Non pode ser doutro xeito?

O recoñecemento por parte da Conferencia Episcopal dun erro nas inmatriculacións que fixeron desde 1998 quédase curto.

Desde os tempos de Manuel Fraga, é dicir desde a Lei 14/1966, de 18 de marzo de 1966-cos seus múltiples xeitos de limitar a liberdade de expresión- empezou a facerse retrouso habitual da suposta normalidade en moitos asuntos, para non recoñecer que a solución establecida era evidentemente curta. -Como non pode ser doutro xeito... case sempre veu querer dicir que fora máis doado deixalo todo como estaba e deixarse ir coa rutina establecida.

Acordos

A recente conversación, acordo ou pacto entre o presidente do Goberno e o da Conferencia Episcopal, é deses feitos mediáticos. Pero as súas fotografías, subidas graficamente ás redes sociais e difundidas nos medios convencionais, parecen destinadas a que lle deamos a volta á reiterativa expresión de Fraga e preguntemos: É que non pode ser doutro xeito? E se non, por que non pode selo? Esta é a cuestión que deixaron pendente os dous xefes, neste momento, de dúas institucións principais. No que saltou aos medios, dá a impresión de que, despois do recoñecemento dun “erro” –case mil veces repetido- na posta ao seu nome de propiedades que non lle pertencían, o asunto quedaba resolto para a CEE, mentres o xefe de Goberno dábase por enteirado e estaba contento pola fluidez cooperadora entre ambas institucións. En realidade, actuaría como unha especie de confesor laico decidido a non
ser rigorista ao advertir algún pesar no penitente e contentouse
coa devolución duns bens erroneamente postos a nome da Igrexa. O xesto daríalle fama e ata poida que animase a algúns outros a pasar polo seu confesionario na Moncloa. Nada que obxectar respecto diso, salvo que eses bens non son do presidente do Goberno nin do seu partido, quedan pendentes moitos outros e non hai información fiable de que pensa facer respecto diso como presidente e, xa que logo, responsable de que este episodio teña a consistencia que corresponde a un Estado democrático. En efecto, non basta con desculparse; a lesión do dereito de propiedade, a inxuria in specie que conleva a acción inmatriculadora indebida e a restitución propiamente tal non se saldan tan simplemente, polo menos iso dicía o libro de Teoloxía Moral do P. Arregui in illo tempore, que non contradi o artigo 48 do Código de Dereito Civil. Por outra banda, a desculpa do “ben común”, que se referiu o presidente da CEE, non pasa de escusa que chove sobre mollado; as confesións relixiosas póñena sempre por medio para xustificar as súas actividades. Adicionalmente, no caso da Igrexa Católica, nos moitos séculos que leva nisto deixou abundante documentación -desde a época constantiniana, sobre todo- da que se pode tirar con facilidade para mostrar exactamente o contrario e que, ante un posible conflito de intereses (confusamente temporais e espirituais), non dubidou en defender, preferentemente, o seu interese particular no lado máis temporal, aínda que o pretexto narrativo que empregue máis tarde sexa o da súa nobre misión espiritual ou, ata, “martirial”. A Historia de Europa, e a de España en particular, teñen múltiples acontecementos -dramáticos moitos deles- en que se pode ver esta confrontación do “ben común”. Moitos “cristiáns de base” foron testemuñas, a cotío, destas predileccións, sobre todo desde mediados dos anos sesenta.

Presente-Pasado

A relación da Igrexa co “ben común” suscita múltiples interrogantes. Cantos crentes teñen anos suficientes para vivir os anos anteriores a 1975, saben como era de parcial e se movía hábilmente pro domo sua. Metidos en aclarar a relación que tivo naqueles anos, a xerarquía católica talvez se debería poñer en coñecemento dos cidadáns o vizosos que foron diversos pactos e Convenios con aquel Estado Novo en 1941 e 1948 -anos de moita fame neste país, en que se fixeron cun gran patrimonio de seminarios e templos, entre outros bens-, ou como o Concordato de 1953 repetiu outro de 1851 no que, entre tranquilidades coas desamortizacións que viña tendo desde Carlos III, quedou en mans da Igrexa a “liberdade de ensino” e condicionou a que ía ser a primeira lei xeral de ensino dos españois, a Lei Moyano de 1857. Máis cerca nese longo pasado, desde a Lei Hipotecaria de 1948 tiveron tempo de inmatricular ao seu nome outros preto de 100.000 bens que non entraron nesta lista do acordo de hai tres días. Queda pendente, logo deste xesto último, saber que pasa coa Mezquita de Córdoba e outros bens do Patrimonio cultural de todos -non recoñecidos nese “erro” contable- , e se multitude de bens que non son lugares de culto, por pertencer á Igrexa, seguirán sen pagar IBI.

Neste territorio dun pasado que segue vivo neste presente, nesta conversación amistosa nada parece que se falou tampouco dos bens que afectan ao sistema educativo. En todos os anos que abarca a presenza oficial do nacionalcatolicismo, as sucesivas leis educativas desde 1938, 1945, 1953, 1957, 1965 ou 1970, recreceron o seu patrimonio escolar mediante continuadas subvencións aos seus colexios; o pretexto de “a súa función social” librábaos de impostos e facilitáballes créditos de todo tipo. Era polo “ben común” escolar? Que patrimonio escolar -e urbano- extraeron as diversas asociacións, institucións e agrupacións relixiosas dependentes da xurisdicción eclesiástica de toda esa amplísima normativa monotemática e, nalgúns momentos case monopolística? Que beneficio sacou con esa “función social” o ensino público, a de todos?

E o futuro? 

Está moi ben que o presidente do Goberno, -como non debe ser doutro xeito-, sentiuse a gusto na sé da CEE testemuñando unhas “cordiais relación” coa Igrexa: ninguén desexa outra cousa. Pero debería explicar con claridade a postura do seu partido respecto dos Acordos co Vaticano subscritos entre 1976 e 1979. Sen remitirnos aos cambios de postura que desde aquelas datas sostivo, e sen mencionar como a LODE, a LOXSE e LÓEA os confirmaron, ou como aumentaron os seus beneficios con Zapatero a través do IRPF, desde 2013 vén dando un recital de adaptacións semánticas respecto de estes Acordos, ata coa LOMLOE non se entende o apoio de miles de millóns de euros anuais a eses colexios, concertados desde 1985, e á presenza “fundamental” da Relixión no sistema escolar. O “ben común” agradecería que a autoridade dun Goberno -se dicente como mínimo socialdemócrata-, explicase por que, en nome dun suposto “aconfesionalismo”, unha confesión particular ha de nutrirse dos orzamentos dun Estado democrático, tendo en conta que é habitual que a súa ética confesional discrepe da de moitos cidadáns, aos que limita a súa liberdade de conciencia. Todo indica, por demais, que esta institución, ao recoñecer unha “malicia” con estas inmatriculacións “erróneas” non amosa propósito da emenda, como esixe unha verdadeira contrición, nin tampouco o vello principio romano: res clamat domino suo.

TEMAS: Inmatriculacións.- Acordos co Vaticano.- Ben común.-Aconfesionalismo.- Liberdade de conciencia.

MMC (Madrid, 26.01.2022).

No que facemos e dicimos non todo vale

A ética colectiva, o sentido social da propiedade ou a protección dos menores non poden ser cuestionados sen escurecer a convivencia.

Os ruídos do ano que acaba de empezar parecen ir na liña de que non se perda a tradición ben asentada de repetir o mesmo de sempre, con máis intención de que se conserve, que con ansia de enmendar algo nas desgrazas deste presente. No que incumbe ao que en público ocupa aos medios, o que traslocen moitos asuntos que nos incumben a todos, e que afectan ao sentido da convivencia, é unha vontade reiterada.

O fin e os medios

Púidose ver á propósito do protagonismo do tenis nos días previos ao torneo de Australia. puidemos facernos unha idea do desaxuste que pode haber entre ter gran popularidade, fama e diñeiro, cos comportamentos que corresponde observar ao común dos mortais. En xeral, salvo os moi forofos do raro patriotismo deste mozo servio de nacemento, e monegasco para o que lle convén, á xente do montón gustoulle a reacción do Goberno australiano dispoñendo que estaba obrigado, como calquera que quixese moverse libremente polo país, a cumprir as normas protectoras fronte ao coronavirus. O curioso, rechamante e provocador veu a continuación a conta do alcalde de Madrid quen, aproveitando o boom suscitado na prensa polo servio-monegasco, intentou levar a auga ao seu muiño sen obxección moral ningunha; a fin de facer crecer a “liberdade á madrileña”, viríalle ben a presenza deste tenista nun evento abrileño para atraer a atención mundial. Desde a Idade Media, era vox populi, a partir do comportamento dalgúns frades cos seus campesiños á hora de cobrar as rendas do feudo, que “todo era bo para o convento”. Esta consigna é a que, igualmente, parecen adoptar algúns irresponsables ao cuestionar, partidistamente, como se está xestionando a protección de menores á marxe de se se fai ben ou mal.

Noutro lance non menos glorioso, xa non con motivo das granxas e os seus tamaños, producións e problemas ambientais -que aínda nos fará ver máis fotografías de prometedores representantes públicos ante unha vaca-, senón tras outra cuestión de importancia como a vivenda, volveuse a ver, despois do informe supostamente “neutral” do Consello Xeral do Poder Xudicial, como algúns destes políticos volveron mencionar que se atentaba contra a propiedade privada. Invocar o “sesgo ideolóxico” para referirse como un absoluto sacralizado á privacidad dos bens, é regresar directamente ao século XIX, a antes da primeira lei de expropiación, primeiro gran atentado dos tempos contemporáneos contra a intanxibilidade que entón revestía este construto, como preceptuaba a Economía clásica. Dá a impresión, ao oílo ou lelo -sen meterse nos intríngulis da semántica que nestes asuntos adoitan esgrimir algúns ilustres representantes do ámbito xudicial-, que lles gustaría retrotraer cara á primeira metade dese século a evolución democrática; non lles importaría deixar atrás as primeiras leis e institucións sociais -as que deron forza ao Estado Social-, como garantía e motor destas políticas cívicas; tampouco as de máis tarde, logo de 1945, que configuraron en Europa o Estado de Benestar, que tanta protección proporcionou ás clases asalariadas en xeral. É dicir, cando sentencian e tratan de sentar doutrina, pastorean a un amplo sector de votantes para que presione aos seus representantes no Congreso de Deputados e traten de impoñer un criterio contrario ao que foi o avance social dos europeos, e dos españois en particular. Parece que lles encante ter un Estado diminuído como non sexa para zugar del vizosas ganancias.

Función social da propiedade

Nin sequera na Idade Media, en pleno século XIII, terían cabida algúns destes eminentes instigadores da vida política. Nin Santo Tomás de Aquino llelo torela; na súa tese sobre o “uso das cousas” (Summa Theologiae. IIª. IIae,. Q. 32, a.6) dicía que a ninguén se lle manda socorrer aos demais co necesario para os seus usos persoais ou dos seus; nin sequera a dar a outro o que el mesmo necesita , “pero cando se atendeu suficientemente a necesidade e o decoro, é un deber socorrer aos indixentes co que sobra”, son estes deberes de xustiza?.

Para enmendar o seu afán, deberían relembrar que, cando o káiser Guillermo I anunciou o 17 de novembro de 1881 o pionero programa alemán “de seguridade social” -que enseguida tivo eco nos demais países europeos- tratábase de grantir non soamente “o ben positivo dos obreiros”, senón, ante todo, a orde social colectivo-; non era unha cuestión estritamente de clase, senón proveitosa para todos, que o Estado se implicase -en detrimento da absolutización das ganancias privadas- na asistencia sanitaria, accidentes laborais, innvalidez e pensións: a paz e “seguridade social” ía niso. Este proteccionismo fronte aos perigos do mercado autorregulador, ata tivo eco  Cánovas del Castillo ideoloxicamente máis avanzado que moitos dos que, proclamándose herdeiros seus, falan alto en institucións actuais. Algunha vez máis apareceu neste artigo isto que dixo na inauguración do curso 1890-91, do Ateneo madrileño: “O sentimento da caridade e os seus similares non son xa suficientes por si sos para atender as esixencias do día. Necesitan, polo menos, unha organización supletoria da iniciativa individual que emane dos grandes poderes sociais”. Cánovas viña consensuar a necesidade de que a Política económica estivese atenta ao que hai máis aló da propiedade individual axudando a xerala.

Quen lea o Informe FOESSA-22, recentemente publicado, ten a man unha acreditada enquisa realizada entre sete mil familias con necesidades, moi ben coñecidas polo trato que con elas teñen os asistentes sociais de Cáritas. Unha lectura coidadosa fará ver ver ata que punto estas voces ruidosas que exaltan o egoísmo individual teñen algo meritorio que dicir para que coidemos o imprescindible egoísmo colectivo. De como sexamos capaces de atender aos que máis o necesitan, máis dependerá que mereza a pena o suposto pacto común que representa a CE78, a cal ten, por certo, entre os seus dereitos cidadáns os propios dun Estado Social, e no art. 33.2 deixou establecido que atendésemos “a función social” do dereito de propiedade.

TEMAS: Xustiza distrbutiva.- Estado Social.- Estado de Benestar.- Función social da propiedade.- Ética colectiva.

Madrid, 19.01.2022

Manolo Menor.

O novo ano empezou ruidoso

Haberá que distinguir o po da palla, a falsidade e o coñecemento; salvo que creamos que todo é boa música e non se vexa a diferenza.

Iniciamos un ano, novo na cronoloxía e vello nos xeitos. Agora, ata as vacas, polos e ovellas andan en danza para non ser maltratadas; convertéronse nunha parte do argumentario neste teatriño recentemente estreado, con libreto avellentado e cansino. De querer andar este 2022 con bo pé, tampouco virán mal advertencias antigas.

Hai tendencias nas relacións humanas que xa existían moito antes de nacer as xeracións actuais, e que Twiter, Facebook, Instagram e demais trampolíns para o conto difundisen información axustada á cortedade do que parece querer reiterarse: non me amolen, que o sei todo e a min non me move ninguén do que non sei; non pode ser que as cousas sexan doutro xeito do que eu penso. Todo iso xa existía antes. En realidade, pouco máis pode dicirse se, das aproximadamente trescentas mil palabras que ten o idioma español, gran parte da poboación adicta a estas Redes apenas excede as trescentas, das que moitas son groseiras, outras falsas, e todas se acompañan de moitos emoticons. O tipo de conversación, capacidade comprensiva e crítica do que sucede ao redor é deducible, confire gran emoción narcisista, e pouca intelixibilidade ás conversacións e perspectivas dos supervivintes neste recentemente estreado 2022. Respecto dos díxome díxomes de antes, só engade rapidez e multitude de oíntes.

Narcisismo público

Tampouco é novo que os que están nas táboas do público, que din representarnos, dálles presenza nos medios e, dalgún modo, failles aparecer como exemplo cívico a seguir e votar, non adoiten brillar pola súa capacidade de facernos ver que pasa e cales son os problemas reais que temos que afrontar para saír adiante do mellor modo posible. Non. Seguen esforzándose moito -cos seus equipos de comunicadores- en coidar a súa imaxe diferencial respecto de posibles competidores; o problema ou os problemas que teña “a realidade” axústanos á imaxe que queren proxectar e que, segundo os aconsellan, mellor lle poden valer para facerlles as beiras a posibles seguidores. Coinciden cos medios no obxectivo de facer medrar a audiencia, máis que en proporcionar coñecemento do que din: o medio (ou o posto político) é a “masaxe” e non tanto a mensaxe (segundo anunciaba Mc Luhan en 1967).

O momento actual, con tantos problemas axexando as vidas incertas da poboación, é propicio para seguir con este xogo. Dá igual cal sexa o asunto subxacente; pode ser a produción cárnica española, como pode selo o uso das máscaras, a inflación ou a reforma laboral. É o mesmo; a tendencia dominante non é a de afondar no asunto, ver os elementos que o fan desasosegante e como se podería emendar a súa parte problemática. Iso é perda de tempo; aprovéitase a ocasión para ver que partido se lle pode sacar ao que di ou non di, e debía dicir o adversario, restarlle credibilidade e, no momento oportuno, con todo tipo de artes intermedias, substituírlo e tomar as rendas desde unha óptica supostamente máis aberta aos que puidesen resultar prexudicados coas palabras do outro.

A arte de ter sempre razón

Pódese ir máis atrás, ata Sócrates e a súa época, e quen o prefira, ao prato de lentellas bíblico que fixo que Esaú perdese os seus dereitos de Morgado a favor de Xacob. Nestas alternancias de poder, habituais nas empresas e corporacións, nos debates do Congreso de Deputados, e particularmente nos mítines propagandísticos -que estes días collen forza de novo para boa parte do ano-, non está mal acordarse das trinta e oito manganchas que o brillante filósofo alemán Arthur Schopenhauer deixou recompiladas para saír ben en calquera debate. A arte de ter sempre razón é o seu libro póstumo, publicado en 1864, pero un bo manual que aínda seguen moitos dos que aconsellan aos prohomes de empresa, da política e ata do confesionalismo, nas batallas dialécticas cos seus oponentes e, indirectamente, con cada cidadán, na medida en que os medios trasladan moitas das súas tomaduras de pelo, para que circulen como gran iniciativa de cambio e mellora do mundo.

Como indica este filósofo -de quen alguén recompilou tamén un precioso manual da Arte de insultar, último recurso para tratar de derrotar a un oponente con independencia da verdade-, o fundamento da dialéctica non son as realidades, senón os conceptos, xuízos e conclusións con que formalmente nos referimos a elas. A trampa está en levar a pensar ao oínte a que se esas formalidades, e as relacións que poidan establecerse entre elas, son erróneas, a perspectiva de análise da realidade que ten o outro o é tamén. Non se trata xa que logo, de facer comprender mellor que pasa, por que pasa e como se fai para que cambie a como deba ser unha determinada cousa ou asunto, senón de pillar ao contrario en renuncio. O experto en dialéctica ou herística deste tipo viu que, habitualmente, en canto dicimos adoita haber problemas de acoplamento total de sentido entre o todo e a parte, o principal e o secundario, o esencial e o colateral, entre as causas e os efectos, unha calidade ou a súa contraria, a posesión ou a perda de algo máis ou menos prezada, aspectos todos que sempre entran dalgún modo en todo xuízo ou apreciación. É máis, moitas palabras que usamos nunca expresan do todo as cousas a que nos referimos, como xa estudou Foucault. E, ademais, segundo que as opinións, teses ou xuízos, que emitimos sexan propicios aos intereses e afectos dun dos contrincantes, propician que poidan ser considerados de inmediato equivocados ou falsos respecto dunha suposta verdade da que o outro se sente egrexio defensor.

Tendencias naturais

Unha das diferenzas principais entre democracia e ditadura consiste en que a verdade sexa única ou poida ser plural en como se miren as cousas. Pero, para que ao cidadán lle mereza a pena a pluralidade ha de ser quen de non confundir a verdade coa súa aparencia. En toda controversia, o que adoita estar en xogo, formalmente, son as relacións entre as palabras que usamos, independentemente do que suceda na realidade; e en moitas das que ocupan o tempo mediático e político, a realidade é o que de ordinario trátase de evitar: falar do que realmente sucede adoita ser o de menos en demasiados casos. Doutra banda, cando se advirten estes xogos malabares, non é para escandalizarse demasiado; son estrataxemas que usamos a diario; cando nos vemos acurralados, adoitamos refuxiarnos en verdades máis ou menos xenéricas que valen para case todo, por diversos que sexan os asuntos por separado. Segundo Schopenhauer, “o home ten ata de forma natural a tendencia, cando está en mala posición nunha controversia, a refuxiarse detrás de calquera tópico xeral”; segundo el, sería esta unha lei da natureza tendente a economizar esforzos e, talvez, por iso, en refráns prácticos que tanto valen para un roto como para un descosido. Outra lei que tampouco se debería esquecer é que cando a maioría dos nosos políticos aprecian tan pouco o ensino de calidade para todos os cidadáns, é que lles sae máis barato apontoalos na conciencia que todo irá mellor se lles votan a eles.

TEMAS: Sofismas políticos.- Verdade e mentira.- Dialéctica e apoloxía.- As palabras e as cousas.

Madrid, 12.01.2021

Que teñan un bo solsticio!

O día 21, ás 15,59 hs., a posición do Sol respecto ao ecuador inicia o inverno. Que pasa coa distancia que hai entre o legal e o xusto?

A reclamación dunha familia en Canet de mar polo tratamento do castelán na escola do seu fillo levou ao líder da oposición a dicir que o Goberno está desobedecendo a sentenza xudicial favorable a unha protección máis estrita ao ensino deste idioma en Cataluña; podería acusarlo de varios delitos, por vulnerar o art. 3 e 27 da Constitución, ademais do art. 27 da Carta Europea dos Dereitos Humanos.

Pola súa banda, un fiscal de Xenebra veu establecer, logo de descartar unha misión rogatoria a Arabia Saudita para coñecer a orixe de 65 millóns de dólares de Juan Carlos I, que este non era encausable por un suposto delito de branqueo de cartos. Arquivada a investigación, a inviolabilidade de cando era rei en 2.008 xoga a favor da súa impunidade legal e, xa que logo, deixa para cada cal o xuízo moral que este asunto lle mereza, xunto coa exemplaridade da institución de que foi peza importante o emérito.

Noutra orde institucional, na “comisión Kitchen” que o Congreso de Deputados ten aberta para pescudar presuntas responsabilidades do partido que lidera actualmente a oposición no uso de fondos de xeito legal ou ilegal -e os “pufos” correspondentes- , o que se puideron ver e escoitar son habilidades de enquisadores e Rajoy para que, entre mil estrataxemas, quedase de manifesto a habilidade de manexar o silencio e que ninguén se decatase de nada, nin sequera de se eran ficción ou realidade os implicados e tres sentenzas xudiciais.

Desentendementos

Cada un destes asuntos ten detrás un conxunto de referentes lexislativos que, segundo sexa o xuíz, poden ter un veredicto xurídico ou outro, ambos perfectamente legais se a técnica xurídica é impecable. Estamos afeitos  a velo nun asunto que, como a prevención pública da pandemia, toca aínda máis directamente a protección da vida dos cidadáns, con diverxentes sentenzas nunhas ou outras Comunidades autónomas. Logo de corenta e tres anos da última restauración democrática, en 1978, temos encomendados ao desentendemento xudicial bastantes discordancias políticas ás que o sistema xudicial tampouco poñerá arranxo. Por iso seguiremos discrepando no que é xusto e o que é legal, amparados en que a lei é a democracia e que sen lei onde iriamos parar.

Adoita ser penoso, por tal motivo, seguir un debate parlamentario en que saian a relucir cuestións xudiciais duns ou outros partidos; por moi encumiadas que estean as institucións de que falan, cando din que son os alicerces do sistema é difícil non acordarse de Sansón e os alicerces do templo e que non se afaste a valoración relevante que deba asignarse á CE78. Entre outras cuestións pendentes, nos últimos tres anos volvéronse especialmente lamentables as decisións que afectaron a órganos principais do sistema xudicial, e aos desacordos vixentes respecto ao órgano central da xudicatura.

Aínda que cada cal poida pensar o que queira, nalgunhas instancias é dado advertir que prosegue a melancolía. Antes de 1789, cando o poder era incuestionablemente absoluto, os reis tiñan o seu “peto secreto” para xestionar asuntos que estimaban arriscados se se facían públicos ante os súbditos; non fosen decatarse de que non xustificaban a fidelidade que debían á misión que polo menos teoricamente tiñan encomendada de atender á súa “felicidade”. Xa empezara a ser arriscado xogar coa falta de seriedade nese campo cando no horizonte se empezaban a albiscar os “dereitos de xentes” e, con eles os primeiros indicios do que no último terzo do século XVIII ían ser “os dereitos do home e do cidadán”. Polo si ou polo non, os libros de educación de príncipes xa se encargaban de corrixirlles posibles caprichos.

Restricción mental

Para previrse das pretensións de igualdade cidadá, aínda que case só fóra ante a lei -e sen entrar en detalles de como se executaban nos tribunais-, tamén florecera unha doutrina que permitía a evanescencia ao falar de asuntos en que se puidesen prexudicar os intereses do que falaba. A “restricción de conciencia” era un artefacto de honesta mentira que os confesores menos rigoristas da moral confesional -nunha sociedade de cristiandade como era Europa, e España en particular- permitían e, ás veces, aconsellaban.

Polo albiscado estes días pasados, por moito que avancemos en non se sabe ben que, por estar vivos a finais de 2021, non parece que o ritmo dos comportamentos morais colectivos, a ética común e o seu reflexo en esixencias concretas da convivencia, progresen moito. Estas esixencias adoitan ser motivo de liorta permanente, especialmente cando incumben directamente a negocios, asuntos ou cuestións en que a ganancia e o interese económico dalgúns cidadáns non tan iguais como os demais andan por medio, que é case sempre. Poida que por iso mesmo, en situacións de risco como a que está suscitando a 6ª onda da Covid-19, as institucións a que corresponda deixen á elasticidade da nosa “responsabilidade” a resposta axeitada.

Agora que se achega o Nadal e parece que todos, guiados pola cíclica nostalxia dun imaxinado paraíso perdido, se senten inclinados a desexar o ben e a paz ao seu próximo, non estaría mal que, polo menos as institucións, tratasen de corresponder coa honesta exemplaridade de quen as rexen ao que demandan os que as sosteñen.

 Bo Nadal! Bo solsticio de inverno!

TEMAS: Exemplaridade política.- Restrición de conciencia.- Dereitos cidadáns.- O legal e o xusto.- Responsabilidade cidadá.

MMC (Madrid, 16.12.2021). 

Actualizar os Acordos co Vaticano?

A nova embaixadora no Vaticano pronto poderá certificar se o sistema educativo ha de seguir como se acordou en 1979.

O nomeamento de Isabel Celáa como embaixadora no Vaticano, entre os moitos comentarios que suscita, tanto respecto de a súa preparación para o cargo, como a se se trata ou non dun premio á súa traxectoria, sen dúbida traerá a colación a oitava lei orgánica sobre educación escolar que promoveu desde o Ministerio de Educación. Son notorias nesa lei, cuxo desenvolvemento curricular está en marcha, determinadas limitacións, das cales una das máis notorias é a da relación entre Ensino Público e Ensino Privado e, detrás, os Acordos do Estado Español co Vaticano.

Desde 1851… e antes

Mencionaranse os problemas de comunicación que lle xerou o pretender poñer en claro os límites da “liberdade de elección de centro” e, sobre todo, o reparto de recursos presupostarios que prescriba o entendemento do art. 27 da Constitución de 1978. Segundo se faga, a universalidade e a liberdade educativas terán un axuste ou desaxuste máis apropiados e, por conseguinte, unha equidade democrática propia ou impropia.

Con este nomeamento veñen ao recordo, tamén, non só as personalidades dalgúns dos embaixadores anteriores no mesmo destino, con disparidades como as que representan Gonzalo Puente Ojea e Francisco Vázquez, entre os nomeados polo PSOE, e sobre todo Marcelino Oreja, o muñidor dos Acordos de 1979, na etapa de UCD, que reiteraron aos eclesiásticos unha función “fundamental” -a palabra sae varias veces no documento- no sistema educativo español. E de máis atrás, apíñanse, así mesmo, os ministros de Educación que anteriormente houbo na etapa preconstitucional e da Transición, case todos ligados a organizacións eclesiásticas en que o confesionalismo católico tivo total hexemonía nese departamento ministerial. Despois de que Sainz Rodríguez lle dese un envorco ao “Segundo Ensino” en 1938, mudando incluso o nome da etapa a “Ensino Medio”, Joaquín Ruiz Giménez, que tratou de reorganizala en febreiro de 1953 logo de acordala cos bispos, negociar desde dous anos antes o Concordato que se rubricaría en agosto; a lista destes ministros ata a o goberno de Suárez é longa e, despois, aínda houbo outros significados na mesma onda, un deles ata ex-profeso nunha das congregaciones dedicadas ao ensino.

Quere dicirse que, en non poucos aspectos, o nomeamento de Isabel Celáa, ademais de seguir á inversa o camiño de Don. Joaquín, prosegue unha marcada tradición en que a educación española está intimamente relacionada cos obxectivos da Igrexa en España. Se se repasa o século XIX, cando en 1857 o ministro Moyano sacou adiante a primeira lei xeral do sistema educativo español, xa naceu condicionada polo que dicía o Concordato de 1851. O seu art. 1, recoñecía á Igrexa católica a exclusividade confesional da nación, e o art. 2 establecía que “a instrución nas universidades, colexios, seminarios e escolas públicas ou privadas de calquera clase, será en todo conforme á doutrina da relixión católica, e a este fin non se poñerá impedimento ningún aos bispos e demais prelados diocesanos encargados polo seu ministerio de velar sobre a pureza da fe e dos costumes, e sobre a educación relixiosa da mocidade aínda nas escolas públicas”. En compensación, o Vaticano, en plena segunda Guerra carlista, xa recoñecera en 1848 á raíña Isabel II como lexítima e, doutra banda, aceptaba a situación que se creou coa desamortización de moitos bens eclesiásticos. Pronto a Lei Moyano recoñeceu que as ordes relixiosas establecidas legalmente en España poderían abrir colexios de ensino (art. 153); aquel Concordato estivo vixente ata 1953 -en que se restauraron as relacións anteriores á Constitución de 1931- e, de entón acá, vimos debatendo sobre “liberdade de elección de centro”, cuestións dubitativas do currículo e outras perplexidades que segue tendo o sistema educativo español.

Aconfesionalismo e LOMLOE

O problema é que, con tales implicacións, a cantos aspiran a vivir nun país democrático, fáiselles difícil non ver no “aconfesionalismo” estatal con que se arroupou a presenza constitucional dos intereses eclesiásticos, unha intromisión inadecuada no sistema educativo posterior a 1978. Sen contar a do PP, herdeiro da antiga AP e as súas connotacións, a historia das políticas do PSOE neste terreo foi ambigua e dependente sempre de que, segundo estea na oposición ou no goberno, é tornadiza e oportunista; el deu carta de natureza aos colexios concertados na LODE (1985) e ao aumento do donativo á Igrexa na casiña do IRPF e, en virtude da súa xestión política, desde a Transición política ata o presente, se se quitan do medio os debates en torno á Relixión e ás implicacións do confesionalismo católico nas discusións e debates, pouca modernización real ten o sistema educativo; as faltas de acordos nos tan demandados “acordos” soan cada vez máis a unha historia decimonónica.

Malia que os crentes católicos practicantes están en mínimos históricos, o partido socialdemócrata gobernante, logo de terse apuntado en febreiro de 2018 a subscribir, na Comisión de Educación do Congreso, unha proposición non de lei en que se ían a “denunciar e derogar” os Acordos, no seu recente 40º Congreso acordou tan só “actualizalos”. Esta parece que vaia a ser, polo menos en parte, a xestión encomendada a Isabel Celáa no Vaticano.

De momento, se a LOMLOE vale para interpretar o alcance da súa nova actividade, as restriccións que propón esta lei a un esaxerado modo de executar as políticas educativas da LOMCE non han ter en conta que, no segundo nivel de decisións, as autonomías de tipo conservador na xestión controlan un 70% do alumnado, e teñen agora -como todas- un 10% máis de competencias curriculares. A cuestión principal con que se atopará Celáa ante o Vaticano seguirá sendo a da medida en que poderá defender o crecemento real da equidade no sistema educativo e, xa que logo, a fortaleza dunha educación pública para todos. Pode enrocarse na súa non defensa e, proseguindo a súa subordinación á privada, lles facilite o traballo aos conservadores cando volvan ao poder no Ministerio da madrileña rúa de Alcalá.

TEMAS. Acordos de 1979.- Concordato de 1953.- Concordato de 1851. Lei Moyano.- Liberdade de elección de centro.

MMC (Madrid: 09.12.2021)

Tralas COMPETENCIAS hai mundos implícitos non abordados

O problema de toda reforma educativa é a súa implementación; se non se cambian rutinas do pasado, o valor que engade ao sistema é anodino.

Tralos proxectos recentes para regular os currículos escolares da LOMLOE, non existe unha liña divisoria entre o mundo da vixilia e o dos soños. Supoñer logrados desenvolvementos que non existen nin se esperan, dá pé a non saber ben se se soña ou se está esperto.

Adoita presupoñerse que, por pasar por unha escola, un colexio ou un instituto -e non digamos se se ten acreditación universitaria-, sábese sobradamente sobre dos problemas educativos; adornado con mirada crítica cara a case todo o vivido na adolescencia, préstase a extrapolar inaxeitadamente unha experiencia. A simple distancia temporal aconsella prudencia ao tratar de entender como debera ser unha educación democrática agora mesmo; no xogo entran bastantes máis imponderables dos que o simple paso polo sistema escolar poida captar, uns de tipo institucional e outros moitos de carácter máis estrutural aínda, ata cun compoñente político ineludible, todo o cal pesa bastante máis que o rozamento individual coa escola.

Mellorar outra vez

Tampouco adoita ser moi distinto cando se oe ou le aos que, por razóns variopintas, están implicados na difusión de cada reforma. De entrada, xa é raro que, para Educar no século XXI, haxa estrañas coincidencias nas mensaxes dalgunhas editoriais e os obrigados por cargos administrativos ou políticos a difundir a boa nova que a actividade docente debe ter en conta. As razóns da mercadotecnia que ambas tramas administrativas poñen en xogo non xustifican tantas coincidencias como mostran na venda do novo produto.

Aínda por riba, os que teñan curiosidade polo pasado recente da educación española e non teñan alerxia a ler os prólogos das tropecentas reformas que houbo no ámbito escolar dos últimos cincuenta anos, sen ir máis atrás verán que os tópicos son, ademais, os mesmos de sempre e case intercambiables. Sempre son para “mellorar”, sempre porque o piden as novas circunstancias, e sempre co suposto de que haberá “recursos e materiais” para que aos docentes –“elemento central do sistema educativo”- lles resulte máis doado a nova configuración que se pretende dar á actividade na aula.

Nestes casos, a mensaxe que deixan os que falan ou escriben é a dos ventrílocuos obrigados a ser a voz do seu amo para que digan o que se debe dicir, sen que se noten as prevenciones e cautelas. É dicir, que xogan a modernizar o concepto da educación deixando que o precepto a cumprir siga practicamente idéntico a como está. Poida que esta sexa a razón pola que o sistema escolar que se pregoa agora seguirá estando toco e coxo en demasiados aspectos, porque a nova lei educativa -a oitava de rango orgánico logo da CE78- segue virando de modo excesivo en torno á repetición de vellas palabras xa existentes en vellos prólogos lexislativos. Non explica, con todo, que ingredientes principais -que todos saben fundamentais para que isto funcione-, non se toquen ou se encomenden a un futurible inespecífico, que ben pode ser un ano, unha década, corenta anos ou a eternidade.

Formación..Privada

É un xeito de proseguir coa tradición da desidia: o CAP (Certificado de Aptitude Pedagóxica) establecido para os profesores de Secundaria a Lei Xeral de Educación en 1970, estivo vigente ata que o Plan Bolonia obrigou en 2009 a transformalo, sen que gran parte de que aqueles que desde nestes doce anos tiveron obrigación de acreditar este requisito poidan certificar que atoparon a pedra filosofal para ser bos profesores. Esta última lei, ademais, xa se prevén cun ano de distancia para afrontar esta formación, e encomenda, xa que logo, ao voluntarismo de cada profesor, o éxito que poida ter na aula a súa ansiedade de reforma.

Máis aló da retórica, a ningunha das leis reformistas anteriores, preocupoulle a fondo a preparación axeitada do profesorado responsable de executalas na aula, nin se os seus excelsos obxectivos ían pasar de bonitas declaracións. A quen sempre motivaron moito, con todo, foi ás editoriais e as súas terminais operativas, que aproveitaron o fértil nicho dos cambios reformistas, para repetir o vizoso negocio da súa “colaboración privada”. Antes de que o Ministerio ou as Autonomías expliciten a súa decisión práctica de cambio, con medios reais para que os profesores e mestres xa se están implicando en sacarlle partido a esta ocasión.

As “caixas vermellas” da LOXSE, aínda que caras, saíron baratas se compara o seu custo cos recursos que houbese que mover para formar e dispoñer nos docentes suficiente masa crítica para xeneralizar en serio as implicacións que conlevaba “avaliar” no canto de “examinar”, “currículo” no canto de programa e, polo tanto, que era “educar” e non ser tan só “ensinante” ou “profesor” dunha materia ou asignatura. Agora, o emprendemento editorial xa está activando boa parte dos desexos de moitos afectados neste xogo, cando entón quedou coleando qué puidese implicar na flexibilidade interna dun centro o facer un “proxecto educativo”, traballar por “proxectos” ou, como fundamento, que cada docente dun claustro deixase de ser unha illa dun arquipélago raro, desconectado e amorfo xunto a outras illas, cada cal coa súa rutina, e ninguén se ocupe de se o que fai no aula é ou non acertado para que o valor real da súa achega colaborativa á eficacia do sistema sexa digna de ser considerada.

Competencias

Haberá dispostas xa novas burocracias que todo o mundo cumprimentará ata on-line, pero agora que se aposta por que as COMPETENCIAS polaricen as pretensións desta reforma, sen atender coherentemente aos demais ingredientes debidos, córrese o risco de repetir o pasado. Sen que quede claro cal é compensación que aos docentes lles vai a supoñer o esforzo por asumir o que deben implantar nas aulas, unha simple información como a que está empezando a circular seralles absolutamente insuficiente para implicarse. Cantos estean afeitos aos CONTIDOS da súa área de traballo -sempre os máis cruciais do sistema- e que os dos outros docentes tamén son fundamentais, seguramente entenderán que este organizador queda ao albur de imponderables aleatorios. Sen ir máis lonxe, a mercé de que encaixen ben -máis aló de novas formalidades- interrelacións as do puzzle que se pon en marcha para que o alumnado saia beneficiado. A traduións que esixe esta nova conceptualización do quefacer nas aulas, desde o Ministerio ás Autonomías darán múltiples claves de realismo; o paso seguinte, desde as versións autonómicas á implementación das súas virtualidades na vida real das aulas en cada centro, por desexable que sexa que se axuste e funcione ben, de momento non hai garantía. A situación parécese á que fixo sentir de cerca á Covid-19 nas súas distintas mutacións: Que pasaría se só tivésemos a “vocación” voluntarista dos mellores profesionais da medicina?.

TEMAS: LOMLOE.- Competencias educativas.- Formación do profesorado.- Cultura escolar.- Papel das editoriais.

MMC (Madrid: 01.12. 2021)

Os deseños curriculares como pretexto

Falar ou escribir sobre este asunto non sempre é signo de querer os mellores valores sociais para a escola de todos

É habitual, sobre todo en redes sociais, non dar conta de diversos prexuízos que se aceptan como dogma inamovible ao verter opinións. Montaigne dicía que adoitamos sorprendernos do que non coincide coas nosas credulidades e que, ata despois de ver que algo non é como imaxinaramos, cústanos cambiar. É moi frecuente, ademais, sobreentender que a nosa idea é a mellor para resolver unha cuestión e que, se non é coa nosa postura, son outros os que cegan o camiño da verdade. O problema é que, con tal actitude, o que poidan pensar ou dicir os demais non merece consideración ningunha.

Os selectos

Que hai opinións e opinións non é difícil de ver en asuntos educativos e, por suposto, á propósito de currículos como os que se están desenvolvendo para a LOMLOE. O rechamante, desde os anos noventa para acá, é que abundan as ocupadas na brincadeira máis ca na análise, lanzadas por supostos cazadores sorprendidos por “novidades” -un nome de mercería ata hai pouco- moi repetitivas do mesmo, pois sempre tenden a ridiculizar aspectos da transversalidade educativa como a equidade democrática e outras afíns. Dan a entender, deste xeito, que as actitudes sociais a coidar son competencia educadora das familias e, xa que logo, se o sistema educativo trata de ocuparse delas sería unha intromisión indebida. Seguen no ronsel de moitos pais que, nos anos 20, non querían que as súas fillas fosen á escola porque, se non era para escribir a un posible noivo non elixido polos pais, para que querían saber escribir? Non é raro por iso que, non hai moito, máis dun problema xere a Xeoloxía nun centro educativo por non coincidir as súas datacións coas da lectura literal do Xénese que facía o catequista de Relixión. A este paso, con tanta xente para a que estes asuntos son intanxibles e, ademais, “cuestión parental”, as escolas tal como se quixeron coa Ilustración sobrarán.

Poida que a formulación oficial dalgúns ítems nos currículos escolares últimos non sexa a máis literaria, pero non por iso carece de sentido que fagan explícito que, por exemplo desde Matemáticas, se poidan tratar, ao fío dos seus saberes instrutivos, outros propiamente educadores e evitar, de paso, que esta área sexa un punto negro para segregar alumnado. É mágoa que siga habendo persoas que consideren de boa educación ser indiferentes a que haxa un 40% de alumnos e alumnas que, sexa cal for o que lles ensinen e como se faga, sempre irán ben; talvez pensen que os seus fillos ou fillas xa naceron para ese lugar privilexiado da campá de Gauss e que así os manteñen no ranking dos selectos, á marxe de todos os demais.

No entanto, un sistema educativo que se prece de democrático ten obrigación de ocuparse tamén do outro 60%, se non é inxusto e non ten sentido que exista para privilexiar a unha minoría. Os que sosteñen como fundamento educador ese tipo de selección -tan dependente do capital cultural familiar en que se nace- adoitan dar por suposto que o que hai que ensinar e o como facelo é o de sempre. Nin lles importa que deba facer o sistema para remediar a desigualdade de partida, nin a mobilidade que a historia educativa haxa ter; no seu esquema mental, todas as variacións que houbo desde o século XIII son un retroceso, porque cada vez foi máis difícil invocar a unicidade da verdade e non seguir tratando de dominar a intelixencia dos demais. Se se vísen no apuro de ter que actualizar o seu relato, o constitucionalismo do seu punto de vista non pasaría do que a Constitución de Cádiz anunciou no art. 366: “En todos os pobos da Monarquía estableceranse escolas de primeiras letras, nas que se ensinará aos nenos a ler, escribir e contar, e o catecismo da relixión católica, que comprenderá tamén unha breve exposición das obrigacións civís”.

A campá de Gauss

E talvez fóra así se non houbese desde entón excesivo sufrimento inútil, do que Goya foi boa testemuña, que Castelao imitou sinalando o paso de Atila por Galicia. Antes de falar do currículo, os aprendices de bruxo deberían saber que o propio concepto de “currículum escolar” obrigatorio é un construto cunha historia curta, dos anos setenta a noventa para acá, en que pretendeu deixar fóra de xogo outros máis antigos como “programa” ou “exame”; sen cambiar nada real nas aulas -pois durante moitos anos seguiuse facendo case o mesmo-, impúxose na xerga xunto ao de “avaliación”. E parecido sucedeu -desde mediados os anos sesenta- con termos que, ao compás da tecnocracia dos plans de Desenvolvemento, explicitaron conexións latentes da educación coa economía produtiva; algúns, de signo taylorista, como “traballo por “obxectivos” e “proxectos”, outros de aire máis propiamente neoliberal, como traballo por “competencias” e similares, que centraron a eficiencia non en “educar”, senón no logro do “capital humano” máis apropiado para a competencia, como deixou ben explícito a LOMCE (2013). Esta é a inclinación máis afinada do sistema sobre a que non cabe o cachondeo, pois propicia a selección e o pasotismo sobre a parte baixa da campá de Gauss, esa enorme cantidade de alumnado que aínda que repita non titula e é carne de canón para a uberización da precariedade laboral.

Destas cuestións -e doutras igualmente reais que xeran contradicións hiperrealistas- os opinadores propicios á burla nada falan. Aínda que se se mira, non inventan nada; nos anos sesenta cando apareceu Acevedo ocupándose do Despiste nacional, na onda ética do que fixera en “o cárcere de papel” da Codorniz, ou Luís Díaz Jiménez coas súas Antoloxías do disparate, aínda nos oitenta -a pouco da Lei Xeral de Educación de Villar Palasí-, tiña graza rirse?, pero para chorar, porque había por medio un déficit escolar de tal calibre que os Pactos da Moncloa non tiveron máis remedio que certificar en 1977 a dificultade de varios centos de miles de menores de 14 anos para estar escolarizados; aqueles contrastes eran o oxímoron da retórica educativa de 40 anos. Agora, no canto de tanta xolda, cando a escolarizacíón é total merece a pena preguntarse, como fai Rafael Feito: Que fai unha escola como ti nun século como este? (Catarata: 2020), e igual interese teñen estudos relativamente recentes de Carmen Rodríguez sobre Políticas educativas nun mundo global (Octaedro: 2019) e Políticas educativas e xustiza social (2013). Proporcionan información relevante para ter criterio sobre a boa dirección que debería ter o currículo do alumnado e, ao tempo, se a formación que han de ter os que se encarguen dos procesos educativos nas aulas, é a axeitada ou se segue sendo para chorar.

O desdén

Por iso é penoso que os que desdeñan as esixencias dun ensino democrático actual traten de divertirse con estes asuntos. A partir de prexuízos decimonónicos sobreentenden que os dereitos humanos non teñen por que estar na escola e, como afirma Javier González, un mozo investigador de Murcia, nada obxectan a que a educación aínda siga, en 2021, “configurada como un servizo público impropio, como un servizo público de segunda categoría”, cando a súa outra rede, privada e concertada, “non está legalmente obrigada a escolarizar en zonas de difícil cobertura (como o medio rural), e na práctica consegue evadirse en moitos casos da súa obrigación legal de escolarizar ao alumnado con dificultades ou baixo nivel socioeconómico”. Nin sequera nos contos máis agres casa ben que un de cada tres cativos e cativas estea en risco de pobreza; Cantos máis deberán estar ao alcance de deseñadores de currículos educativos en que dea igual unha cultura escolar trasnoitada, para que dea máis risa?

TEMAS: Ensino democrático.- Currículo escolar.- Avaliación.- Servizo público impropio.- Xustiza distributiva.

MMC (Madrid: 24.11.2021).

Os insultos distintivos circulan demasiado en política

A palabra “aquelarre”, asociada a bruxería, expresa anceios segregadores, desleais coa CE78.

Se un non quere, non ve nada, deixa que todo siga igual, pero non por iso cambia “a realidade” no que teña de problemático ou desacougante para as nosas vidas. En tales casos, salvo que se queira partir de que nada é cognoscible nin merece a pena coñecerse nada, só cabe preguntarse que será “a realidade”, se algo que está máis acó dos nosos soños -que se soña a si mesma, como dixo Pedro Salinas-, ou se é un conxunto observable, analizable e interpretable para saber a que aternos ante algo que nos afecta queiramos ou non.

Capital cultural

Como non nacemos coa predeterminación de sabelo todo, e ímonos facendo aos poucos cun “capital cultural” do que vivimos, que sexa realmente “a realidade” ten moito que ver con como nos educaron. E claro que non todos temos o mesmo capital cultural, porque non todos tivemos a mesma sorte á hora de nacer. Con todo, hai partidarios de que prosiga a desigualdade de partida nos sistemas que dispoñamos para educar ás xeracións novas; non é raro, xa que logo, que aos sexan educados selectivamente na distinción, non lles guste o que non coincide cos soños en que os educaron. Ha de dicirse, ademais, que, por pura lóxica, non son poucos; case todas as xeracións anteriores a 1984 -en que empezou a normalizarse que non tiña sentido que a metade da humanidade fose educada separadamente da outra metade-, en todos os colexios e institutos, escolas e demais centros educativos españois educábase a diferenza. Cara a esa data, na etapa de Maravall no Ministerio de Educación, normalizouse a coexistencia de mozos e mozas nas mesmas aulas. Desde a Lei de Ensino Medio de 1938 en diante, todas e todos os que acadaron a ter praza escolar -non se esqueza que ata case o ano 90, non se acadou ter escolarizado a todo o alumnado inferior aos 14 anos-, foramos educados mirándonos como estraños; elas cos seus labores domésticos, e eles no seu fervor masculinizante, mentres o cura de Relixión alimentaba unha versión patriarcal de homes e mulleres. Non se esqueza tampouco que aínda en 2013, a LOMCE volveu a propugnar estas distincións, que aínda colean en colexios partidarios de que non se mesturen nenos e nenas .

É dicir, que os tabús inconfesos de moitas xeracións atrás están orgullosas da suposta naturalidade de que sigan reproducíndose estas cousas, como moi expresivas de “a realidade”. Non deberiamos, pois, estrañarnos demasiado de que haxa españois e españolas empeñados en demostrar, de modo oportuno e inoportuno, a súa extrañeza de ver mulleres dispostas a exercer os dereitos igualitarios que a CE78 lles recoñeceu e que leis posteriores -de rango orgánico algunhas- volveron a reiterar, concretar e ampliar. Esa independencia na igualdade parécelles demasiado, e gustaríalles recuar a como foron estas cousas antes, cando elas facían enxovais para xustificar o “servizo social”, ou cando antes de 1931 -e recuperado en 1976- nin votaban, porque o que estaba establecido era que debían ser sumisas, obedientes e menores de idade sempiternas, pendentes da casa e o marido. No século IV a. C., Aristófanes xa deixou escrito na Asemblea das mulleres como as vía a elas mellor preparadas para participar en política e administrar os bens comúns de todos. Talvez por ese temor, os máis pagados de si mesmos, cohibidos respecto de a suposta superioridade en que os educaron, aproveiten calquera circunstancia que lles depare “a súa realidade mental” para volver, volver e -como o tango triste- seguir volvendo a como sempre debían seguir sendo estas cousas.

Aquelarre

Este é o “aquelarre mental e cultural” resultante das estratexias educativas que, logo da LOECE de 1980, seguiron favorecendo os “idearios” privados e que aí seguen, en nome da “liberdade de elección de centro” como o máis “natural”, referendado por textos ancestrais descontextualizados para que todo confesionalismo lles dea máis razón. Sería desexable que os que pregoan o “PIN parental” e similares xeitos de educar na distinción, no caso de que queiran protexer ás súas fillas e fillos de todos os conspiradores do mal, lles lean polas noites as historias sobre o trato que a Inquisición daba ás que chamaban “bruxas”. No século XVII, procesos como o de Zugarramundi tiveron moita presenza política e cultural; tanta que o posible inventor do traslado do significado de “aquelarre” como terra de cultivo, a reunión satánica -de bruxas e brujos-, alcanzou a ter éxito co deslizamiento semántico; tanto que aínda soa mal cando políticos de agora mesmo usan esta palabra para falar de mulleres que deciden actuar conxuntamente na esfera pública.

A connotación que queren trasladar ao noso subconsciente é a de “bruxas” no seu sentido máis pexorativo. Antes de meternos nese xardín -en que ansían meternos- protéxanse lendo As bruxas de Salem, que Arthur Miller estreou en 1953, en pleno macartismo americano. Aproveitando a analoxía duns xuízos que, contra unhas supostas bruxas, habían ter lugar en Massachusetts en 1692, Miller advertía aos espectadores da súa obra teatral sobre os riscos do extremismo, os falsos testemuños e a intromisión desleal nas liberdades individuais, as que se se suprimen arruínan a vida da xente.

A “realidade”

Os cidadáns temos dereito a saber que opinan os nosos políticos sobre a “realidade”, e por moito éxito twiteiro que lles poidan deparar disparatadas alusiones a reunións como a que estes días fixo que algún amentando a palabra “aquelarre”, non teñen dereito a confundirnos. Se non saben que “realidade” convén á maioría dos españois e españolas ou teñen lapsus fortes como este, mellor sería que se calasen: empezan por esnaquizar a semántica, seguen coa sintaxe e acabamos todos feitos unha lea. Se estudaron en colexios tan selectos como din, proben a falar razonablemente e, no canto de dar voces resentidas, intercambien ideas, análises e solucións sobre a dura “realidade”. Se non nos toman por ignorantes, verán que todos gañamos en convivencia.

TEMAS: Macartismo.- Patriarcalismo.- Segregación.- Coeducación.- CE78

MMC (Madrid, 18.11.2021).

As palabras non son as cousas

As reformas das palabras son máis baratas que as dos problemas, permiten ata evadilos e dilatarlos, coma se non se puidese facer máis.

É vella a pregunta daquel xuíz a unha testemuña: “Viuno ou non o viu?”, á que este responde: “Por unha banda, xa ve, e por outro que quere que lle diga”, con evidente desconcerto para o interlocutor. Michael Foucault deixounos advertidos a mediados dos sesenta que as palabras e as cousas non sempre van ao unísono; é frecuente que as primeiras se usen para disfrazar e terxiversar as segundas, co cal a conexión para que as nosas neuronas armen un honesto coñecemento do que sucede, facernos cargo e decidir que facer, colapsa ou racha.

As palabras e as cousas

Este disfraz xa tivo clientes en Grecia e Sócrates pagou caro que houbese xente en disposición de torcer decisións graves a conveniencia. Non fai moito, o lingüista Lakoff deulle un repaso en 2007 a moitas das políticas neoliberais que levara a cabo Reagan e veu a advertir do coidado a ter cos marcos conceptuais das palabras; hai verdadeiros equipos de especialistas en terxiversar o sentido das máis prezadas e levalas a que signifiquen algo moi distinto do que en leal conversación cabe entender; xa que logo, Non penses que é un elefante, podes estar ante un trileiro que xoga coa túa inxenuidade.

Nos asuntos que tratan os políticos na prensa, no parlamento e na lexislación, este xogo mutante é incesante e merece a pena prestarlle atención. Acábase de ver, por exemplo, respecto da cuestión da “reforma laboral”, que se acabou centrando en se se trataba dunha “derrogación” -o que levaba consigo dar marcha atrás no que dispuxeran polo menos os dous gobernos anteriores-, para facer algo que fose supostamente máis xusto e adaptado á nova realidade do emprego, ou se se trataba dun lifting máis lixeiro, indeterminado e menos contundente: unha “actualización da normativa laboral”. Niso queda esta “reforma”, facendo viva unha vez máis a volatilidade semántica de “as palabras” respecto de “as cousas”, tan distintas no modo de chamarse na linguaxe chá por uns e por outros.

Esa vía de desencanto coas palabras iniciouse igualmente, entre outros moitos asuntos, con motivo das pensións, en que o núcleo verbal “acordo”, en repetición do tantas veces recordado “Pacto de Toledo”, volverá traer ao debate semántico quen paga máis, como se paga máis, os tramos a ter en conta á hora de percibir as pensións e, sobre todo, que relación va ter as pensións públicas coas de índole privada, tan queridas polos bancos e outros axentes sociais con gran peso no día a día da xestión do poder. O resultado do debate semántico xa se adiviña.

Acordos e desacordos

Vímolo respecto de os “Acordos do Estado Español coa Santa Sé”. A súa “reversión” entretivo a moita xente desde o ano 2013, por non mencionar a cantos, antes de 1976-79, se opuxeron a que se realizasen. O PSOE, logo de anunciar para o seu 40º Congreso a súa  “revisión”, tras moitos anos dando marcha atrás só alcanzou a concretar que tratará de “actualizalos”. Xa viramos como se apeaban da proposición non de lei a que se apuntaron na Comisión de Educación do Congreso o 22.02.2018; cos seus socios no “Goberno de progreso” acaban de esquecer que o documento dicía: “denunciar e derrogar estes Acordos”, porque continúan limitando ao sistema educativo -e as liberdades da sociedade civil- de xeito desacorde cun sistema democrático, igual que as coartaron os concordatos que rexeron a vida dos españois antes de 1975.

Con esa ética oportunista “de dicir hoxe unha cousa e mañá todo o contrario”, aos nosos políticos e opinadores impórtalles pouco a nada exemplar democracia participativa que pode exercitar a súa propia militancia. No campo educativo vén sucedendo -de sempre- algo similar. Non só é que a continuidade deses Acordos siga sendo un coadeiro para a non equidade educativa, como o foron aqueles concordatos, e que os recursos públicos se sigan empregando de modo desigual e ao servizo de intereses privados como na etapa franquista. A base conceptual que rexe as palabras usuais para mencionar asuntos e problemas neste campo se terxiversan e non teñen valor. Confesionalismo/ aconfesionalismo, Privada/ Pública, Liberdade/ Regulación, son pares que perden coherencia na confusión magmática da extensión semántica das palabras. Términos de dereito e igualdade -amparados polas grandes declaracións universais- como “segregación” ou “exclusión”, quedan no baleiro; puido verse, por exemplo, con motivo da “reconstrución da Covid-19”, en que as medidas decididas polo Parlamento para a Pública irán, “sen segregar”, tamén á Concertada, obviar que son dous conxuntos disxuntos que só comparten a codia dalgunhas formalidades.

Nominalismo reformista

Esta liña de gobernanza segue no fio do puro nominalismo escolástico, herdeiro do bizantinismo de andar a golpes por cuestións como “natureza”, “esencia” ou “persoa” desde os tempos de Teodosio o Grande no último terzo do século IV. Parece dar fundamento aos profesores de Filosofía, que, interesados en “axudar a pensar” non ven ben representada a súa presenza nos deseños curriculares que estes días se debaten no Consello Escolar e outros foros. A súa confianza nas reformas do sistema educativo merece loanza, igual que as de cantos docentes se ocupen de ver que hai do seu.

Pero, a estas alturas da oitava lei orgánica que xa regula o sistema escolar, a historia real das “reformas educativas” aconsella non ser fetichista e non crer que vaian en serio ao fondo dos asuntos. Na longa duración dos miles de veces que “plan de estudos” aparece no corpus lexislativo de educación -desde antes de 1857-
a súa “natureza anfibolóxica, crecentemente deitada a ser o contrario do que din que é, redúcese a administrar neolinguaxes en que os problemas estruturais que pivotan sobre o día a día das aulas públicas deixan a salvo ás outras, máis ou menos como as rebaixas (outra palabra viscosa onde as haxa).

TEMAS: Neolinguaxes.- Reformas.- Derrogacións.- As palabras e as cousas.-Acordos e desacordos.

MMC (Madrid: 10.11.2021