao desganado interese polo seu dereito a unha educación digna -equitativa coa doutros -, non poden evitar que, desde a Constitución de Cádiz -que quería en 1812 a súa “felicidade” e instauraba o ensino Primario-, cando empeza a campaña comercial do Nadal-2025 aínda haxa información contraria. É anómalo que o suicidio dunha adolescente, causado por bullying , acontecese sen que no seu colexio seguisen o protocolo para tales casos; por desgraza, non é a primeira vez que sucede algo así. E é indignante –porque é a enésima vez que se repite- que, ao mesmo tempo, outra manifestación de docentes - cantas van desde 1975?- reclamase estes días mellores condicións laborais, entre elas, un cociente máis axeitado nas aulas e menos conto. Ambas as cuestións remiten, á súa vez, a unha longa cadea de causas e efectos que veñen do momento inicial da regulamentación xeral do ensino en 1821. Unha pelexa xorda pola “liberdade educativa” logrou repetirse tanto en desleixados desencontros que, como país, aí seguen crónicas significativas sobre a propagación dunha “liberdade” ligada ao libre mercado e asociada a pretextos ben distintos dos que liberan ao común dos mortais. Sen contar o seu uso retorcido nas etapas escolares, esa “liberdade” posibilitou, desde 1996, que o universitario público se deteriore, e que os chamados “chiringuitos” expidan todo tipo de títulos con tal que alguén os pague. A tardía normativa que pretende frear ese negocio non atalla que a Consellería madrileña o propague; tan só parece facela caer na conta de que algún parche ha de poñer á Complutense –entre as outras universidades públicas- para que non acabe no despezamento. 

 

O momento é apto, sen dúbida, para ver os pés de barro desta democracia –en especial a educativa-, pero todo indica que nos entreteremos en sisudas elucubracións académicas sobre a luz emitida pola Ilustración, e en se é máis apropiado o pesimismo ou o optimismo porque prosiga a mesma orde moral do Antigo Réxime. Goya denunciouno en 1799: “O soño da razón… produce monstros”.

 

TEMAS: “Liberdade educativa”.- Público/Privado.- Razón/conveniencia.- Ilustración/Antigo Réxime.- Dereito Internacional/Colonialismo.

A dignidade democrática non o ten fácil

Imos parcheando con fórmulas parciais, máis amarradas a un pasado de poderes desiguais que a unha igualdade reconciliadora.

 Nos debuxos de Sáenz de Tejada sobre a Guerra Civil, os que apareceron en libros como o Poema da besta e o anxo, de José María Pemán (1938), e en murais institucionais, mostran aos anxos coidando de “os bos” coa mesma harmonía que gobernaban o mundo na cosmogonía medieval. Aquel imaxinario pictórico simulaba que Deus mesmo guiaba os asuntos españois e, por suposto, a concordancia nacionalcatólica co Novo Estado. A educación, por exemplo, recuperara o que Manuel Azaña, distanciado do que lle ensinaran os agostiños  no Escorial, contaba no Xardín dos frades en 1927: “A historia guisada en pocións caseiras polas súas paternidades nutriu a nosa conciencia española; adquiriamos un extracto do saber, resumido en conclusións edificantes. Non estabamos chamados a saber demasiadas cousas máis aló de refutar a tanto inimigo como tivera o catolicismo, pero si a ter contento ao Deus incorporado ao ser de España, a súa obra desde a eternidade”. Debiamos “zurcir o ideal puro cristián de perfección exterior e de santificarlo polas obras… que nos tocasen na vida”. Antes de exiliarse, dixera no Congreso, o 13.10.1931, que “a obrigación das Ordes relixiosas católicas, en virtude do seu dogma, é ensinar todo o que é contrario aos principios en que se funda o Estado moderno. Quen non teña experiencia nestas cousas, non debe falar”. En abril de 1933, cando no Bienio Negro se despreocuparon da escola, segundo anotou nas súas Memorias políticas e de Guerra (1978) preguntara: É que a obra republicana “será, unha vez máis” outro intento que afunda no medio da indiferenza xeral ou dos golpes da hostilidade necia e bárbara dos partidarios de conservar a España na súa pétrea inmobilidade dos séculos pasados?”.

Max Aub confirmaría cara a onde derivara aquela dúbida cando, en A pita cega: diario español, relatou en 1995 a fugaz visita que fixera a España desde o exilio, en 1969. Durante aqueles 74 días, o emblema do xugo e as frechas campeaba na fachada de Educación e os españois, para saír adiante, trataban de esquecer o sucedido trinta anos antes. A España deste dietario é a dos vencedores, sen espazo para os mortos e os exiliados: a España democrática “esvaerase”. O autor volveuse a México sorprendido do pouco que a destruída aspiración republicana interesaba aos seus interlocutores. No seu recordo, A pita cega “era España non polo cartón de Goya, senón por ter chocado ovos doutra especie”. O título do seu libro distanciábao dos esquecedizos de entón e os que viñeron despois da CE78, en que o tempo escolar, ao non ser descolonizado do pasado anterior, segue sendo en non poucos aspectos un museo e non unha modernizada institución de futuro.

O Papa actual, coma se non pasara nada desde a IIGM –mesmo nas distintas Teoloxías que se sucederon- , morriñoso da “teoloxía perenne” tomista que impuxera León XIII como áncora segura, pide aos filósofos “cuestionar e ofrecer” un “diálogo entre fe e razón e Iglesia e mundo”; nada di do papel que xoga o Vaticano en prol da verdade e do ben, nin do que xogase nas súas alianzas co poder secular para impoñer unha versión determinada. León XIV falaba  o 18.05.2025, ao comezo do seu pontificado, dunha Igrexa que “se deixa cuestionar pola historia” e é “fermento de concordia”, “fermento de unidade e fraternidade”. Que grao de “conversión” mostre respecto a ese pasado está por ver. En España, os Acordos de 1976-1979, seguen vivos. Sen cambios notorios máis aló dos imprescindibles para aparentar a neutralidade do “aconfesionalismo” na CE78, este estatuto heterónomo de verdade e ben que soporta a presenza da Relixión no campo educativo e outras inxerencias na lexislación social española, non está polo labor dialogante, senón pola “cultura de cristiandade” que revivía os seus tempos medievais nos anos cincuenta e sesenta.

 

Apocalise flamenco, 1313.  Biblioteca de Francia

Os partidos políticos, pola súa banda, non moven esta ficha, tan propensa a que canto poida afectar á identidade e cuestións anexas complique as pelexas máis polo poder bastante máis e se perdan posibles votantes. A vida social dos españois secularizouse e esta cuestión do confesionalismo aparenta ser máis anodina, pero todos os días os medios de comunicación emiten mensaxes que non varían a substancia de canto foi unha longa tradición hieropolítica. Os aires que sopran de EEUU favoréceno. Por exemplo, a concesión do premio Nóbel da Paz a unha activista venezolana, axustada ou non ao que supostamente debe ser ese galardón, converteuse en algo parecido ao que dixo Mark Twain respecto a outros acontecementos do pasado: “O primeiro que fai o púlpito, xubiloso, é proclamalo obra de Dios e exhortar ao pobo para caer de xeonllos e profesar o seu agradecemento” (Cartas desde a Terra, 2006). Aproveitar para insultar a quen por disentir son “inimigos”, non cidadáns con dereito a usar razoablemente das súas neuronas, é seguir vendo o mundo desde un sentido monopolístico da verdade e do ben. Trump, líder neste tipo de lóxica do poder absoluto –e indubidable seguidor da nova galardoada polos suecos-, non parece quedar satisfeito e el mesmo escribiu que nesta ocasión púxose “a política por encima da paz”. Non lle gustou e optou por reaccionar con este sofisma e ver se, despois do que asinen esta semana no Cairo, logra posicionarse mellor para o premio do ano que vén e que sexa por aclamación. Como os emperadores romanos, espera que lle constrúan un arco de triunfo que desvirtue o que lle levantaron a Tito, á beira do Coliseo.

Coma se buscar unha convivencia tolerable no mundo fose imposible, e inadecuado á lei do máis violento, abundan nos medios e nos espazos da cotiandade persoas e grupos que elixiron secundar a ira ante canto non coincida exactamente co que lles din no primeiro chío ocorrente que lles escribe alguén. Esta norma de racionalidade e ética colectiva medra exponencialmente a medida que siareiros políticos danlle ás en intervencións, cada vez máis frecuentes e inanes, máis atentas a ver inmoralidades nos demais e nunca dispostas a pedir desculpas polo que fixeron e non deberían facer. A coincidencia en proclamar “liberdade”, sen facilitar que todos e todas teñan coñecemento documentado do acontecido a cantos demócratas loitaron por ela, vai do mesmo: medo á razón dos demais reclamando dereitos conculcados. Desde antes de 1978, diversos informes e estudos reclamaron atención á “Historia” que se explica nos centros educativos e, agora mesmo, un da Facultade de Pedagoxía de León, ao respecto ocúpase do deficitario tratamento que ten a Historia actual. E a cuestión é se as xeracións actuais han de esperar a ser vellas –como sucedeu a moito de posguerra- para decatarse razoablemente do que deberían coñecer. A quen favorece este silencio , tan concordante coas hexemonías de outrora?

TEMAS: Historia.- Narrativas actuais.- Racionalidade dialogante.- Ética comunitaria.- Pervivencias políticas do pasado.

MMC (13.10.2025).

O novo mapa de Israel pode confirmar un gran retroceso xurídico

 

En outubro de 2025, está a punto outra vez de reducirse e case desaparecer o que foi Palestina.

En 1945, case terminando a IIGM, descubrírase o gran Holocausto nos campos de exterminio nazis. E en 1947 a Resolución 180 da ONU aprobou a partición do territorio que estaba baixo mandato británico en dous estados: Israel e o Estado Palestino. Cantos docentes explicaban “a cuestión do Oriente Medio”, cada curso tiveron que cambiar os mapas políticos daquela zona estratéxica e, “en presenza da ausencia crecente”, de que falaba o poeta Mahmud Darwish, foron contando as sucesivas diminucións do territorio para os palestinos e a expansión do que sucesivas guerras foron entregando aos colonos israelís. Con máis ou menos acerto, durante todos estes anos e, sobre todo entre os que van despois da “Guerra dos seis días”, en xuño de 1967, as xeracións de estudantes españois, desde que se estableceu o COU da Lei Xeral de Educación en 1970, tiveron unha explicación máis ou menos acertada do que se cociñaba nesa parte do mundo. Que non era algo exclusivo do debate territorial, vírono pronto en 1973 coa crise do petróleo, e se repasan os seus libros, apuntamentos e recordos é posible que poidan asociarlle historias nada colaterais, como a crise da Canal de Suez en 1956, e, do tempo posterior, unha ladaíña de conflitos que alcanzaron tamén a Irán, Iraq e outros territorios desa clave de comunicacións comerciais entre Asia e Europa.

En todas as confrontacións, un Israel vitorioso e cada vez mellor fornecido, afianzaba unha posición non só territorial, senón tamén no plano favorable a cantos teñen poder económico suficiente para xustificar tanta conflitividade desde o plano xurídico das relacións internacionais. O que estes días se ventilará no Cairo, non só é practicamente a extinción da Palestina anterior a estes 78 últimos anos, senón tamén unha mentalidade arruinada no plano xeoestratégico. Unha vez máis na Historia da humanidade, estamos a piques de ver confirmada unha lei primitiva e, en aspectos fundamentais, contraria a canto avance no dereito de Xentes primeiro, e no da Declaración Universal de Dereitos Humanos puido establecer tamén a ONU, en París, un despois do de Palestina, o 10 de decembro de 1948.

Esta regresión é allea a todo apoio aos masacrados en Gaza e Cisxordania. As múltiples manifestacións que se sucederon estes días en toda Europa -por moito que medrasen en cantidade de persoas protestando por tanta morte inútil e tanto odio acumulado- non lles importan aos avariciosos acaparadores do que non é seu. E o peor é que xestos simbólicos como o dos voluntarios da frotiña da Liberdade, coa súa chamada de atención sobre o que en Gaza estaba a acontecer, non só foron repelidos polos militares israelís coa forza e os insultos contra o dereito internacional, senón que foi motivo de gran repulsa parlamentaria. Na Asemblea de Madrid, a presidenta da Comunidade e os seus segundos de a bordo sacaron a pasear o seu propio desprezo pretendendo educar aos madrileños hai catro días no que convén ou non á orde política e social que protexen.

Fotografía da Exposición "Gaza a través dos seus ollos" da UNRWA e o ECHO. Museo Thyssen-Bornemisza

É este un deses momentos fortes en que merece a pena repensalo case todo. Por exemplo, se avanzamos tanto como suxire que esteamos en 2025 e non en plena etapa feudal, cando o señor era o dono, ata do dereito á vida e os servos debían servizos e prestacións ás súas conveniencias e antollos. Tanto “progreso” desenvolveu o ser humano, para que todos os días se reconforte á hora en que o telexornal lle mostra o prácido que é non estar entre as 67.000 persoas que en dous anos viu morrer? Por que non pensar que, por idénticos despropósitos, pódelle tocar a el ou aos seus fillos unha lotería semellante, sen que ninguén se conmova nin proteste? A cuestión non é se se repite a Historia ou non, nin se hai unhas forzas superiores que determinan o destino do mundo. A cuestión é que, dalgún modo, nos países democráticos todos somos responsables porque votamos a uns ou outros gobernantes, conscientes de que cremos que defenden mellor os nosos intereses que os seus adversarios e, ante situacións deste tipo, están aí pero non defenden os dereitos que son de todos e garantía para todos. Ás veces , fan o que poden, pero oíndo a outros e outras, é penoso. Ese é o destino: o que marca unha repetida inclinación a decisións mal tomadas, por mala información ou por desidia.

Quen leva anos traballando no mundo educativo, poden engadir outra gran dúbida. Ten que ver coas queixas sobre o pouco alcance que adoitan ter nas súas aulas as reformas educativas. Algúns lembran aínda a Lei de Ensino Medio de 1938, outros encomian moito a de 1953, de Ruiz Jiménez; son máis os que non se apean de que a LXE de 1970 era fenomenal, outros din o mesmo da LOXSE, vinte anos posterior, e, en fin, a LXE de 2006, a LOMCE de 2013 e a LOMLOE de 2020. É raro que coincidan nas súas valoracións, pero seguen en moitísimas conversacións nos claustros dos centros educativos. Aos múltiples cambios normativos vividos no transcurso do seu tempo docente, sucédelles algo parecido ao que aconteceu en Palestina no mesmo período.  O Libro branco da LXE dicía en 1969 que “a desigualdade inevitable dos dons, determina sempre un horizonte de posibilidades”, e cantas normas educativas viñeron despois -igual que todas as que houbo desde o Regulamento Xeral de 1821 – en boa medida reiterado en 1857 pola “Lei Moyano”-, non cesaron de deixar fóra da súa atención altas proporcións de analfabetismo e semianalfabetismo, que non cesan de aparecer nos sucesivos Informes da OCDE desde 1962.

Non parece que, incluso cinguíndonos á etapa de restauración democrática, freásese a desatención a unha educación común digna e equitativa. Cando o gran risco da democracia actual é liquidar os dereitos sociais, os “nados para perder” -como os chamaba o sociólogo Rafael Feito en 1990- seguen perdendo o da educación. Non cesa, con todo, unha historia interminable de disensos, en que non chega o día dun “pacto escolar” que reaxuste o que non axustou o artigo 27 da Constitución en 1978. Levamos desde entón nove leis orgánicas, sen logralo.

TEMAS: Palestina.- Novo mapa estratéxico do Oriente Medio.- Dereito internacional.- ONU.- Educación Común.

MMC (06.10. 2025).