Isto non se sostén, e quedan as reformas intolerantes

Sufrimos o agresivo entusiasmo que algúns agora encausados mostraron contra a educación pública, as súas mentiras despectivas, o seu lucro obsceno.

Pese ás sentenzas da Gürtel e arredores, e ao que de saberes estilosos achega o encarceramento de Zaplana, o cachazudo Rajoy atopou aire provisional no debate dos PXE para aguantar unha severa crise con ese estilo sempre idéntico ao dos “hilillos de chapapote”. As sentenzas a figuras do aznarismo non fixeron máis que empezar e aínda que deberían xerar verdadeira contrición, non pasan de aparencia incapaz de xerar confianza. Todo proseguirá renqueante, como mal menor. Na Comunidade de Madrid -adiantado modelo con catro expresidentes afectados-, Garrido repite incumprimientos de Cifuentes, como acaba de mostrar a súa conselleira de Educación. Instalados en que as súas ideas políticas expresan como ningunhas outras a vontade de Deus, alegan que, pese a “os dez ou quince casos” que socavan as súas razóns de goberno, eles son “moito máis”.

Coas noticias xudiciais destes días é difícil subtraerse a que, fai 40 anos, cremos que coa democracia desaparecería a maior parte de canto limitara as nosas vidas nos 40 anteriores. Aquel cómodo fetichismo que traería per se un sinfín de bens saltou polo aire e será difícil recompoñer a súa inocente expectativa sen a vixilancia e atención que nunca debemos ceder. Hoxe, coas abundantes contradicións que temos no panorama, o fácil é reclamar que volva Valle-Inclán para escribirnos uns sabios esperpentos. Quedariamos a gusto cos deixes do sarcasmo, pero os problemas seguirían aí. Remedos afastados hai nos medios e na Rede, onde se amalgama todo co pouco entusiasmo e, ata, cursilería que, so pretexto de ética política, emiten os partidos neste asombroso momento de inconsistencia que emiten os representantes electos.

Excelsas haxiografías

O problema é que non hai problema con que a corrupción, de tan estendida que está, non exista sen contabilidade xudicial. Non existe o ben común, senón o seu remedo de beneficios particulares que se alimenten do erario público. O ideal unitario de moral colectiva foi fagocitado polo proveito económico individualizado, de que fixeron gala estes encausados de agora, outrora obxecto de excelsas haxiografías. A inflación dos currículos e o modelo máster Cifuentes -que pronto poderá actualizarse cos que, como o de Casado, xa están no repositorio dos medios- non son anecdóticos.

Incontables son os espabilados emisores de títulos de calidade incontrolada e pingües beneficios. O Ministerio de Educación, namentres, nin se sente aludido. Traballa incesante, sobre todo desde a implantación do Plan Bolonia en 2008-2009 e ao amparo da liberalización que Wert engadiu ao sistema educativo antes de irse a París, en xeneralizar o dogma de que o libre mercado, ademais de barato é miragreiro. Segundo esa vella teoría, a liberdade de elección dos consumidores de bens -tamén os vinculados ao coñecemento- é capaz de arranxalo todo. Cando libere ao Estado democrático da obrigación que ten co dereito universal dos cidadáns a unha boa educación, tamén proclamará que no mar non hai quenllas e que todos os peixes son iguais nas súas cristalinas augas.

Agora que Ana Botín, lista para captar clientela para a súa rede bancaria, di que descubriu o feminismo -e reitera amar moito á Universidade-, non deberiamos cometer a tontería de esquecer que daquela prodixiosa troupe que asistiu á famosa voda do Escorial en 2002 -que en boa medida fai casting agora ante os xuíces- hai responsables de que os liberais recortes que dirixiron contra o sistema educativo, e a educación pública en concreto, lles xerasen contables recompensas para si e os seus amigos. Máis dunha peza xudicial trata disto, e da persecución de organizacións, sindicatos e profesionais do ensino que ousaron replicarlles. O momento non é para humor barato e chapuceiro, senón para reclamar coherencia de cantos agora din o que non dixeron en todos estes anos.




TEMAS: Crise política. Contrarreformas. Políticas educativas. Ben común. Corrupción. Gürtel. Aznarismo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 26.05.2018

Realiméntanse a estupidez, a ignorancia e a intolerancia?

Filósofos gregos xa o constataron. Falta saber se ese é hoxe tamén o gran obxectivo a lograr cun sistema de educación degradado e segregador.

Todo sucede como o contan os detentadores de poder. Por algo nas crónicas da historia anterior á contemporaneidade, sempre son reis e privilexiados os suxeitos de canto acontecía; os demais eran meros comparsas. En case 230 anos algo cambiou, pero non moito como confirman a prensa e os noticiarios. Segundo os dirixentes de EEUU, por exemplo, o pasado día 15 Israel mostrou “contención” en Gaza tralo asasinato de 62 palestinos e miles de feridos que protestaban pola súa situación logo de 70 anos de ocupación da súa terra e de exilio forzado. Segundo engadiron no Consello de Seguridade da ONU, o trasladar a embaixada americana de Tel-Aviv a Xerusalén nada tiña que ver. “Era o máis apropiado”, aínda que con iso se botase un pouco máis de terra a un bo entendemento entre palestinos e israelís.

Este hábito de culpabilizar ao outro por diferente tamén é recurrente na historia. Fala da pouca implantación que os dereitos humanos teñen, tamén en Occidente, empezando por aspectos básicos como a igualdade do valor da vida. Non é para estar orgullosos de que o tempo transcorrido desde a Declaración Universal da ONU apenas teña 70 anos. Tampouco o é que a de Dereitos do neno -que España asinou en 1991- teña tan pouco impacto aínda no sistema educativo español, onde a familia é prioritaria. E que pasa coa violencia contra as mulleres? Moito haberá que traballar para erradicar razóns que, como as de “a manda”, intoxican calquera consideración sa da convivencia nun mundo onde a globalización é potenciada por unha economía asentada na ferocidade competitiva, allea á convivencia integral, sostenible e inclusiva.

Fraternidad e penumbra

Excepcionalmente, Aristóteles insistiu na filía, un sentido de fraternidade cívica que fixese posible a vida da polis; obrigación dos poucos “cidadáns” que había, non deixaba de ser unha superación do pechado egoísmo. O primeiro cristianismo deu á fraternidade unha amplitud maior ao falar dun Deus, pai común de todos. Pero a doutrina cristiá, vinculada á expectativa de vida ultraterrena, non evitou adulteracións nin connivencias co poder na xestión dos asuntos terrenais. Por iso a historia da caridade cristiá é discontinua e, ata, contradictoria en moitas ocasións. A chamada Escola de Salamanca, por exemplo, axudou coa súa análise dos dereitos dos indíxenas americanos a un temperán recoñecemento non teocrático dos “outros” e á formulación dun rudimentario dereito internacional, pero o desenvolvemento do conxunto de dereitos dos homes e mulleres desde 1789 -e as súas derivaciones en xustiza social coherente- pouco deben ao Vaticano.

Por outra banda, hai sobrados exemplos -tamén na historia española recente- da violencia desenvolvida pola Igrexa en nome da “salvación” da xente. Pouco coñecido é como, desde o Edicto de Constantino en 313 d.C., nomes relevantes do santoral demonizaron aos non conversos. A cultura confesional observable nas ermidas de advocacións miragreiras permite constatar pervivencias rituais que historiadores, antropólogos e arqueólogos rastrexaron ata antes do “triunfo do cristianismo”. Pero unha investigación complementaria de Catherine Nixey, La  edad de la penumbra. Como el cristianismo destruyó el mundo clásico (Madrid, Taurus, 2018), obriga a actualizar currículos encubridores de información sobre a intolerancia eclesiástica ao final da Idade Antiga en áreas tan sensibles como a arte, os costumes, lecturas ou crenzas precedentes. É, ademais, un humilde chamamento á comprensión nun tempo en que o fanatismo avanza máis e máis, tamén en cuestións de democracia educativa. Aquelas orixes do absolutismo dogmático non son distintos do que deron mostra insatisfeitos membros da xerarquía episcopal ante o finiquitado pacto educativo -actualmente sen quórum-, anceiantes de ampliar inxustificados privilexios.

Manuel Menor Currás

Unha análise historiográfica para entenden as politicas educativas sen espellismos

O ensaio titulado O artigo 27 da Constitución: Caderno de queixas, editado por por Edicións Morata prseńtase hoxe na Fundación Francisco Giner dos Ríos, c/Martínez Campos, 14. Madrid ás 19,30 hs.

Pódese escribir ou falar de Historia de moitos xeitos e sen ser historiador. Ata se pode ser profesor de Historia sen selo. Non esixe investigar e, se concorre unha formación inicial como a que emanaba dalgún catedrático universitario dos anos setenta, que comandara en plena guerra civil unha patrulla que aterrorizou aos seus veciños queimando libros na praza maior -acto de que dan fe as hemerotecas-, advertirase o porqué de especies invasoras nas redes escolares como a que se alimenta de libros de texto dos alumnos.

Este libro non é para os que aleguen que en Historia só poden dicirse cousas subxectivas, o pretexto dos que se alteran ante diverxencias das súas conviccións. Menos lles gustará aos amantes de historias e historietas exemplarizantes, o filón ciceroniano en que foi mestre Valerio Máximo e os seus Feitos e ditos memorables (século I d. C.). Vai dirixida, máis ben, a lectores agradecidos co diverso -poucos cando de historia educativa se trate-, a condición de que deixen en suspenso vivencias de aleatorias aprendizaxes de que poidan apropiarse no seu periplo académico.

O primeiro, pois, a sinalar é que o neurálxico deste traballo está feito por historiadores. A perspectiva historiográfica, si é rigorosa, ilumina as cuestións en que o presente segue moi atenazado polo seu pasado. Aquí corre a cargo de docentes investigadores de gran crédito, con publicacións de impacto no amplo corpus académico que abarca a historia das políticas educativas. E, ademais, o seu propósito non é outro senón elevar a dignidade da conversación democrática sobre a educación de todos que fai falta.

O artigo 27 da Constitución

É este un libro moi oportuno. Ao conectar a actualidade coa súa xenealoxía, toca de cheo a proposta de “pacto educativo” que Méndez de Vigo pretendeu que dese sentido ao seu paso por Educación desde que relevou a Wert en xuño de 2015. Se se apropiaba o seu alto valor simbólico parecería virtude o que foi trampantoxo para non emendar unha traxectoria da educación española que as melloras? da LOMCE encarrilaron cara ao século XIX, no canto de responder ás esixencias do XXI. Este ensaio deixa núa, ante todo, esa falacia oportunista de distracción e propón ao lector un documentado percorrido, que incita a contrastar canto se di sobre dos partidismos que, ao redactarse o artigo 27 da Constitución, non pactaron a súa interpretación e, entendéndoo os seus principais firmantes entendérono a conveniencia, desperdiciaron os tempos propicios para acordar o importante e os necesarios para desacordar o retrógrado.

En síntese, esta análise do acontecido ao sistema educativo desde 1978 a 2018 -tralos duros antecedentes que arrastraba desde 1808- permite facerse cargo de que boa parte dos atávicos problemas con que topou a Subcomisión parlamentaria para un pacto en terreo tan importante estiveron aí como algo “natural” durante estes 40 anos. E, con todo, que para atallar de raíz os máis serios -vetados unha vez máis- só cosmética haberá mentres non se revise a fondo a redacción do artg. 27 CE.

Caderno de queixas

Entre as gratas sorpresas desta obra, non é a menor a de poder atopar, por primeira vez, unha exhaustiva secuencia de como o PP abortou en maio de 2010 o proxecto de pacto que Ángel Gabilondo propoñía entre as críticas de diversos sectores. Cabería sinalar, ademais, que non é fácil achar unha proposta de lectura sobre cuestións tan entrecruzadas de conflitivos particularismos como as do ensino, en que vaian parellas as voces de catedráticos universitarios de prestixio, profesores de Secundaria e, sobre todo, de representantes da comunidade educativa. Esta vertente é a que máis xustifica a segunda parte do título: Caderno de queixas, que recorda as enquisas de incumprimentos que precedían no Antigo Réxime á celebración dos Estados Xerais, particularmente en Francia. Só cada lector poderá referendar se a reflexión que se vaia facendo a medida que vaia lendo estas páxinas, ten algo que ver co pouso que a súa experiencia escolar lle deixou no medio das sucesivas crises a que sexa sometida pola súa propia vida.

TEMAS: Artigo 27 CE. Pacto educativo. LOMCE. Políticas educativas. Historia da educación española. Cidadanía.

Manuel Menor Currás

Madrid, 12.05.2018

Non sucederá en Educación o acontecido coas pensións

As urxencias de voto fan milagres. Pero non tanto como para que os PXE se ocupen dunha educación boa para todos.

Por mor da aritmética imprescindible para sacar adiante o proxecto de Orzamentos Xerais do Estado, xa non é problemática a subida xeneralizada das pensións nun 1,7%. Vendéronnos películas dispares, incluída a do esforzo ímprobo de sostelas co 0,25 xa era unha fazaña, reiterada ademais. Parecen atopar un benéfico nicho de recursos nos grandes de Internet, como Google, logo dun longo imperialismo que os colonizados debían agradecer. 

Salvo que política sexa só o que contan moitos políticos e quen lles fan a rosca,  habería que recordar que a Méndez de Vigo dixéronlle os seus xefes que dixese que, en caso de”pacto”, en 2021 alcanzaríase en Educación o 5% do PIB, desde o 3,67% ao que o reduciron estes anos. O exemplo das pensións obriga a esixir un cambio de perspectiva -tamén en Sanidade e demais prestacións-, pois existen multitude de aproveitados da nosa tradicional ausencia de esixencia tributaria. Aí están as corporacións que tanto evaden; os beneficiarios de moi rendibles privatizacións dos anos setenta e oitenta; as construtoras de monumentos á nada; os concesionarios de autopistas inútiles rescatadas a conta do público; os prestigiados emprendedores de oficios improdutivos que detraen recursos de cidadáns cautivos da necesidade; os empeñados -por similar motivo- en acrecentar a privatización de servizos esenciais como a auga, espazos públicos urbanos, seguridade, sanidade, educación ou dependencia. E, a máis diso os corruptos de todos os niveis, os xerarcas de idearios relixiosos -o católico, desde logo, e o doutros monoteísmos-, que financian edificios e actividades variopintas -sobre todo educativas- agraciados con exencións, subvencións e concertos de diverso alcance: en conxunto, máis de 11.000 millóns de euros. Este neoliberalismo retrógrado imperante, ocupado en que todos os cidadáns paguen os privilexiados patriotismos dalgúns nunha época de necesidades críticas como as que se mostraron o pasado día un de maio en toda España, é socialmente imposible: país periférico e con moita man de obra intensiva sobrante, non dá para tanta asimetría graciosa.

A patria do dous de maio

Na súa historia é difícil atopar os términos “patria” e “patriótico” antes de 1808, aínda que deron e dan moito xogo desde entón como linguaxe tópica, tan apto para un roto como para un descosido, moi utilizable a conveniencia. Por poñer un exemplo -moi ao fío do 2 de Maio-, aí está unha festa madrileña onde non é habitual diferenciar churras de merinas e, a miúdo, aparece máis patriota calquera reaccionario que os cidadáns ou cidadás que se propuxeron vivir nunha España en que non estean gratuitamente limitados os dereitos e liberdades. Pasou moitas veces desde 1812. E en 2018 -cando, entre outros, arrecian os problemas coa liberdade de expresión-, os últimos catro presidentes autonómicos, pillados en babecadas mentirosas, impropias de patriotas atentos ao benestar dos seus conciudadáns, recordáronnos que a corruptio optimi pessima.

A ignorancia adoita ir bastante asociada ao patriótico cando se trata de que a linguaxe non deixe ao espido ranciedades patriarcais e propicie a difusión de mentiras a gusto, pero en proveito propio. Levamos véndoo anos e anos, coa manipulación da historia e das institucións, a invención de supostas tradicións culturais e a continuidade de falsidades máis ou menos oficiosas. Agora mesmo, estes días, aí están os mozos de Cidadáns -acompañados, ao parecer, por Vargas Llosa en labores estraños á boa literatura que escribiu- ás voltas co feminismo, Clara Campoamor e o voto feminino. Desde 1933 -e con mal coñecemento da Historia-, mira que non hai problemas que solucionar ou motivos serios en que ocupar a atención da cidadanía. Nun sistema educativo xusto e igualitario, por exemplo, e en non dicir tonterías oportunistas.

TEMAS: Orzamentos Xerais do Estado (PGE). PIB educativo. Ensino público. Sistema impositivo. Patriotismo. Feminismo. Igualdade de dereitos e liberdades.

Manuel Menor Currás

Madrid, 06.05.2018

É posible un pacto educativo desideoloxizado?

Cun pacto aséptico, afastado de asuntos conflitivos, sen privilexiados e postergados, todos serían igualmente libres ante a LOMCE.

Cando en 1929 Karl Mannheim explicou como na conformación da opinión pública -parte vital da democracia- entran diversidade de medios e intereses, deixounos advertidos de que “non hai discurso máis ideolóxico que o que se presenta como non ideolóxico”. Sucede que, no contexto habitual de disparidade de perspectivas, “o concepto particular de ideoloxía implica que este término expresa o noso escepticismo respecto de ideas e representacións do noso adversario”. Adoita nestes casos ser recurso próximo á mentira para esquivar, en nome dunha suposta neutralidade, as interpelacións de calquera situación.

Hai momentos, con todo, en que non hai modo de que non resulte sectario o que os estrategas políticos pretenden “natural” ou de “sentido común”. Tales tópicos, indutores do prexuízo e do medo, sempre son superados pola reincidencia empírica do sesgo tendencioso e, nesta renqueante Lexislatura, fan cada vez máis incoherente o plan de pacto educativo que Méndez de Vigo exhibe -supostamente dialogante- desde xuño de 2015.

Sen profundas averiguacións, os desconcertos do día a día traizoan o seu sorriso. Que unhas cremas conten máis que as falsidades dun título educativo é preocupante: son tradicións parellas ás que avergoñan e intimidan por confundir abuso e violación en sentenzas como a dos de “a manda”. Pero que o “caso Cifuentes” cuestionara determinados alicerces da universidade non debería deixar nas pavías da incompetencia ao ministro de Educación e non tivera nada que vixiar antes de remendar irregularidades e prestixios perdidos. E que o “caso Casado” se presentase como normal, de alguén a quen lole viña ben lucir un tituliño aparente, tampouco sería problema se a privacidade de pagar un certificado acreditativo das competencias que foran non puxese en risco o prestixio do sistema educativo.

Súmense tamén os ardores guerreiros que Cospedal e Méndez de Vigo queren introducir no currículum escolar, coma se en grao sumo natural se tratase “por nostalxia daquela Formación do Espírito Nacional” e, por suposto, en contra da “Educación para a Cidadanía” que en 2006 tratou de introducir LOEA-, e debería ser así a integradora educación para a paz nas aulas escolares.

Ideoloxías sen escrúpulo nin crepúsculo

Pero o que máis evidencia unha ideoloxía sectaria son as decisións que denotan valor bursátil contable. Imposicións deste teor, denunciadas regularmente por plataformas diversas, poden verse no que CCOO informara ao comezo deste curso (nº 362 T.E.) e que o pasado día 16 mostrou claramente a SER: nestes anos de crise, o PP subtraeulle ao ensino público 6.000 millóns de euros -pese ao aumento do seu alumnado-, mentres á concertada subiulle a dotación en 160 millóns máis. A esta exemplar xestión ideoloxizada da universalidade e liberdade educativas que prescribe o art. 27 CE -cambiando a relación entre pública e privada- engádese o que conta o último número de T. E., o 365: “O Goberno comprometeuse ante Bruxelas a reducir o investimento educativo ao 3,67% do PIB e a un 3,4% en 2030, cifras que nos remiten aos anos 80 do século pasado”; e, por outra banda, nas desgravacións fiscais dos PXE-2018, hai “un monto de 1484 millóns de euros para beneficios fiscais a familias que puideron sufragar cotas en escolas infantís privadas, uniformes escolares, clases de idiomas, etc.”. Agréguese, en fin, que o TC acaba de mostrarnos coa súa sentenza sobre os colexios segregadores -un 70% do Opus Dei e o ponente do fallo xudicial tamén- á beira de que ideoloxías se poñen oito dos seus membros.

Por iso Méndez de Vigo non entende que tecer un sentido común compartido para resolver as urxencias do sistema educativo -máis aló da escueta escolarización-, requira outros mimbres. Para empezar, non ofender con argucias aos que reclaman atención aos intereses comúns, os de todos.

TEMAS: Pacto educativo. LOMCE. PIB educativo. Ideoloxías. Ensino público. Ensino privado. Títulos universitarios. Orzamentos Xerais do Estado (PGE).

Manuel Menor Currás

Madrid, 27.04.2018

"O noso e os nosos" sintetiza unha ética sen estética democrática

Segrega aos non adictos, como indignos de compartir o espazo público. En educación, é o colmo da privacidade narcisista.

Díxoo Cospedal cando empezou a conta atrás do máster de Cifuentes: hai que “defender o noso e os nosos”. Non é un protocolo de alta política que xa previse Maquiavelo como parte dos segredos de Estado e a súa exquisita fontanería. Máis que unha teoría, é unha deontoloxía particular que adoita aflorar se os criterios e proxectos doutros evidencian que a nosa retórica quedouse oca ante feitos contraditorios.

É a irregularidade ordinaria en que a estética contradise coa ética en case todo o que tocan uns poucos, con prerrogativas fronte ao “normal” do resto, a quen piden se lles pregue. “O noso e os nosos” son, deste xeito, ese segmento de selectos que, se non por nacemento como no Ancien Régime, por razóns de inventado pedigrí séntense con poder suficiente para impoñer a súa perspectiva, os seus intereses e o seu dominio. É dicir, que se arrogan -en nome de calquera suposta superioridade- o dereito a ser tratados de modo distinto. Ultimamente, oímoslles moito ante os tribunais: nin leis nin obrigacións lles son iguais; tampouco dereitos e liberdades e, menos, as responsabilidades. De feito, cando son pillados in fraganti ignórano todo, son inconscientes.

Conecta co acontecido desde 1789, cando unha parte importante da burguesía revolucionaria fíxose conservadora e ata retrógrada tratando de que os dereitos conquistados quedasen retidos para os da súa clase, á defensiva do resto social. Os persistentes privilexios que una suposta igualdade legal trata de encubrir, ademais de explicar toda a loita pola equidade, é o que deu cor ás variadas reformas e restauracións acontecidas, e cando tratan de construírse personalidades neoliberais de última xeración e un renovado neoautoritarismo.

Agora resulta que Cifuentes renuncia ás pompas e vaidades do máster -non ás do cargo- e, mentres é cuestionada a credibilidade da URJC, os outros alumnos e profesores son o atrezzo dunha opereta en que, sexa o que for, xa perderon: o seu esforzo, o seu tempo e diñeiro foron devaluados nesta burbulla boloniense de inconsistente e confusa titulite. Á súa vez, Méndez de Vigo, IX Barón de Claret a quen recordaron hai pouco os seus fervores orixinarios, segue facendo do pacto educativo a súa razón de estar en Alcalá 34 despois de que Wert marchase tan alegre ao París da OCDE. Para entreter e despistar, roga “encarecidamente” ao PSOE que o apoie para que Educación recupere -en 2025- un 5% do PIB.

Privacidade subvencionada

Pero a LOMCE segue aí tan ricamente, coma se non a puxera en dúbida este divertimento e non fose urxente un proxecto realmente inclusivo. A este paso, o lexislado en 2013 pronto será parte constitutiva da “cultura tradicional” que canta o Barón de Claret. É -parece engadir- o mellor desenvolvemento do artigo 27 CE, pois é o último; todos os nenos e adolescentes están escolarizados, pero sería ridículo pretender que “o noso e os nosos” deixasen de ter “a súa liberdade”. Oito maxistrados do TC concordan en que “o noso e os nosos” merecen colexios cada vez máis parecidos a clubs privados das familias escolleitas, con seccións segregadas para nenos e nenas, idearios particulares -incluso fundamentalistas- e subvencións pagas polos que teñen “envexa igualitaria”.

E así sucede que, no proxecto de Orzamentos Xerais do Estado 2018, reserváronse máis de 1.484 millóns de euros a fin de cultivar esa privacidade desde os 0-3 anos, mentres as escolas infantís públicas son escasas. Este símbolo da piña que formamos todos na unidade do Estado é o que, ao que se ve, lles encanta a moitos bispos da Conferencia Episcopal, satisfeitos co TC. Queren que esquezamos, con todo, que a fraternidade expresiva de xustiza e liberdade só é aquela en que -como di Ángel Puyol- “quen teñen mellor posición social e os que teñen menos compartan o máximo de espazo público posible”

TEMAS: Pacto educativo. LOMCE. PGE (Orzamentos Xerais do Estado). Tribunal Constitucional. Artigo 27 CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 21.04.2018

Ás veces, se calase o cantor, estariamos máis a gusto

Nin o que canta Méndez de Vigo é “cultura tradicional”, nin o seu pacto educativo é o que necesita o noso sistema escolar.

Este ano, catro ministros deste Goberno -Cospedal, Zoido, Méndez de Vigo e Catalá- procesionaron en Málaga cantando o himno que os portadores do Cristo da Boa Morte -reprodución recente do de Juan de Mena-, era trasladado á igrexa de San Domingos. O noivo da morte só ten que ver coa Lexión fundada por Millán Astray cando a guerra do Rif, en 1920. E a historia das cofrardías de Semana Santa, chea de ingredientes variopintos, en moitos casos non é anterior ao nacionalcatolicismo que se impuxo trala Guerra civil.

É igualmente certo que a suposta “aconfesionalidade” do Estado logo de 1978 non forma parte da cultura política de moitos dos nosos representantes, e máis cando queren confundir a votantes e estraños. Méndez de Vigo, por exemplo, é moi libre como particular de cantar ou dicir o que estime, pero, como ministro, se xustifica os seus xestos dentro dunha suposta “tradición cultural” arrogándose esa autoridade para tal aseveración, o pertinente é que o explique. Pola contra calquera especialista en antropoloxía cultural, etnomusicoloxía ou folclore poderá acusalo de entremetido e falsario. Debese esclarecer, por exemplo, canto tempo cre que fai falta para que un costume ou fórmula de comportamento relixioso, civil, festivo ou simplemente expresivo da vida cotiá, fai falta para testemuñar que é “tradición cultural”. E por que se as tradicións rituais de Semana Santa non son homoxéneas, atribúe que o sexa o cantado ao paso dos lexionarios. Que cultura tradicional promove Méndez e Vigo cando a diversidade é notoria e ata contraditoria dunhas a outras músicas populares? Se se tense en conta quen, que, e en qué circunstancias se adoitan cantar, pronto se advirte que baixo o paraugas de “tradición cultural” acóllese de todo.

Moi cantoso é, con todo, que, a propósito de que o da tradición é un terreo moi abonado para “a invención” -como explicou en 1983 Eric Hobsbawn-, un ministro dos asuntos culturais queira coar unha falsidade para salvarse dunha metedura de pata ou dunha convicción baseada en supostas crenzas, distintas das de moitos outros españois. Tan convencido parece estar das súas que reafirmou a súa curiosa teoría ao animar retranqueiramente no Senado a unha parlamentaria queo interpelou: se participaba con el noutro evento similar talvez lle medrase a fe. Esta reacción propagandista delátao: non consta entre as funcións políticas do cargo que todos lle pagamos crear orfeóns de adictos.

Claros “baróns” de Castela

O reaccionarismo riseiro de Méndez de Vigo é redundante no itinerario que trazou ao seu pacto educativo e á Subcomisión correspondente. Desde que relevou a Ignacio Wert, preservou a intanxibilidade da estrutura que inclina ao sistema educativo a contradicir a igualdade e a liberdade que preceptúa o art. 27 CE. Sobre todo, no tocante ás relacións do ensino público e o privada, os recursos dispoñibles e a presenza da Relixión no currículum escolar. Non é estraño que a estas alturas se dea por morto este invento de pacto que, por outra banda, contraviría o que, desde 1978 -e por falar só de leis orgánicas- tratou de afianzar o seu partido na liña que inaugurou a LOECE (1980), proseguiu a LOCE (2002) e terminou de construír a LOMCE (2013). Mentres tanto, aínda non explicou coherentemente por que quería un pacto político para unha nova lei, sen suprimir esta tela emendado senón en pequenos matices. Non é contraditorio? Todo parece indicar que o que este cantor de ocasión queira soster é a mesma tesitura dos 40 anos pasados aparentando cambio de tonalidade. Unha partitura de reaccionario tradicionalismo que lle esixe sostenella e non enmendalla, e cantar canto asombre a máis dun turista que non saiba de que vai a rica tradición cultural dos españois, nin se viven no século XXI ou no de “os claros varóns -¿ou baróns?- de Castela”, de cando Fernando de Pulgar.

TEMAS: Pacto educativo. LOMCE. Artigo 27 CE. Procesións e políticos. Méndez de Vigo e as súas cancións. Tradición cultural. Os “mestres cantores”.

Manuel Menor Currás

Madrid, 15.04.2018

Os papeis universitarios son o que aparentan?

Dada a dificultade para dilucidar autenticidades, máis difícil será pescudar as súas calidades ou o mérito que poida representar ostentar a maioría.

O que vaia a dar de si no plano político a casuística enleada dun certificado da URJC está por ver nas próximas horas. Logo de medio mes no candelabro, pode suceder calquera cousa segundo os oportunismos dos candidatos á cadeira presidencial da Comunidade de Madrid. Danos hai, de todos os xeitos, que serán difíciles de emendar neste territorio das titulacións universitarias, a máis diso agravios comparativos e suspicacias respecto de que sexan eses intanxibles tan preciados como “ a calidade”, “a igualdade de mérito” e, de paso, “a mellora do sistema educativo”. Confirmado parece, iso si, o alto valor que ten a lingüística para determinar o verdadeiro significado das palabras, se é que lles queda algún logo do que día a día se ha ir establecendo entre Cataluña e o resto de España.

De antigo foron dubidosos os certificados de virxindade -como testemuña Fernando de Rojas en 1499 cando escribe A Celestina-, as demostracións de cristián vello que esixía a Inquisición e, como non, as certificaciones de bachareles que sabían máis de tabernas e esmorgas que do que os seus dómines ensinaban na aula. E por completar o baremo da hipocrisía social, tampouco pode dicirse que moitos cregos -se facemos caso ao que prescriben as Sinodais de moitos concilios provinciais- fosen persoas de virtude acrisolada, ou que os que pasaban por fidalgos prestixiados, non fosen senón pobres menesterosos: ata as vendas de títulos nobiliarios foron moeda corrente. Por algo a nosa mellor invención literaria, a do pícaro, tivo abundante humus nutriente.

Sucede que creramos que, coa Constitución de 1978 en marcha, todo sería puro, limpo, transparente e leal. Coma se por arte de birlibirloque volvese todo á súa máis prístina limpeza orixinal entre iguais. Pero tamén acontece que hai tempos longos no devir humano, con características que se traspasan de xeración en xeración sen apenas cambio ningún, o que, por suposto, é observable en bacterias incrustadas no existir de universidades e institucións de suposto saber, especializadas en que o que dea ton aos seus departamentos ou institutos asociados sexa exclusivamente transmitir sensacións de poder, dominio e capacidade de manipular sen que en nada avance o coñecemento senón todo o contrario, pese a tanto máster e posgrao como certifican.

Os milleiros de titulacións

Alguén, en non moi remoto tempo, reclamaba a súa ansiedade por asistir ao Xuízo Final pronto, porque quería observar o desespero de moitos fillos por coñecer ao fin quen era o seu pai, e a tendencia de cada euro por regresar ao peto do seu verdadeiro dono. Imaxínense que cada español quixese saber cantos dos títulos que exhiben supostos profesionais da política e outros traballos obedecen a verdade e, sobre todo, se lles valeron para aumentar o seu coñecemento. Imaxínense, ademais, que cada universidade tivese que certificar que os seus alumnos captaron as competencias que, segundo mostran as súas titulacións, suponse que procuran as que imparten. E supoñan que, para concluír este circuíto, tivesen que deixar os seus postos cantos profesores de gran capacidade de mandarinato e demais rutinas de influencia da súa xerarquía docente se fosen responsables da transmisión da nada. Con cantas persoas de ben se quedaría o sistema educativo español? A quen benefician os milleiros de titulacións de posgrao que, en apenas nove anos se xeraron? Esta difícil avaliación non a teremos, como tampouco a das múltiples cambadelas existentes nas Alma mater para que os repartos de poder non se alteren de ningún xeito.

Pois aquí estamos, vendo tan ricamente o que pasa. Cando se derrita este azucre noticioso do máster da URJC, volverán a masaxearnos con outros papeis. Por exemplo, os do pacto educativo. E, mentres sosteñen a LOMCE, tratarán de convencernos de que o máis conveniente é manter un sistema ancorado nos albores do século XIX -antes de que nas Cortes de Cádiz se tratase de que fose algo modernizador e de dereito público-, ou se queremos que a nosa educación teña -despois de máis de 200 anos- os trazos que corresponden á modernidade dunha sociedade do século XXI. Repasen tamén os orzamentos do Estado deste ano, e verán, nun anexo, os 1.400 millóns en desgravacións a familias que non o necesitan e por asuntos tan interesantes como os uniformes dos seus colexios privados. É case un terzo do que se vai investir: presupostos sociais?

TEMAS: Títulos universitarios. Másteres. Posgraos. Calidade educativa. Mellora do sistema educativo. LOMCE. Pacto educativo.

Manuel Menor

Madrid, 08.04.2018

É “a calidade” o que prima na elección de colexio?

Como cando compramos un “paquete turístico” ou un coche, o libre mercado non cobre todas as expectativas. Nos pactos educativos tampouco.

Non todos poden elixir e, na práctica, a “libre elección de centro” apenas alcanza a un terzo das familias. Nalgunhas comunidades autonómicas -e en determinados barrios das principais cidades- esta proporción é bastante maior. A distribución vai, predominantemente, por estratos sociais e a remolque da equidade que un Estado democrático debe desenvolver para que se cumpra un dereito fundamental da cidadanía que, ben desenvolvido, xera unha maior cohesión moral e sa convivencia.
Chama a atención que, en tempo de crise, aos poucos que poden elixir se lles subvencione mentres ao resto se lles di que escolaricen aos seus fillos nunha escola pública saturada de problemas e escasa de recursos. Establecida a diferenza, que sexa mellor é independente da realidade. Prima o envoltorio, favorecido porque se nos preparou para dar máis creto á individualizada atención das nosas necesidades. Un xogo en que ao ensino público -en xeral- a última lei orgánica que desenvolve o preceptuado no artigo 27 da Constitución: a LOMCE- sitúao como como subsidiario do privado.

Por deixación duns e abandono doutros, nos últimos anos medrou a privatización e os concertos educativos e, namentres, as cifras de orzamentos educativos, bolsas, profesores, ratios por aula, servizos e recortes de diverso e intenso exercicio están facendo que o ensino público -o escolar e o universitario- acuse un gran deterioro. O que fai que teña máis valor o esforzo que moitos docentes desenvolven a diario no coidado aos seus estudantes. Con frecuente deixación dos responsables políticos, procuran a tan necesaria democratización interna das aulas, que faga beneficiosa para os adolescentes o seu paso obrigatorio por elas.

Pese a estes contrastes, nos últimos anos -desde que a escolarización empezase a ser un ben para todos ata os 16 anos- o sistema educativo español ha ter importantes logros. O da propia escolarización non é o menor, pero non é suficiente se non se dota de valor interno e colectivo a esa universalización da educación. É curioso, no entanto, que a linguaxe de “a calidade” e da “mellora da calidade” teña similar percorrido no tempo: os trasvases terminolóxicos do sistema produtivo e cultural son evidentes. Pero, se cando imos ao supermercado tratamos de saber que metemos na bolsa da compra, sería un erro deixarnos seducir pola mercadotecnia das supostas bondades do libre mercado educativo, en que hai todo tipo de artimañas e discutibles prestacións.

O xogo de abalorios

O asunto da “calidade” tamén ten especial relevancia neste momento ao permitir distinguir con fundamento, por exemplo, o valor do suposto “pacto” polo que veu pugnando o Goberno neste ano e medio último. Por albiscado ata agora -e á marxe de que a ausencia da Subcomisión parlamentaria que protagonizaron o PSOE e PODEMOS no mes pasado-, a calidade a que aspiran os promotores deste pacto xa quedou bastante clara. Sabemos que non queren tocar cuestións que afectan á estrutura interna do sistema, tales como a relación entre privada e pública ou a importancia da Relixión no currículum escolar, como sabemos -e é primordial- que son escasos os recursos que están dispostos a poñer para que a democratización interna do sistema mellore pedagoxicamente ou que a formación inicial e permanente do profesorado teña a consistencia debida, acorde co que unha modernidade democrática do saber require, adaptada ás necesidades actuais. Ao que parece ir isto -se non hai quen o cambie-, é a que pareza o que non é. Igual que sucede con moitos “másteres” -que nin son tales nin o parecen-, este selectivo pacto pode ser un gran simulacro. Nisto, tampouco a liberdade de mercado lle facilita a decisión confiada do cidadán: a fraude real será advertida tarde, cando xa sexa imposible remediar a decisión adoptada.

TEMAS: LOMCE. Pacto educativo. Calidade educativa. Libre elección de centro. Ensino privado. Ensino público.

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.04.2018

O pacto educativo naufraga entre nulos esforzos valedores

Hai másteres de dubidosa calidade e nebuloso esforzo, e hai pactos que patinan: o de educación quédase curto no político e eivado no social.

A tardanza de Cristina Cifuentes en explicar as cualificacións do que estudou no máster da Universidade Rei Juan Carlos amosou pouco esforzo en clarexar se foi beneficiada cun apaño para o seu currículum, pero está inspirando copiosos memes non previstos no “Plan Bolonia”(2009).

O do “esforzo” é tendencia que logrou incrustarse para soster un sistema educativo de baixo custo cuxo peso recaia soamente no alumnado. Mentres, os currículos, profesorado, ratios, organización interna, didácticas e proxectos de canto se fai ou di nas aulas, aparentan non ter nada que ver con posibles disparates como este nin, tampouco, con que case un 30% do alumnado non entenda para que o obrigan a ir á escola ata os 16 anos. O que pase co “fracaso” e os que abandonan antes de tempo non parece afectar a “a calidade” que pregoa Cifuentes, polo que, agora, debe estar feita unha lea.

Cospedal, coa súa forma de defender á súa compañeira de partido, só bota balóns fóra, como noutras ocasións. Todo sería moi folclórico se a Universidade non se malograra con este pim pam pum, nin con que todos perdemos, independentemente da veracidade do privilexio con que poida ser agraciada a dirixente madrileña. O prestixio universitario público non está precisamente no seu mellor momento e instancias privadas de diverso rango, económico, tecnolóxico e ideolóxico, póñeno cada vez máis difícil. Estes “accidentes” amplifican a mala fama entre posibles candidatos a prepararse profesionalmente nesas aulas, e todo o esforzo que se despregou para sacar adiante unha universidade pode resultar unha pantomima en todos os sentidos.

No canto de tirarse pedras uns a outros como colexiais, non estaría mal que os nosos políticos mirasen a fondo este déficit. Non é a primeira vez que se abusou dese núcleo supostamente xerador de coñecemento que debe ser a Universidade, para convertela en vivero para seleccionar taimados executores de prexuizadas culturas pouco democráticas. O que José Varela Ortega cualificou como “os amigos políticos”, para falar do caciquismo da etapa canovista, reapareceu en formato neocaciquil desde a creación do CSIC en 1939 con mimbres que reverdeceron esa mendaz xeito de alcanzar venia docente, adoutrinante e nada digna de mención.

Antes do pacto, no pacto e despois do pacto

Do prodixiosa que foi aquela primavera dá conta que, logo de 40 anos de Constitución, as políticas educativas que nos entreteñen sigan sendo sospeitosas de parcialidade e, sobre todo, que a LOMCE sexa dictada en 2013 para quedarse en 1851. Os sucesivos borradores para que parecese o que non ía ser acabaron en tan deforme articulado que os seus propios proxenitores amagaron con repudiala; un “pacto educativo” precedería á outra criatura legal, pero o amor que lle profesan, aínda que move carros e carretas, non borra o trampantoxo.

Do alcance dese proxecto de pacto soubemos máis nestes últimos días que nos quince meses últimos. A crueza das súas limitacións xa era coñecida polo comprometido en Bruxelas, un recorte que rebaixaría os recursos ata o 3,67% do PIB. Ao PSOE seralle difícil explicar por que esixiu un 5% cando leva nesa mesa negociadora desde o seu inicio. Se foi para mostrar máis listeza que PODEMOS, non parece moi sólido para quen teña vocación de negociador. E se é para seguir negociando por baixo da mesa, a filtración da sentenza do TC ao que suscitaron os parlamentarios socialistas fai catro anos xa augura LOMCE para intre. Es e pacto quere quedarse, moi baldado, pero ao son do PP e Cs.

Algúns twits deron en ironizar con que este presente educativo sería presaxiado, entre outros grandes pintores, por Goya (Duelo a garrotazos) ou por Van der Weyden (nas bágoas do Descendemento). Tantos precedentes ten que tamén á Sibila de Delfos inspiraríallo Apolo: miren como a pintou Miguel Anxo na Capela Sixtina en 1509.

TEMAS: Pacto educativo. Políticas educativas. Recortes. LOMCE. Másteres. Plan Bolonia.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.03.2018

Non todo vale, por moita fama mediática e política que poida dar un titular

O amarelismo intolerante é corrosivo. Emerxe pronto ao tratar cuestións educativas ou pautas culturais: dá igual que se trate de feminismo ou de fútbol, de violencia ou do sistema carcelario.

Entre o pasado e o futuro, en política como en moitas outras actividades, o que rexe son as urxencias dun presente movedizo. As decisións adoitan ser alleas á experiencia do pasado, e os proxectos de futuro tampouco pesan demasiado cando as presións do presente aburan. Quen máis sofre é a moral, reducida ao relativismo cortoplacista do aproveitamento, á expectativa de ir tirando ata o seguinte tranco de oportunismo e improvisación.

Nos medios e nas redes favorece modalidades diversas de amarelismo. As gamas desta coloración son case infinitas, invocan ás veces a liberdade de expresión, case nunca a ignorancia e, por suposto, nunca as obediencias debidas a quen paga e impón as súas interesadas preferencias. Os moitos motivos de tal sarabullo case sempre conducen a que hai perspectivas que é mellor ralentizar e, se é posible, parar, porque a quen corresponda vaille mellor co que hai ou, se se pode , retrocedendo máis.

Violencias varias

A instrumentalización do sentimentalismo a conta dunha desgraza como a do cativo almeriense proporcionou un penoso remake xornalístico, nulo de información e ávido de acaparar protagonismo berrón. Tanto quixeron impactar que alentaron un espectáculo triste. Recordou nalgúns aspectos ao que Billy Wilder retratou nunha gran película de 1951, O gran carnaval, protagonizada por un xornalista especialmente ambicioso e egocéntrico que encarnaba un excelente Kirk Douglas. Máis disputado que outras veces en moitos medios, este “caso” cobrou o seu rédito no debate sobre a prisión máis ou menos prolongada dalgúns delitos de cárcere, cuxo carácter reeducador volveu a ceder ante os queren rehabilitar a súa dimensión punitiva máis dura ou, simplemente, sacarlle partido a unha foto oportunista. Concepción Arenal aínda tería -neste momento de procura de votos entre descontentos e desafectos- moito a quen facer ler o seu libriño O visitador do preso.

O “caso” das pensións tamén deu moito xogo, e parece que o vaia a seguir dando á luz do visto e oído a Rajoy no Congreso hai tres días, e nas manifestacións de boa parte de España onte, día 17. En vésperas de eleccións, é conto seguro para que se expanda un posible manto de esquecemento sobre duros recortes sociais e tropelías varias acontecidas nestas lexislaturas. Unha promesa ben realizada pode ser bálsamo propiciatorio para ampliar o caudal de votos necesarios para ir tirando. Que vaia a pasar máis adiante, no prazo escaso que o envelleecemento demográfico tolera, sería incordiar demasiado. Mellorar por exemplo salarios da xente nova, que poida cotizar e sanear a propia expectativa de natalidade, é demasiado complicado e privaría de vantaxes aos que se aproveitan en exclusiva a cacarexada subida do IPC. Mellor o curto prazo dos pequenos parches que nada arranxan e que, máis adiante, pexarán máis as boas solucións con individualismos corporativistas.

Fútbol, Neruda e Rousseau (entre outros)

Tantos “casos” non fan casual e si lamentable que, no contexto da gran manifestación e folga das mulleres o pasado día oito, fóra primeira páxina dun importante medio, o día 13, que un sindicato principal suscitaba -segundo a xornalista firmante- suprimir no seu presunto modelo de “escola feminista” o fútbol e as obras de Neruda ou de Rousseau. Converter un artigo de opinión en doutrina oficial dunha organización é un mecanismo de manipulación coñecido xa polos sofistas gregos. A autora deste “caso” xornalístico, falsamente escandalizada, seleccionaba para o seu grandilocuente titular, entre o amplo conxunto de propostas imaxinativas que as autoras propoñían, as que lle pareceron máis do agrado sentimentaloide do lector compracente. Ningunha das outras mencionaba, e son máis de vinte as que propoñían as autoras transgresoras da convencionalidade rutineira en que se moven moitas aulas escolares e universitarias. Tomou a parte polo todo e puxo en primeiro plano da súa noticia ao fútbol e a dous ou tres autores famosos. Como “masaje” adoutrinante non estaría mal se tivese outras tradicións a revista, pero por ignorancia, descoido ou o que fóra, a fabricante da noticia nin se inmutou -ou talvez si- porque a publicación que aceptara o artigo de opinión tivese no seu haber, desde que empezou a rodar en outubro de 1978, unha longa traxectoria de monográficos dedicados á igualdade da muller e a explicar as duras razóns polas que o día 8 de marzo fora proclamado pola ONU de recordatorio e esixencia para todos e todas. Como iso non a inquietou, poida que, para a autora desta noticia inventada, o do feminismo só sexa unha moda superficial de consumo, ou que o sindicato que acolleu inicialmente o artigo -discutible como calquera outro lle pareza unha fraude a desmontar-. Dá igual, porque o titular que lle proporcionou unha primeira páxina no medio para o que escribe traslada ao lector esa dúbida infame. Sexa cal for o que de verdade pense ela respecto diso, co abuso -plaxio?- que fai da bela fotografía que soportara a mensaxe das autoras do artigo, a “investigación” saír barata e pretenderá quedar como unha raíña.

O de Rousseau ou Neruda, visto o que adoitan ler os que deberían ler bastante máis, non parece especialmente relevante. Éo máis o amarelismo implícito nunha noticia en que a misoxinia de que fagan gala escritores soados do pasado -á que cabe sumar outros e outras do presente- non é denunciable aos educandos de agora mesmo, independentemente de se son bos ou malos escritores e escritoras. Aparentemente desconcertada por signos de machismo nas aulas e centros que denunciaban as autoras do artigo, simula asombrarse de que inciten a non ler aos que minusvaloran ás mulleres. Pero non se toma o traballo de explicar que poida ser un serio problema seguir dando por “natural” nas aulas o que é construción dun tempo de cultura patriarcal. Tampouco se sorprende con que, ao reler os libros escolares, apareza na nómina dos artistas, en especialidades en que destacan música ou pintura, que o xenio creador só toque as meninxes varonís. Á xornalista que fabricou a noticia débelle parecer “normal” que así se despachen -aínda hoxe- en gran medida os currículos e os textos escolares, aínda que os responsables dalgunhas editoriais subscriban recentemente un convenio para revisar este extremo. Xa postos, sería máis coherente que defendese explícitamente que lle molan cantos falan de “ideoloxía de xénero” e “ditadura de xénero” en medios que dan cancha a voces que cren ter a exclusiva sobre canto a dereitos e liberdades das mulleres se refire.

Con todo, ao amarelismo da nosa xornalista o que máis parece preocuparla é que o fútbol puidese deixar de ser a estrela dos nosos colexios, escolas e institutos: agora que non está tan mal visto que as mozas o practiquen, podería facer do patio de recreo un espazo “amigable”. Probablemente teña in mente aínda aquelas historias do “interese xeral” de 1997, con Álvarez Cascos no primeiro Goberno aznarino impulsando a “Lei Reguladora das Emisións e Retransmisións de Competicións e Acontecementos Deportivos”, que suscitou varias “guerras do fútbol”. De como a cabeceira de El Mundo -agora aparentemente ofendida polo que diga a proposta feminista dunhas mozas nunha revista sindical- ocupouse desta materia dá conta extensa Pedro Paniagua nas páxinas 164 e 165 do seu libro Cultura e guerra do fútbol: Análise da mensaxe informativa (UOC, 2009) a partir do que todo xornalista honrado sabe: que no seu traballo -importa non só o que se di, senón como se di, con que importancia, con que extensión e con que forza, en definitiva-.

Liberdade de comercio e liberdade de elección de centro

Todo isto é nada, con todo, co que nos agarda á propóstio das respostas que xa se propoñen aos aranceis proteccionistas de Trump: Os aceituneros altivos xa están en pé de guerra, e os exportadores de boa parte da manufactura europea tamén. Pode ser boa ocasión para que esta ou outros xornalistas traten de investigar estruturas educativas nada alleas ás que -desde a OCDE, FMI, Banco Mundial ou Organización Mundial do Comercio (OMC)- rexen o comercio internacional, pero non os tribunais de xurisdicción internacional. Interesen ao seu público en saber que eses modos de colonización, dominación e superioridade teñen patróns similares aos que rexen maioritariamente as relacións entre homes e mulleres en moitos aspectos da vida laboral e social. Fáganlle saber que sendo moi principais no sistema educativo español, o peculiar liberalismo aquí imperante fixo que, ao amparo de “idearios particulares”, o erario público subvencione ou concerte prazas escolares con empresas privadas ás que a LOMCE (desde 2013) faculta, ademais, para segregar nenos e pícaras. E non se arredren se comproban que a versión hexemónica en España da liberdade de ensino é ese particular libre mercado da “libre elección de centro”, un invento estratéxico, entre neoconservador e neoliberal, que posibilita aquí coma se dun parque temático do Ancien régime set tratase- narcisismos propicios a obstaculizar que a obrigada universalidade educativa -en que caiban todas as mozas e mozos- teña a dignidade que merece un país democraticamente moderno e actual. Non é rara a aplicación que ha ter o art. 27 da CE, particularmente na súa última versión lexislativa.

Por suposto que estas liñas de investigación teñen o seu custo. Pero se o responsable ao informar sobre políticas educativas é mostrar que, entre o pasado e futuro da educación española hai bastante máis do que os mentores do último proxecto de pacto educativo -axudados por titulares como o comentado- tratan que non vexamos, os lectores temos perfecto dereito á queixa: -”¡Mágoa de tempo xornalístico perdido!”

TEMAS: Pacto educativo. Liberdade de ensino. Universalización da educación. Igualdade. Inclusión. Violencias sociais e económicas. LOMCE. Manipulación informativa.

Manuel Menor Currás,

Madrid, 18.03.2018

Que sería "histórico" na loita das mulleres pola igualdade?

Ese día non chegará mentres persistan as parcialidades implícitas na educación, o trato e a atención que, ata as leis sosteñen, diverxentes dos varóns.

Os psicólogos adoitan falar de parcialidade implícita ante ese tipo de xuízos que emitimos sen advertir que proveñen, de cando eramos cativos e estábase conformando o noso sistema neuronal cos seus enlaces. Os marcos conceptuais e as súas relacións fóronse conformando entón, antes dos tres anos, de acordo coas pautas culturais onde nacemos e recibimos as primeiras informacións, a cotío inconscientes. Este é o motivo polo que, cando os cativos acceden por primeira vez ao mundo escolar, de entrada xa leven unha bagaxe cultural relevante, tan distinta duns a outros que calquera docente pode apreciar un diferencial tan grande, por exemplo, no uso comprensivo da linguaxe que mostran unhas ou outras criaturas.

Parcialidades cronificadas

Como algo “normal”, esa parcialidade implícita merece a pena ser tida en conta á proṕosito da xeneralizada apreciación que lles valeu aos medios a gran celebración do día da muller traballadora o pasado día oito na maioría das nosas cidades. Esa coincidencia en que, ademais de tratarse da “primeira folga feminista”, sería unha manifestación “histórica”, arrastra coidadosas amnesias para o adozoamento do presente. Levados de parcialidade implícita, talvez quixeron dicir, extraordinaria, moi grande, rechamante, pero ao denominala como “histórica” reducíronlle tanto o valor semántico que o que queda por facer nese campo da igualdade perde valor antes de producirse e, para moitos, mellor é que non se produza. Quedáronse co espectáculo masivo -en plan neofoclórico nalgúns casos- esquecendo o ímprobo, tedioso e ás veces cruento traballo que, sobre todo desde a segunda metade do século XIX -aínda que xa outras pioneras, como as que proclamaron os dereitos da muller en 1789- sufrisen como absolutamente inxusto que, tan só por ser muller,é non ter recoñecemento.

A continuidade desa historia, en pleno século XXI, é a que motivou a manifestación e folga do pasado día oito. Iso é o pouco histórico do acontecido: que en moitos aspectos todo segue igual ou moi parecido a como era antes de 1789. Atrás queda, en boa parte repetitivo, un longo camiño percorrido no medio do desprezo, persecución e prepotencia de cantos -e ás veces cantas- trataron, e seguen tratando, de mantelas soxuzgadas, menores de idade permanentes e sometidas a varóns nada propensos a recoñecerlles capacidade, intelixencia e aptitudes para desempeñar traballos tan sesudos ou responsables como poidan ser os seus. Chama a atención nesta secuencia a cantidade de mulleres que, en todos os medios sociais, serviron de soporte indispensable aos seus homes sen que estes mostrasen o máis mínimo recoñecemento. Pero é especialmente rechamante que haxa escritoras que asinaron co nome do seu marido -en España temos soados exemplos- ou o de maridos que se aproveitan de valíaa das súas mulleres para brillar con nome propio facendo bo o devandito de que detrás dun gran home sempre hai unha gran muller (?).

Nestoutra historia, en que moitos requebros son insulto enluvados, a historia dos nosos prohomes de letras e ciencias non sae moi ben parada. Por bos que sexan no seu, o que nos transmitiron está transida de misoxinia, esa parcialidade tan frecuente nas súas conxéneres. E o problema é que non é infrecuente que tamén se sumen a esta nómina non poucas mulleres, non malas escritoras pese a iso. Por iso merece a pena reler -logo da “histórica” manifestación- o que Anna Caballé escribiu en 2006: Breve historia da misoxinia. Na súa brevidade, dálle tempo de repasar a bo número de grandes escritores do XIX e XX español, e algunhas escritoras relativamente recentes. Non deixa de producir desconcerto sobre do incrustadas que poden estar estas actitudes por mor das vivencias culturais que cada cal leva encima como “capital cultural” aprendido na máis tenra infancia.

Histórico, histórico de verdade para as aspiracións do celebrado o día oito sería que eses eclesiásticos obsesionados por cuestións femininas -coma se niso lles fose a súa vida- deixasen de ser tan dogmáticos e sen a súa doutrina se fose perder a humanidade. Non se entenden as súas actitudes coa muller dentro da Igrexa, nin menos coas formulacións dalgunhas das súas organizacións de pais ou a súa rede de colexios concertados. Sen eles non figuraría na LOMCE -que regula o sistema educativo de todos- a permisividade para que nenos e nenas reciban ensino diversificado. Nesa mesma acepción do histórico, moi histórico sería que o Ministerio de Educación, liberado do que lle dictan neoconservadores e neoliberais, derrogase a particular interpretación que esa lei fai do art. 27 CE que, nunha exemplar versión de parcialidade implícita, aí segue, para “mellorar” -di- a educación dos nenos e adolescentes españois.

Historia é cambio

Mentres estas poucas cousas, tan posibles como desexables para a sa convivencia de homes e mulleres non sucedan, o histórico -no sentido profundo de alusión ao cambio que ten este término respecto de outros saberes humanistas- apenas existirá, pois permanecerá inmutable -ou só moi aparente- o que non deixou de suceder no transcurso cronolóxico ata o presente. A quen lles preocupe que esa profunda parcialidade siga existindo, seguiralles sendo moi traballoso tratar de facer realidade os compromisos transformadores que, do visto o xoves pasado, deberían derivarse. Eliminar as distancias que existen no trato ás mulleres empeza na vida doméstica, continúa na rúa, pasa pola organización do sistema educativo e alcanza á vida laboral, á publicidade, aos medios de comunicación e, tamén, a negocios que teñen como motivo principal a redución da muller a obxecto puramente de consumo mercantil. Non só a lexislación educativa favorece esas asimetrías, senón tamén a laboral. Supostas diferenzas de mérito comparativo e outras trangalladas sobrepóñense á bioloxía coma se esta fose a responsable de tanta parcialidadeasumida como “natural”.

Cabe imaxinar que a baixa natalidad que detenta actualmente España -coas graves derivaciones demográficas que se aventuran e que os actuarios de seguros xa trasladan ás hipotecas e á regulación da sanidade e as xubilacións, sexa unha forma de protesta da Natureza. Pero sería unha continuidade no erro a que nos inducen as “parcialidades implícitas”. Por moito que algúns dirixentes queiran eludir o político das manifestacións do outro día, a POLIS democrática non estará ben gobernada hoxe se non atende ás razóns das mulleres. E nesa liña, como asunto político que é, concernente a máis da metade dos cidadanía por vía directa, e indirectamente á restante, non é casual que, xusto nestes días e pese á interminable continuidade dos asuntos de Cataluña, sucedéronse xubilados e mulleres nas súas demandas inatendidas.

Eleccións á vista?

Nalgún momento tiña que saltar o desconcerto que causa unha baixa moral colectiva en que asuntos tan principais que incumben ao principal da vida só atopan restriccións mentais e executivas de quen din que gobernan. Tampouco ha de estrañar que estes días pasados -o cinco e seis de marzo- se descolgasen do que quería ser pacto educativo dous dos principais partidos sen cuxa firma volvemos á casiña de saída porque o suposto acordo constitucional de 1978 (no artigo 27) está pragado de incumplimientos. Poida que esta retirada sexa provisional -como nas negociacións importantes sucede-, pero tamén cabe sospeitar que o cheiro de posibles eleccións sexa o gran condicionante. O imprescindible antepúxose ao necesario, pero tamén aquí seguirían pervivindo -ata cando?- esas parcialidades de aprezo de que tanto poden falar infinidade de mulleres. ¡Perdón, mozas!

TEMAS: Segregación da muller. Violencias sociais. Educación diversificada. Asimetrías salariais e de trato. Difícil maternidade. Igualdade e equidade.

Manuel Menor Currás,

Madrid, 10.03.2018

Ai! As políticas sociais: esa é outra

As manifestacións dos pensionistas e as folgas das mulleres o día oito suspenden a este Goberno. Os pactos que propón parecen cousa de señoritos, non moi ben criados.

Os que din que a etapa que lles tocou vivir é a mellor da historia, simplemente por ser o último da aventura humana, teñen neste momento serios problemas para demostralo. Proba diso é, entre outros moitos motivos, que ninguén os librará de apandar cun presente pleno de incertezas e decisións non menos incertas.

Os pactos supervisados polo PIB

Tampouco é que os líderes sociais, relixiosos ou políticos sexan fiables como guías. Contrastar o que din e o que fan xera confusión. E para prestar atención soamente ao que din, máis vale facer caso ao que Ivo Andric, premio Nóbel de Literatura en 1961, nos advertiu nunha das súas mellores novelas, Unha ponte sobre o Drina: “A partir do momento en que un goberno experimenta a necesidade de prometer aos seus súbditos, por medio de anuncios, a paz e a prosperidad, hai que manterse alerta e esperar que suceda todo o contrario”.

Nestes días, hai tres grandes pactos que publicita moito o actual Goberno agora que, segundo a súa folla de ruta hai que centrarse en “o social”. Se para os problemas que arrastra Cataluña está quedando moi estreita a limitación que impón o Código Penal, nesta tríada de anceios de pacto poida que se quede tan curto como inalcanzable. O rutineiro de ocuparse destes asuntos para subir e baixar na grella dos informativos parece obedecer, non a convencemento de obrigación, senón a motivos alleos ao significado máis denotativo da acepción “pacto”, propios de milongas de distracción alegórica.

Dá igual que se fale do pacto contra a violencia de xénero, como o pacto que se busca en asuntos educativos, do pacto de Toledo ou de calquera outro. A percepción sempre é de parche tardío e en momento inadecuado, en que o múltiple entrecruzamento de desatencións habidas fronte a “o social” produce que a atención real á xente -especialmente á máis necesitada da protección do Estado- pase a segundo plano e, case sempre siga sendo escasa cando non inexistente. O que plenamente cumpre o falar de supostos “pactos” é que pretende acalar voces discrepantes que leis como a de Seguridade Nacional de 2015 ou o Código Penal non logran frear.

O certo é que, mentres se fala de pactos -a creación da Subcomisión parlamentaria pola educación xa leva case un ano e cuarto “traballando” desde o día un de decembro de 2016-, hai abundante materia publicitaria para amentar cuestións máis ou menos pertinentes que vaian levando o fondo dos litixios a irrelevancias epidérmicas que deixen o seu núcleo duro intacto. Mentres se sostén a atención sobre algunha expectativa de arranxo, o urxente cómese ao necesario. Nesta lexislatura, a continua decisión mediática de poñer en primeiro plano uns supostos resultados macroeconómicos magníficamente destacados sobre a incuria e descontrol -que segundo nos poñen como referente paralelo- levaron a cabo despilfarradores gobernos, anteriores a 2011, estanos educando na paciencia desmobilizadora. Ese trofeo do PIB foi o talismán para eludir, non só as acusacións de malversación e marrullerías cos orzamentos públicos, senón tamén reclamacións como a que estes días pasados fixeron os pensionistas de toda España: “non crecemos o suficiente”, proclamaron.

Política económica ou Economía política?

“O social” vén de lonxe na nosa historia de limitacións. Para entender que significa exactamente, baste recordar que diferenzas hai entre “vivenda social” e outras vivendas en que ese significado sexa imposible. Nesa longa secuencia destaca o momento en que se deixou de falar da pobreza, en xeral, a que pasase a primeiro plano a producida por unhas relacións laborais completamente desreguladas. Foi en 1901 cando apareceu unha primeira lei “social” en España, a que tratou de protexer a accidentados laborais. Salarios, horarios, condicións de traballo, atención á infancia, aos dereitos femininos, retiros e pensións, Sanidade e Educación -e outras moitas prestacións- foron entrando con atraso no noso país e, ao que se está vendo, tardaremos en ver que o conseguido desde entón, se non empeora, cubra os déficits da nosa tardía adopción do gran pacto europeo por un Estado de Benestar.

O momento actual -con pactos e peor sen pactos- recorda moito aspectos anteriores a aquela primeira lei “social” española. A continua referencia a un suposto “crecemento económico” inexcusable é unha nova versión do que ata entón era pretexto absolutamente dogmático: a Economía política e a súa sacralizada atención á propiedade privada; as políticas económicas non existían propiamente, as competencias dun “Estado mínimo” -atento case exclusivamente á orde pública- facían que ata a beneficencia, ou modo de atender aos problemas habituais da pobreza, dependese do Ministerio do Interior ou de Orde Pública , como tamén foi chamado. As erosións á atención de “o social” non son de exclusiva responsabilidade deste Goberno, pero si é responsable de estalas acelerando á vez que estimula privatizacións de servizos e prestacións. O prestixio da subxectividade individual crece e, reducida a atención a “o social” o campo está quedando plenamente aberto de novo a que cada cidadán se apañe como poida: evidentemente sen confundirse do que a cada cal corresponda segundo os seus medios económicos e culturais.

E Lisístrata?

É neste terreo precisamente onde adquire relevancia a celebración, o próximo día oito, do Día Internacional da Muller Traballadora que a ONU estableceu en 1975 e que, nesta ocasión, por terse declarado aquí folga de mulleres, fai recordar o xuramento que a Lisístrata de Aristófanes esixiu facer ás súas compañeiras no ano 411 a. C. Este día oito non chega a tanto, pero vai do mesmo, porque isto dos “días de” -como o dos “pactos” para unha ou outra cousa que propón este Goberno- adoita requirir a nosa atención cara a algo que non existe ou que, de existir, tivese unha existencia curta de percorrido e vergonzante á razón por esquecer o coidado dos “dereitos inherentes” aos seres humanos por nacer para ser donos de si mesmos e non que a concentración de recursos nuns poucos poña en risco a dignidade de vida da gran maioría. Iso que se proclamou xa en 1789 como precepto e que as Constitucións democráticas adoitan dicir entre os seus grandes principios reitores é o que se trata de recordar coma se os humanos -e en especial os varóns- fósemos maioritariamente presos de Alzheimer.

Este día oito trata de recordar e esixir -e todo presaxia que vaia a ser máis potente que outros anos- que as mulleres traballadoras existen desde sempre -desde que a cadeira de Eva, como José Enrique Campillo, foi fundamental para a evolución humana- e, por suposto, desde antes de que as máis burguesas e lidas empezasen a suscitar, a finais do XIX, a urxencia de liberarse dos corsés físicos e dos que unha educación paternalista as cinguía estritamente a un papel social e político minorizado subsidiario dos homes. Pero non só é iso, tamén que na loita polos dereitos sociais e políticos estiveron de xeito conxunto con eles como cousa natural e sen que, moitas veces, eles llo tivesen en conta. O éxito de tantas longas pelexas inacabadas case sempre foi peor para elas. Ata nos países onde se fai retórica política con que se lles recoñecen os seus dereitos, seguen existindo serias distancias en múltiples campos, xustificadas ata con explicacións tan peregrinas como as que había antes de que, sobre o seu ser e natureza, se proclamaban abertamente desde púlpitos e cátedras.
É penoso que, nunha sociedade en que o seu saber e coidados son indispensables para ser máis rica e inclusiva, falte tanto por sufrir e seguir clamando atención para que as súas demandas de igualdade non sexan concesións graciosas senón dereitos a deixar de esixir porque se cumpren. Por citar unha de tantas causas polas que o día oito aínda Lisístrata reclamaría folga, aí está a LOMCE, coa súa separación de nenos e nenas subvencionada, mentres o presidente da CECE (Confederación Española de Centro de Ensino) sostiña, aínda non fai un ano, que “é positivo que haxa unha pluralidade de modelos para elixir porque é algo que enriquece o panorama educativo e achega pluralidade”.
Se a LOMCE é a última aplicación do que manda o artigo 27 da Constitución, máis parece que este Goberno, no canto dun pacto educativo que mellore o sistema educativo ou os outros sistemas de prestacións sociais, nos estea propoñendo acelerar o paso cara aos tempos anteriores a 1789. Deben crer que houbo algún desvarío da humanidade desde entón e que lles corresponde a santa misión de facernos regresar a tempos de tal bonanza que ser muller, se non se tivese riqueza -e aínda así- era causa de desconsideración manifesta cando non de desprezo. A diferenza biolóxica levaba segregación social ante a preeminencia dos varóns, que, en caso da realeza segue mantendo a nosa Constitución actual. E a LOMCE faculta a colexios -subvencionados co erario público- que a misoxinia dos seus clientes se prolongue estenda entre a xente bien. Alongan a prohibición que nos institutos públicos actualmente denominados de Secundaria rexera desde 1939 e que Pepe Segovia (q.e.p.d) desterrara en 1983.

O xénero de sexo que nos dá a natureza ou non ter iguais crenzas relixiosas, cor e trazos moi aceptados pola tribo foron razóns que, se, ademais se era pobre -é dicir, sen rendas para vivir- ou asalariado dependente doutros para subsistir, podían determinar que a vida fose un calvario, un “val de bágoas”, como rezaba unha das máis repetidas invocacións piadosas desde o século XII. Non había lugar para dereitos humanos compartidos e menos a escala universal. Que pasaría, pois, se os nosos devanceiros -eles e elas- calasen e non protestasen nunca? De que van os que propoñen pactos oportunistas e ralentizadores para acalar aos que seguirán clamando polos seus dereitos? E se a sentenza de Ivo Andric fose certa, qué consideración merecerán dos demais cidadáns e cidadás estes mozos e mozas co seus palmeiros?

TEMAS: Pacto educativo. Pacto de Toledo. Pacto contra a violencia de xénero, Día internacional da Muller Traballadora. Estado de Benestar. Dereitos e Liberdades sociais e políticas. Constitución.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04.03.2018.