As cambiantes circunstancias reavivan as invocacións á pedagoxía

Tratar de que se acepten cambios sen protestas implica tratar de convencer ao persoal do bo que é facer as cousas doutro xeito .

 

A instrumentación de medios para convencer dun cambio ou unha revolución non é nova. Case nada o é. A publicidade e a propaganda son tan antigas como as táboas cuneiformes; de tempos próximos, cabe lembrar imperios mediáticos construídos no século XIX, condicionantes de políticas diversas, incluídas as imperialistas. Extraer recursos a base da ansiedade de novidades foi o fundamento da rendibilidade do negocio da información e a publicidade, un campo en que a liña divisoria non sempre é fácil distinguir. Así creceu o comercio; así se difundiron as invencións e descubrimentos; así se desenvolveu a información contraposta sobre as guerras e, coa mesma ambigüidade desenvolvéronse tamén non poucos movementos culturais e políticos, especialmente algúns que acabaron en desastre. Sen contar damnificados, os mortos na IIGM sobrepasan os 60 millóns entre civís e combatentes, en boa medida a causa da eficiencia de Goebbels entre 1933 e 1945.

 

A relación de estudos e investigacións sobre esta etapa europea, cos seus múltiples ingredientes é amplísima, o que non impide a preocupación de quen como Siegmund Ginzberg, na súa recente Síndrome 33, ven similitudes no momento actual cos anos en que os nazis, destruída a República de Weimar, seduciron cos seus parrafeos ao pobo alemán. Abundan os indicadores de parecidos síntomas de deterioración democrática, e ata algúns dos personaxes deste presente fan que aquela etapa pareza cada vez máis un metáfora da realidade sociopolítica actual. Anuncios últimos de Trump &Company no sentido de reducir o Departamento de Educación á nada, que os museos sexan patrióticos e deixen de pescudar sobre o seu discurso colonial, ou a súa petición de respecto aos valores cristiáns desde as institucións, alberga serios pretextos para depurar tendencias favorables ao desenvolvemento dos Dereitos Humanos e Civís. A definición xeoestratégica en que se move a nova Administración de EEUU aproveita ao máximo as posibilidades das tecnoloxías actuais para impoñer unha neocolonización cultural e económica sen obstáculos morais nin confesionais, que estorben un neoimperialismo proveitoso para a elite que neste momento detenta case todo o poder político.

 

Algunhas derivacións desta estratexia xa presionan sobre Europa. Entre aranceis e OTAN, ambos en fase de revisión e novas condicións do acordado desde a IIªGM, os 27 de Europa van ter que reformular, de entrada, o concernente á Defensa: rearmamento, exército, investigación sobre tecnoloxía militar, mando de tropas, plans estratéxicos, número de unidades operativas, etc. É dicir, teñen que priorizar un concepto de sociedade e de medios que -nos anos pasados-, parecía estar en segundo plano e tutelado por EEUU. O dono do taboleiro de xadrez en Occidente cambiou as normas do xogo, e sen que haxa un debate a fondo sobre o novo regulamento, fáisenos ver día si e día tamén, o interese que ten o Exército. Practicamente todos os días preséntase o papel de servizo dos submarinos, a Armada, os tanques, a tecnoloxía aérea e, de cando en vez, cóanse tamén cantidades de recursos que deba poñer cada país e os seus prazos de contribución. No Congreso, aparecen cuantificacións proporcionais ao PIB e que o debate político adivíñase complicado. A dificultade trátase de obviar dicindo que os recursos imprescindibles para ese 2% do PIB, con que contribuiría España, non implicará recortes do Estado de Benestar, é dicir, do conxunto de prestacións sociais que deron diferencialidade á vida en Europa. Teoricamente, por tanto, nin a Sanidade, nin a Educación, nin as Pensións dos maiores –nin o trato nas residencias xeriátricas-, nin os demais servizos públicos en seguridade pública, en comunicacións e transportes -nin en xestión de todo o conxunto-, sufrirá deterioración. De onde sairán os recursos adicionais é aínda misterio: o tira e afrouxa respecto ao que o novo empeño signifique de proveito económico inmediato empezou, e está por ver se ha de ser un gasto mancomunado ou se cada un dos 27 ha de cargar individualmente co seu.

 

Banksy

En todo caso, está claro que a Defensa Europea vai cara adiante. Flotan no aire cuestiones tales coma se vai ser algo de verdade autónomo ou se, como nas transicións do esclavismo, e as súas reformulacións da subordinación voluntaria a cambio de protección, ha de parecer que a escravitude se difuminou en maneiras máis ou menos piadosas de manumisión. Para que os problemas de opinión pública sexan menores, e que se é posible se revertan cara a posicións proclives a unha “paz armada”, aquí temos en exercicio a mesma técnica do “OTAN, DE ENTRADA, NON” de 1982, convertido catro anos máis tarde en: “VOTA SI EN INTERESE DE ESPAÑA”, e volven os españois para ter a ocasión de comprobar as teorías de McLuhan ao redor do medio como mensaxe. A masaxe informativa-publicitaria empezou de maneira sólida e consistente, a fin de que as maneiras de pensar, sentir e opinar vaian collendo o cariz que menos custo represente a quen deba decidir. Como é propio de situacións en que non é o mesmo estar na oposición que no poder, todo ten unha ambigüidade calculada e, ao ritmo dos días que veñen, irá incrementando a súa intensidade, propicia a dobregar aos máis remisos. Xa se advirten nos medios os neoconversos á nova situación, que engadirán méritos para seguir estando onde sempre estiveron, sen arriscar nada e non perder corda nas novas oportunidades que se presenten.

 

É propio das situacións de cambio, o emprego de mecanismos  pedagóxicos para que se acepte o que impón o poder real, o da economía e os seus preceptos. As linguaxes do liberalismo remodelanse e complementan desde antes de que Adam Smith tratase de facer ver que eran a maneira de lograr A riqueza das nacións. Na vida escolar, repetiuse o mesmo cos reformismos que, desde a Lei Moyano en 1857, marcaron a xeneralización da escola deixando sempre fóra de xogo a un grupo amplo de persoas. A redución do analfabetismo foi lenta, pero sempre hai quen diga que avanzamos moito. Aínda en 2025, “fracasa” un terzo do alumnado, ao que o sistema educativo sérvelle de pouco, pero a súa invisibilidade mediática e política vénlle ben ao sistema produtivo como man de obra barata. A cuestión é saber se non lle iría mellor á calidade da convivencia colectiva unha igualdade educativa de verdade. Faría ineficientes as pedagoxías sobre a “paz armada”?

 

TEMAS: Educación pública.- Deterioración democrática.- Estado de Benestar.- Xeoestratexia actual.- Unión Europea.

MMC (31.03.2025).

Cando o presente repite o pasado, cal é o futuro?

Chegados a unha idade suficiente para calibrar que o que queda por diante é bastante menos que o vivido, esta pregunta é pertinente.

 

Quen non teña esa idade dificilmente se pode facer a pregunta e, se preguntan, é porque están fartos de rutinas ás que non lle ven sentido ou imposicións que non aguantan. Para isto último, calquera crianza é quen de atopar razóns, e máis os que, despois de andar entre algodóns, saen caprichosos e antolladizos. De consentidos que son, preguntan, pero para dar a nota na aula, como saben os docentes máis pacientes.

 

De cinco meses acá -sen buscar antecedentes-, a pregunta ten sentido para todo tipo de cidadáns e especialmente, como queda este, para quen peitea anos. Entre os adornos desta etapa sociopolítica, está o que lles lembra moito os tempos escolares, sobre todo a parte que brindaba o segmento de recreo no patio do colexio ou a escola. Era un tempo breve, sempre incongruente pola súa curta duración; polo menos , iso parecía a mozos –e mozas- que en idade medradeira, que non vían sentido a tantas horas de aula. Sedentarias e case sempre amarradas ao pupitre en silencio, parecíanlles ridículas fronte ao tempo escaso en que, a media mañá, era un pracer correr, moverse, dar patadas a canto puidese rodar ou, se se terciaba, botar uns “guás” ás canicas, xogar ao marro ou a outra habilidade estimulante entre iguais.

 

O problema do recreo, para a maioría, era que, á marxe das disposicións regulamentarias que houbese –cuestión que en internados e similares, podía ser atafegante-, mentres non se tiña formada unha personalidade recoñecida polos demais sempre reinaban no patio uns cantos que dominaban a escena e trataban de ter a man unha corte de vasalos. Era un asunto algo mafioso. O xefeciño exercía como Don ou Boss de película, cunha chulería que podía ser estridente cando ía acompañada dunha gama de violencias anticipatorias do mobbing actual, capaces de amargarlle os días a calquera que ousase levarlle a contraria ou non facerlle caso. Era evidente que eran os donos do recreo e, se os vixiantes estaban na lúa, non eran difíciles as rifas. Se o colexio en cuestión non estaba situado no barrio onde se vivía, tampouco era raro que, antes de chegar de volta a casa, se repetise un ambiente similar entre colegas: as cuadrillas reproducían o mesmo esquema relacional, e en áreas periurbanas non eran raras pelexas en que as pedras sobrevoaban un escampado máis ou menos propicio para disputarse o control da zona cando os maiores non circulaban por alí.

 

Non fai falta vivir aqueles ambientes escolares; sen melancolías daquel pasado, todo cidadán pode ver aquel estilo pendenciero nos díxomes, díxomes da tele. Rexorde nas secuencias televisadas dos supostos debates no Senado, o Congreso e algunhas Asembleas de Comunidades Autónomas, onde os modais ao uso entre os representantes políticos teñen grandes analoxías con aqueles patios. Neses espazos privilexiados da democracia e, coma se non tivesen máis que facer, malgastan o tempo entre rifas ás que levan preparada a esceniña, o atrezo e, sobre todo, as pedras para tirar aos da outra bancada, con voces ben adestradas e xestos que fallan ás veces, pero en que o que nunca marra é a intención de ver se, tirándolle ao de en fronte un asunto, tatexa e faille morder o po da humillación. Nestes espazos de desencontro, o último en estratexias son as sorpresas. En tempos de tanta fragmentación, non é doado soster a suposta cohesión imprescindible para saír ben da pelexa. As fidelidades de cuadrilla fraquean ás veces; sempre media algún cabreo, celoso por un mal xesto, unha desavinza ou malentendido que, manexado habilmente por xornalistas amigos, deixe a alguén descolocado e sen a imaxe debida.

 

Alonso Berruguete. Sibila. Século XVI. Museo de escultura de Valladolid

Habilmente manexado o tropezón, é útil para a bancada propia, que escacha co riso. A política parlamentaria española ten actualmente un certo aire infantil, por graves que sexan os asuntos que por alí pasan ou parece que pasan. Importa máis, por exemplo, un gol deste tipo que a mellora da Saúde ou da Educación. Reprodúcese, a escala, a política de moda no panorama internacional, en que o curmán de Zumosol , ao que se recorría, quere que xoguemos sen a súa protección e que aprendamos a defendernos, aínda que xa verá que fai se advirte que somos infieis á súa patriarcalismo hexemónico. El, pola súa banda, ten a sensación de estar a perder calidades ante outros posibles primos do seu rango, e bota contas de se, no campo de recreo global, de toda a Terra, fáltanlle cromos e xoga a súa partida coma se non existise Europa. Naqueles recreos afastados, quen non soubese de corrido dous ou tres aliñacións de futbolistas, e non fose recoñecido cun mote ou pseudónimo en que un recoñecido campión de cada domingo fixese de talismán protector, era un pringado ao que a clasificación futboleira situara como un perdedor.

Volve unha repartición de roles forte, en que as fendas da memoria escolar advirten nas preocupacións do presente, ante todo, a persistencia do pasado; coma se  o tivese adiantado, é posible que non se fose e que siga aí. Os partidarios da circularidade do tempo non teñen fácil demostrar que teñen máis razón que os que, sen saber que é o tempo –como confesaba Agustín de Hipona-, aseguran que máis ben é lineal e, en si mesmo, infinito. O que en todo caso é difícil a uns e outros é explicar como, na realidade cotiá, a relatividade das estatísticas repite curso a curso, verso a verso, descoidos importantes. Por exemplo , a consistente mutación do analfabetismo en semianalfabetismo , un panorama crecente do que os datos obxectivos da súa proporción no presente son tan altos que facultan entender a persistencia -non menos pertinaz- dun amplo pasado de credulidades, negacionismo e ignorancia. A autonomía persoal está en risco, pero parece non importar.

Que Trump se sincere respecto ao pouco que lle importa no seu corraliño a Educación, pode ser un adianto do que o mal exemplo parlamentario hispano, con xestos, voces e rabechas, dirá pronto sen andrómenas. Tempo ao tempo; varios personaxes xa están a piques de mostrar cal é a súa autonomía persoal ou si farán como Europa, que se debate agora sobre si mesma. Algún hai que  canto máis corean os cidadáns a súa incompetencia probada, xesticula moito pero amárrase á cadeira de brazos como Odiseo ao mastro e trata de sortear a tormenta. A IA, disposta a ser a Sibila de Delfos, diralle o que queira oír; o ChatGPT está adestrado para que aguante e, tamén, para que recoñeza que se terminou o tempo de recreo. Namentres, os espectadores destes xogos reunidos entretéñense coa  filosofía do tempo e outras series televisivas en que non pasa nada, cando o preocupante deberían ser as amnesias, desmemorias e descoidos deste tempo: non é de adultos xesticular dos nervios e votar ao chou. Benedetti, falaba de que a Historia, “maltreita”, xa non ten quen lle peitee as mentiras”, pero coma se chovese.

 

TEMAS:  Filosofías do tempo.- Analfabetismo.- Semianalfabetismo.- Educación pública.- Políticas privatizadoras.

MMC (24.03.2025)

Que futuro espera a Europa e aos europeos?

Mirando cara atrás sen ira, pódense descubrir nos presente relatos que merece a pena impulsar. Tamén os que é mellor esquecer.

Acaban de cumprirse cinco anos desde que a COVID-19 sumiu á humanidade na incerteza de qué ía pasar cada día nun confinamento que non acababa. É boa ocasión para un balance breve do que mereceu a pena e o que non, xusto nun momento en que desasosegos de diverso tipo roldan as vidas da humanidade. Sempre hai a inseguridade do mañá, pero hai momentos en que parece acelérase e que o tempo non é pura cronoloxía.

Á marxe de que os asuntos que se mencionen nesta columna, sempre teñen carga subxectiva, do acontecido nas ondas primeiras da pandemia -e antes de que empezase a ser manipulado canto tiña que ver de cerca ou de lonxe coa súa instrumentación política, crematística e estratéxica-, cabe sinalar dous ou tres asuntos principais. Por unha banda, o alto valor da investigación, o coñecemento científico e as súas aplicacións médicas. Quedou patente na rapidez con que estiveron dispoñibles vacinas que salvaron millóns de vidas, un reto que sen recursos adecuados fose imposible. En pleno século XXI, non faltaron arúspices apocalípticos, de maior ou menor calibre negacionista, que, naqueles días incertos, nos transportaron aos tempos da Peste Negra e ao que Defoe deixou descrito maxistralmente no Diario do ano da peste. Personaxes e milhomes houbo que se pareceron moito a algúns dos protagonistas daquel dietario de 1722 sobre o acontecido nunha peste londiniense. O mundo da boa vontade e o das sanbesugas tamén quedaron de manifesto, aínda que moita xente, do illada que quedou consigo mesma, non se decatou. As trolas e fakenews rodaron moito polas Redes, paseáronse alegremente polos móbiles e conmoveron tanto que os votantes das eleccións autonómicas (En Madrid, o 28M2023) orientaron a mirada dos votantes cara a quen máis reorientaran os aplausos iniciais cara ás caceroladas contra o Goberno do Estado.

No medio daquela incerteza, quen salvou a situación foi a traxectoria profesional deste colectivo de persoas; pasados cinco anos daquel acontecemento brutal, tamén quedou no recordo a súa positiva actuación na infraestrutura fundamental dos servizos públicos. Á beira da Sanidade, a Educación tamén foi capaz de adaptarse con rapidez a unha emerxencia de gran calibre, en que parecía ás veces que todo se paralizara. Aí estiveron, con todo, os colectivos profesionais de ambos os servizos, aguzosos para arriscar, atender e coidar. No caso dos ensinantes, a infancia e adolescencia española, sen eles, o desastre sería enormemente máis grande. Aquel derroche de empatía e atención merece un recordo agradecido que, ao que se ve polas protestas, manifestacións e folgas últimas, quedou en pura retórica (como tantas outras veces). O resto de participantes e actores nadou entre o ben e o mal, nunha indecisión en que houbo de todo, como en calquera outro momento da historia humana. Aínda ofrece moitas dúbidas, por exemplo, o acontecido no ámbito da Terceira Idade, en que colean ante os tribunais serias reclamacións de discriminación cos maiores en canto á atención recibida en residencias de diverso tipo. Os datos estatísticos indican que bastantes dos mortos naquela situación excepcional serían menos –e tivesen un final distinto-, con mellor coordinación entre a Sanidade e aqueles servizos, máis recursos e menos protocolos.

 

Quen vise o documental 7921 –ou teña máis información respecto diso- fíxose opinión sobre o que faltou e o que sobrou. É importante: a situación pode repetirse con relativa facilidade. Non está claro que a IA, por si mesma, vaia salvar a ninguén en situación semellante. Pode suceder que nos vexamos pronto en algo parecido ou peor. Os donos desta sofisticada tecnoloxía, socios de Trump en gran medida, empeñados en regresar á dura colonización sen trampas visuais de diálogos e convenios que mingüen o seu imperialismo, puxeron patas para arriba a suposta unidade dos europeos. A fume de carozo tratan estes de poñer parches ao que nunca pasou dunha fase potencial: a verdadeira unidade, máis aló da conveniencia comercial sen fronteiras interpostas. Desde 1957, en que aquela CEE só se ocupaba do carbón e do aceiro, sempre quedou pendente o corazón do sistema: a unión bancaria, a unión defensiva e a unidade ante o exterior, é dicir, o meollo da soberanía compartida. O que estes días inquieta máis aos europeos é a defensa común e son moitos os fíos pendentes de acordo: unidade de dirección, unidade tecnolóxica, unidade e diversidade política: que lle corresponde a cada cal facer cando están tan polarizadas as perspectivas ultras e as máis comunitarias. Cando nin existe un relato compartido do pasado europeo, os demais acordos feitos na UE están no aire, empezando por ver que han de aceptar os máis grandes e os máis pequenos deste  quebracabezas de 27 pezas, non exactamente iguais e con intereses determinados polo lugar que ocupan no mapa de Europa e polo dilema constante entre público e privado: liberdade cidadá e control estatal.

En situacións como esta, non estaría mal contar con sinerxías capaces de estimular e orientar a opinión política sen trampas. Estaría ben que os educadores puxesen sobre a mesa de debate cidadán –de modo leal e sen subterfuxios- a súa reflexión acerca da razón práctica máis útil para conxuntar vontades. Existen infinidade de traballos, propostas e proxectos que, desde a perspectiva escolar, estiveron en circulación:  “a escola que queremos”, “a educación que fai falta”, “educación para a paz”, “educación para a convivencia”, “educación para a cidadanía”… “educación democrática” e similares; estas denominacións  e parecidas reiteráronse cando, por razóns diversas, se tratouse a “situación da educación” nunhas ou outras comunidades ou, en xeral no Estado, e pouco achegan a España e a esa Europa comunitaria. Desde os anos oitenta sobre todo, a repetición de contidos entre unhas e outras propostas é case infinita e os resultados sociolóxicos máis ben escasos. O tecer e destecer retórico de contrastes  entre o que había cando non había democracia e o que a continuación se vén a propoñer é tan repetitivo, e copiouse literalmente tanto, que parece que non transcorrese o tempo desde antes de 1975. Talvez fose máis útil –e máis barato- centrar a atención no que non se fixo e debería facerse. Algo se sacaría en limpo sobre o que se deba facer se se quere avanzar algo nunha sociedade que, por moitos avances que tivese no plano tecnolóxico, segue mostrando o fondo das pulsións de sempre.

M. Menor (Madrid, 17.03.2025)

As tentacións do presente son preocupantes

A xeopolítica está a cambiar os indicadores do que está ben ou vai mal, e na vida política de proximidade medran as ocasións para o ridículo.

 

Na prensa destes días, apareceu a mención ás “tentacións” de modo significativo. A moitos lectores devolveríaos a aquelas tentacións en que o diaño –segundo di Mateo, 4, 5-11- mostra a Xesús desde un monte moi alto “todos os reinos do mundo e a súa gloria”, e dille: “Todo isto dareicho se te prostras e adórasme”. Véñense á memoria vendo a TRUMP. Cantos foron educados nos fervores do nacionalcatolicismo, as tentacións asócianos ás censuras que marcaban as películas e obras de teatro coas cualificativas morais do 3, 3R e 4, indicando que se lles sobreviña a morte sen confesión despois de velas, o Inferno era o seu futuro.  Do pasado, por culpa de Adán e Eva, a humanidade perdera o paraíso; sibilinas insinuacións entre a serpe e Eva sobre unha mazá prohibida fixeran cómplice a Adán da tentadora desobediencia.

 

Nos relatos mitificadores que educaron a moitas xeracións latexaban unhas cantas imaxes que, ao que se ve, teñen tentación de presente. As tentacións do diaño acompañan á imaxe do emperador de Washington asinando decretos e emitindo mensaxes que varían segundo o humor con que se levante. Á vez, actualizan tópicos e historias que nos chegaron de Nerón, ao que sitúan -pese ao maxisterio de Séneca- tocando a lira  ante unha Roma que incendiou por ver se emula a Homero ante a caída de Troia. Os comunicadores do “despacho oval” non cesan de situar a intrepidez neoimperial ante os humanos que se deixaron tentar pola ambición dun mundo máis habitable, ese en que Europa é un pecado e aí está el, enarborando a cruzada do dólar cual fero negociante do benestar recortable. Cantos presuman de ter algunha intelixencia para vivir sen depender necesariamente do Norte -como chamaban os emigrantes galegos aos que emigraran a esa latitude do hemisferio americano- aí teñen a Trump , tentado pola inmensidade de reinos e terras que non son o Norte, anceiando que o sexan un pouco máis canto antes .

 

O diaño é hábil e meteulle no corpo que o programa plutócrata sairá adiante se non pon en risco o conservadurismo. A documentación histórica abonda en actitudes como esta ,e na historia do século XX hai moitos acontecementos en que a combinación destes ingredientes é reiterativa, tamén en España. Así mesmo, o aparello conceptual para analizalo ten antecedentes. De 1954 é, por exemplo, o brillante artigo de Hannah  Arendt sobre Relixión e política en que, entre outras encrucilladas, andaba por medio “a liberdade” en plena Guerra fría. Na forma de afrontar a suposta “seguridade” de futuro, o custo do rearmamento no PIB -entre o 2 e o 3% para alcanzar o 5 canto antes-, tamén esconde tras o extraordinario negocio mixtificaciones en que o ben, o mal, os bos e os malos, os mediocres e os mornos, andan á gresca para impoñer o seu criterio e que parezan coincidir a moral, a política, a economía e a boa conciencia (sempre en minúscula). Tanto europeos como españois tiveron que aceptar no pasado as modulacións doutros e, agora, parece que os novos emperadores de Occidente queiran que nos inclinemos, unha vez máis, ante as súas redefinicións do ben e do mal (cristián, branco e patriarcal). Non existe, polo menos por agora, a tentación de non facer caso a esta reedición do libro de instrucións. Circula desde hai pouco máis dun mes a receita do superior/inferior; entre o colonizador e o colonizado imponse de novo un roteiro prefixado do ben e do mal, atenta á liberdade de decisión de cantos nunca foron iguais. Non importa a Declaración de Virxinia (o 12. 06. 1776), especialmente o seu artigo 1: “Que todos os homes son por natureza igualmente libres e independentes”. Menos lles vai a de París  en 1789, e a Declaración Universal de Dereitos Humanos (de 10.12.1948) non lles gusta: 30 dereitos recoñecidos son demasiados e, ademais, estas dúas últimas foron proclamadas en Europa.

 

Nos lares hispanos, esta cuestión -central na CE78- adoita resolverse, por unha banda, nun territorio semántico que non tivese que ver con “a soberanía” ou, tamén, a “liberdade de conciencia”. Por outro, as protestas por cuestións de vivenda, escola, sanidade, migracións, trato aos maiores ou o que se dea ás mulleres, sinalan dúbidas reais sobre igualdade, xustiza e dignidade, que non diminúen por máis que, ante queixas sobre a preservación dos dereitos das persoas, o afán por salvar as institucións supostamente competentes en tales asuntos pretende que non saian  erosionadas. En noticias e debates, esta tendencia ao silencio ou á desculpa non salva o insalvable cando por acción ou omisión, rutina ou descoido -máis ou menos culpable-, saen tocadas. Cando as agresións a eses dereitos non se logran parar, reducir ou minimizar nun tempo razoable de reflexión e debate democrático, está a mostrarse a limitada calidade da liberdade, igualdade e fraternidade cidadás. Non fai falta unha análise detallada dos casos e cousas ruidosos de cada día. Son imposible signo de saúde  democrática os incumprimentos, rutinas e descoidos acontecidos no desastre da Horta Sur valenciana. Tampouco o é o algarismo 7291, que fai estremecer a persoas –non só de Madrid-  en idade avanzada.

 

Agora que aumentan os aires do imperio do NORTE reclamando débitos e prestacións, servizos e reverencias, veremos a firmeza con que aguantan tantas estruturas que viviron renqueantes cando non parasitarias. Neste sentido, é preocupante a desinformación que circula cando o empeño dalgúns grupos é transmitir os criterios de bondade das súas propostas políticas con fórmulas como a que circulou nunha “Illa das corrupcións” zafia e falaz. Ese estilo polo que  Miguel Tellado viuse no brete de ter que pedir “desculpas serias á República Dominicana”, implica altas doses de estupidez programada. Nin é serio o que di, nin a función dun político é tratar aos seus representados coma se a súa listeza consistise en mostrase tan superior que fose impune ao que está a dicir. Entre tanta brincadeira, dilles que os deixase tirados na defensa dos seus dereitos cívicos, cuxos recortes crecerán coas limitacións orzamentarias. Se o tempo é o que nos queda por vivir, estes tipos son  mala compañía para afrontar as tentacións a que é adicto Trump, e que pagaremos todos. Non confundan! O Evanxeo fala dos “fariseos” e “sepulcros branqueados”; o colonialismo coñeceu ben aos cipayos e, entre os asalariados do pasado, sempre se soubo ben quen eran os crebafolgas.

 

TEMAS: Liberdade de expresión.- Información veraz.- Xeoestrategia americana.- Falsidade e verdade.- Hipocrisía e moral.

MMC (10.03.2025)

O currículo oval dará que falar durante uns anos.

 

É un momento relevante para ver qué ensinar e qué aprender. Serao máis se entendemos que queren que se ensine.

 

Ninguén dúbida de que o enfrontamento verbal entre Trump e Zelensky no despacho oval (da Casa Branca) o venres pasado, día 28 de febreiro de 2025, ten trazos do que habitualmente se adoita dicir “histórico”. Cumpre os requisitos do insólito e, tamén, os que indican que en diante –polo menos por un tempo significativo- imprimen ritmo novo a outros  acontecementos conexos, dos que sería un expoñente valioso. Desde logo, ten moito de ambas as características do que habitualmente adoita cualificarse como tal se non se entra en pormenores do insólito, nin en se a suposta novidade ten amplos antecedentes descualificadores de tal. Tratándose, de chocalleiro, nesta columna de ver como o que pasa ten que ver co que se ensina no sistema educativo, é boa ocasión para observar como o que nos parece sorpresivo, non o é se se contempla desde o que acontece nas aulas escolares e, así mesmo, en museos, programas de televisión, enfoques da prensa e os medios, espazos todos que tamén condicionan as redes neurais, a procura de que exista un pensamento colectivo previsible.

Chamar ao acontecido ese venres “currículo oval” implica apreciacións previas.  O adxectivo, ademais de cualificativo admite connotacións alusivas á topografía espacial do acontecemento, a cuestións hormonais dos participantes -especialmente visibles nos xestos nada protocolarios de quen acompañaba ao suposto mandamás daquela casa- e a tradicións máis afastadas, en que culturas antigas situaban a orixe do mundo. “Currículo”, o núcleo significante, alude directamente ao “programa” educativo, termo que a xerga pedagóxica substituíu fai máis de medio século para precisar que o proceso de ensino-aprendizaxe non só abarcaba o qué, senón tamén o cómo ensinar algo. Neste caso, o “currículo oval” non oculta que se deba entender quen manda neste presente ou, polo menos, quen quere mandar sen que se lle estorbe nos seus designios neocolonizadores.

A proba de que o “currículo oval” é significativo e de que os seus promotores queren que o sexa, é que, de inmediato, produciu unha reacción en cadea. Os supostos amigos e próximos desde que se iniciase a IIª GM –e máis desde a “Guerra fría”, cun “pano de aceiro” por medio-, empezaron a reunirse nerviosamente en distintos foros e conversacións, de cuxa preocupante intensidade teremos constancia en bastantes telexornais futuros. Neles, deixarannos entrever qué pasa con asuntos que repercutirán en canto ten que ver a diario co comer, vivir e sobrevivir. As terras raras, a enerxía, os produtos industriais, os intercambios comerciais e turísticos, non son alleos a se hai que incrementar o % do PIB para cuestións de “defensa”, “fronteiras”, “aranceis” e, de paso, amoblar o pensamento e o afecto do que convén ou non convén, quen son os amigos e os inimigos, a “unidade”, a “patria”, a “seguridade” e outros asuntos aínda máis abstractos do ben e do mal omnipresentes en canto se faga ou se deixe de facer.

 

O Oxímoron vital

Conta Borges en “O Zahir”, un dos seus contos no  Aleph (edición de 1952), que “a guerra lle dera moito que pensar” a un dos seus personaxes; “ocupado París polos alemáns, como ía seguir a moda?”. Detrás aparecía o afán de ter ante os demais a autoridade que dá a combinación de soberbia, diñeiro, mocidade e xerarquía social no medio de grandes limitacións existenciais, e que a existencia non sexa un oxímoron, é dicir, unha contradición. Independentemente do que cada cal comece a entender que lle corresponde facer na presente conxuntura –e á marxe do que faga Europa, España, Francia, Inglaterra e a propia Ucraína-, se non se quere caer no esnobismo nin na cursilería en cantos feitos ou ditos persoais teñan relación con canto está en proceso de cambio –aínda que tan só sexa para catro anos- , pode ser útil repensar que nos ensinaron a pensar ata o de agora.

Marius Boezem, 2016. La luz cisterciense. Fundación Verbeke Bélxica

Moitos dos códigos que nos introduciron na actividade neuronal da infancia e adolescencia -eses dous momentos críticos en que se conforma en toda persoa o modo de estar e actuar no mundo que lle toque vivir- fixéronnolos aprender nos  currículos oficiais de Historia, e non variaron moito en todas partes desde que  existen. En España, aínda nos anos cincuenta e sesenta mandaba a “Historia Sacra”. O que de “Historia de España” e “Historia Universal” estudábase en Primaria e Ensino Medio trataba de axustarse a un deseño unitario, homologado en 1939 nun texto oficial do Instituto de España. A súa autoridade viña dunha forma de pensar a unidade do mundo intensamente cultivada no século XIX, en que os ortodoxos e os heterodoxos –brancos, cristiáns e occidentais case todos- se distribuían os papeis de bos e malos. Para evitar incoherencias entre as tres materias e que a primeira delas non diminuíse a súa relevancia, a Cruzada -é dicir unha Guerra á que se daban atribucións providenciais nos libros de texto- andou sempre por medio. Os currículos posteriores á CE78 -incluídos os actualmente vixentes-, lonxe de estar descolonizados gardan aínda grandes tramos de desmemoria sobre o acontecido no pasado. Cantos tratan de descolonizar as miradas con que imos aos museos talvez saiban mellor do enorme peso que aínda teñen neste proceso instancias que condicionaron a moitas xeracións. Aí seguen condicionando unha perspectiva menos “oval” sobre o pasado e o presente; sobre a imaxe que temos construída do mundo e a súa evolución.

Descolonizarse non é ningunha moda, nin aparentar nada, senón tratar de ver mellor; como operarse de cataratas, é para vivir e convivir nun presente que, ao que se ve, ten novos inconvenientes para unha mirada limpa, indispensable para a racionalidade democrática. A perplexidade ante o visto e oído o pasado 28 de febreiro pon en cuestión que, entre o mero existir e o poder ser, a educación sexa un dereito relevante. O que Séneca dicía da vida nas súas Epístolas morais a Lucilio que “é longa se é plena”, e que só o é se se ten o seu “dominio”, cobra sentido no que seguía: pouco vale vivir moito se “se viviu como viven as árbores” Aspirar a que todos os cidadáns se desenvolvan como persoas, implica que poidan ter unha escolarización educadora; se vai seguir sendo curta e colonizada, non estrañe o receo crecente de que falaba Kavafis nos anos trinta: “a cidade sempre é a mesma. Outra non a busques, /-non a hai-, /nin camiños nin barco para ti”

TEMAS: Historia e presente.- Educación e Neuroloxía.- Colonización e descolonización.- Memoria e Desmemoria.- Ortodoxia e heterodoxia.

MMC (03.03.2025)

As necesidades sociais comprimen os tempos

 

A Educación e a Sanidade mostran estes días gran tensión; a resistencia dos materiais reséntese.

 

Co tempo, os materiais evidencian se a súa capacidade para resistir esforzos, faios inservibles e inútiles. En cuestións de socialización, corresponde á Historia principalmente, e dalgún modo ao Xornalismo serio, prestar atención aos factores que interveñan nesta evolución, un traballo no que a Socioloxía, a Estatística e outras áreas das Humanidades prestan valiosa axuda para entender qué pasa e qué conviría facer. Quen desde a representación política deba decidir como máis útil e seguro para o colectivo cidadán viven noutra fase, non necesariamente coherente e, a cotío, contraria ás investigacións realizadas.

Na realidade social, cantos participan neste proceso analítico, e no decisorio, non son seres celestiais. Por iso mesmo, as súas formas de mirar unha realidade sempre complexa son dispares e, en moitos casos, opostas, o que determina que o que vén ou non vén pode ser invención cando non trola e sofisma para distraer a atención dos demais. En todo caso, este presente leva un mes moi acelerado -adxectivo evidentemente subxectivo-, porque a cronoloxía é a que é. Non cabe dúbida de que a chegada de Mr. Trump&Asociados ao trono de Washington está a xerar unha desazón grande en cantos non perden ollo dos telexornais, as accións de Bolsa e as dos xefes de Estado europeos. É apocalíptica para moitos, esperanzada para outros, e equívoca para cantos queren ter idea de cara a onde cae o Norte ou o Sur da dirección do vento que sopra.

 

A mediados dos anos corenta, Borges xa deixou medio resolta a cuestión medio bizantina de se o tempo é circular ou lineal nun relato curto en que “dous teólogos” entreteñen toda a súa vida na defensa dunha ou outra posición, mentres melloran as súas competencias en lanzarse improperios, condenas e meigallos. Coma se o tempo se detese, volven aqueles “monótonos” do Aleph disputando se “nada é o que non fora e que non será” ou se o tempo non é circular, cando este momento  ofrece moitos indicadores para que vexamos se avanzamos, retrocedemos ou estamos onde sempre. No anverso e reverso dunha mesma realidade, poden os de Elon Musk e a CEPAC divulgar nas redes a epifanía dunha nova humanidade da que son avanzados misioneiros, pero ninguén debería esquecer que os motivos de desgrazas non son de onte ou antonte. Moitas veñen de moi lonxe e algunhas estiveron aí sempre, sen ninguén que se ocupase de poñerlles remedio. Hai persoas ás que o presente de indicativo dalgúns verbos sempre se lles resistiu e nin sequera poden conxugar o pretérito imperfecto. Educarse e curarse, por exemplo, son verbos reflexivos cuxa acción depende dun sistema de educación e outro de sanidade, dous piares  que estes días chaman a atención sobre a súa real situación. A súa  distancia de a retórica con que os encobren as políticas de benestar reside en que Educarse e curarse implican accións que executan outros, non o suxeito, e a cuestión é se son de todos e para todos.

 

A conxugación do presente educativo e sanitario

Onte, día 23, unha gran manifestación en Madrid veu lembrar que a única educación ao alcance da maioría cidadá, a da rede pública de centros, ten carencias graves en todos os seus niveis, ben sexa a Educación Infantil, as etapas intermedias do Bacharelato e a FP, antes da Universidade e, tamén, os graos superiores desta. Os datos de cocientes de alumnado por docente, gasto medio por alumno e distribución selectiva de cantos queiran estudar, contradín o suposto dereito a unha educación digna para todos, e difiren do xusto equilibrio que ten que haber para que a “liberdade” e “universalidade” de que fala o artg. 27 da CE78 sexan verdade. Segue sendo moi aleatoria, con todo, a igualdade de todos en canto a dignidade do trato, mentres o investimento de diñeiro público –o das Comunidades éo- en negocios privados crece e, ademais, hai centros en que o confesionalismo xustifica unha rede educativa que beneficia a uns poucos segregándolos da convivencia coa xente corrente. A prevalencia dos “fracasos escolares” neste outro colectivo fala de desinterese e falta de coidado; e conta así mesmo que este “ascensor social” está gripado, sen ninguén que o repare.

 

Avecíñase, en marzo, unha folga de tres días de similares razóns no concernente a outro ben fundamental: a Sanidade. Os profesionais dos seus distintos niveis, especialidades e competencias para atender a saúde dos cidadáns, están fartos de incumprimentos, promesas erradas e malos modos de xestionar un ben público detraendo recursos para o crecemento exponencial de beneficios privados. A privatización neste terreo, que tamén vén de lonxe, segue crecendo e os/as cidadáns/as con problemas atópanse con muros de espera e derivacións a lugares insospeitados. Non se senten da mesma tribo que quen, ante situacións parecidas, achandan coa súa renda diferencial os máis diversos problemas. Quen teña biografía relativamente longa pode testificar que na súa infancia xa se falaba de discriminacións deste tipo; non lle estrañaría moito o acontecido a outras 7291 biografías en residencias madrileñas. Os seus desvíos de atención -significados como “esas merdas” polo centrimadrileñismo hai pouco-, fixeron que a última conxugación do presente que lles era debido se pareza ao do Inferno de Dante.

Carandell escribía en 1976, despois de estudar en colexio privado, que aquel fora “un tempo perdido”. E xa Unamuno botara de menos en 1903, que o verdadeiro espírito democrático do ensino non estivese en que “todos os nenos dun pobo, desde o fillo do máis rico ao máis pobre” non consistise en que todos compartisen os pupitres da mesma escola. Case en marzo de 2025, ninguén debería espantarse de que o neoconservadurismo recobrar posicións no panorama sociopolítico aquí, en Alemaña, en EEUU e en media Europa. Ser partidario da circularidade do tempo ou da súa continuidade debera aclarar as supostas “melloras” non habidas en todos estes anos. A documentación existente non é optimista. Aristóteles xa reclamaba –catro séculos antes da era cristiá- a necesidade de “unha mesma educación de todos, e que o coidado ha de ser común e non privado”, se se busca coherencia co que necesita a POLIS. E Karl Polanyi (A gran transformación) argumentaba en 1944 fronte ao liberalismo colonizador das vidas alleas, que, ao naturalizar a competitividade social e as paixóns humanas -boas ou malas-, estas tomaban a educación e a sanidade como escaparate de “ostentación cerimonial”, para “estimular ao máximo a emulación”, non para crear comunidade democrática. Moita sorte no camiño!

TEMAS: Tempo e cronoloxía.- SANIDADE/EDUCACIÓN- Estado de Benestar.- Dereitos sociais.- Cidadanía e clases sociais.

MMC (24.02.2025)

Máis que repetir circularidade, a Historia europea ten continuidades.

Non é retórica o que falta, senón esperanza obxectiva para mellorar o rumbo do benestar das persoas.

 Bastou que o Tío Sam esbirrase, para que en Europa cundise a febre e os síntomas de graves doenzas. Os medios, secundados pola multiplicidade de opinións dos vinte e sete, deron en elucubrar no destino que espera a Europa. Coma se de súpeto se rompese unha burbulla de vida supostamente distinta á do resto dos mortais, con principios e organización sen parangón, comezaron os queixumes; descuberta a súa fraxilidade, as elucubracións sobre o futuro de 347 millóns de europeos non cesan.

Como sempre, a poliédrica realidade do que acontece ofrece moitos lados. Para contala, tan equívoco é partir da liñalidade do tempo, en que o que vén é mellor que o que hai, como imaxinar que o que acontece non é senón repetición de si mesmo, algo eterno e inmutable. A vella alternativa entre Heráclito e Parménides na que se moveron as narrativas de Historia, ensináronnolo moito. Nos 40 anos de posguerra española, os libros de texto repetían incesantes que viviamos un momento providencial de exaltación do ben fronte ao mal e os seus propagadores, para engadir que había que sostelo sempre. Só cara a mediados dos anos setenta, Heráclito volveu ter algunha cancha para observar se cambiaramos algo; dicían que iamos cara a un horizonte moito máis dinámico, no que agora cabía Europa e, mesmo, o resto do mundo: esa era a gran variación que contaban os libros de texto aos infantes e adolescentes e ninguén podía contravir. Por decreto de 1939, o Instituto de España encargárase de contar, en formato supostamente escolar, o modelo de Historia que había que aprender. Os que sabían que estaba a pasar non tiñan voz para contalo e, cando nos anos sesenta e setenta migraron por media Europa, traballando onde podían, advertiron que había outra Historia, moi distinta da que aquí viviran. Vén a conto para non caer no falso punto de vista de que todo ten que suceder como o teñan na cabeza os sagaces os outeadores do inminente futuro deste presente, cual arúspices de Delfos.

O destino?

Por se axuda a clarificar a situación, convén lembrar que o tempo histórico non é senón unha serie de continuidades que se encadean entre si, e que o que máis cambia, mesmo nos tempos curtos ou evenemenciais –que dicían os franceses- é a nosa maneira de mirar. Virgilio, a quen a Historia se lle entrecruzaba con prefixos culturais para contar o que pasara en Roma, utilizou moito o termo fatum, que cabe traducir como “o destino”. No seu Eneida, lida amodo, non é tanto algo obxetual e determinista, capaz de superar o que na súa cosmogonía era o poder maior dos deuses, senón o resultado dun conxunto de decisións que, entrelazadas con outras, fixaban a secuencia dos procesos que viñan despois. É fatídico o que sucede con Trump e as políticas rápidas e intrépidas que poñen en marcha os seus decretos cesáreos? É continuismo do que non se fixo, cuxas fendas encadean decisións sobre o que vén?

Baldomero Moreiras. Entroido, 1980

O núcleo do que sucede neste instante vira ao redor de Ucraína e as súas implicacións con Rusia, Europa e, en definitiva, o papel de EEUU nun mundo cambiante; testemúñao ben a reunión urxente “de crise” en París de sete dos vinte e sete. Con todo, os movementos de peóns, torres, cabalos e alfís nese taboleiro foron determinando un xaque mate en que se adiviña quen perde, quen gana e quen quedan coa sensación de burlados xusto neste momento. É unha historia que vén desde que os países europeos perdemos dúas guerras mundiais -a segunda despois dun ensaio moi eficiente de tres anos en España-, sobrepasamos en conxunto preto de 70 millóns de mortos e demos espectáculos infames, como os dos campos de concentración, asolamento total de cidades, migracións e exilios sen conto, e quedamos en disposición de asumir a colonización americana en plena Guerra Fría. O Plan Marshall axudou o seu, e a presenza constante da OTAN, a CIA e a súa axenda naqueles Cadernos do Congreso pola Liberdade e a Cultura que, entre 1953 e 1965, puxéronnos aos europeos ao lado bo da historia, fronte aos malos, que pugnaban o seu por levarnos ao seu camiño. Cando aquela filmografía de Far  West alcanzou 1986, España decidiu, tras o “de entrada non” de 1982, aliarse tamén con este conglomerado no que, desde 1953, coa “Paz de Madrid”, estaba xa metida. Ou máis atrás talvez. Se facemos caso ao que hoxe se sabe da espionaxe inglesa e americana, desde 1947 estaba decidido manter ao Caudillo baixo palio e, captados cantos podían contribuír na súa contorna a que alí seguise, a suposta soberanía española estivo intervida e ata subornada. En 1991, Bailando con lobos, descubriría algo aquel Cabalo de Troia colonizador, pero estabamos demasiado distraídos coa recente adhesión ao “mercado único” en 1986 e a expectativa do Euro desde que se empezou a falar intensamente del en 1995.

No longo prazo, por tanto, ben merece a pena non estrañarse moito de que os amos do taboleiro de xadrez decidisen recolocar as pezas do xogo en nova posición. Que caiba facer a estas, especialmente ás que só contasen como comparsas na sorte de Ucraína , non é insignificante. Nin neste territorio nin no de Palestina deu Europa sinais de suficiente autonomía desde 2008, 2014 e 2022, para mover posicións nos escaques. Ao seu retórico discurso do ben e do mal, por máis ditirambos que lle sigan dedicando os vates da Unión Europea, non lle faltan os disidentes da harmonía do coro. Entre o que debe ser e non é, a corte de Trump  -como sucedía nos barrios de moitas infancias que hoxe peitean canas- tenlle interposta nestes 27 países non demasiado unidos unha clá de partidarios que acirran os seus negacionismos, a súa brutalidade e histrionismo provocador. Faránnolo ver ben en Alemaña -o que era motor do conxunto- as eleccións do día 23 de febreiro; máis preto, ocupando as beirarrúas españolas, os remedan cantos se entusiasman coa  liberdade de beber cañas.

Na Historia, nada é cuestión de sorte. Desde 1953, fomos colonia americana de bebedores de Coca-Cola; en diante , serémoslles máis útiles se a chispa da vida non alcanza ás neuronas. Con menos credulidade no aprendido, talvez poidamos revisar qué fixemos coa docilidade e o acomodo ás estratexias dos amos e os seus colaboracionistas. Deberá ser rápido. O novo Tío Sam ten présa por seguir xogando ao seu aire: as posicións que tiñan as súas pezas ata o de agora resúltanlle aburridas.

TEMAS: Unión Europea.- EEUU- Neocolonialismo.- Ucraína.- Xeopolítica mundial.

MMC (17.02.2025)

”Pedagoxías fiscais” e Pedagoxía son o mesmo?

 

Este tipo de dúbidas aclárase mellor en tempos de crises. Nos de bonanza, confírmase o pescudado.

 

Que non está clara a resposta é evidente. Aí están nas bibliotecas e no adestramento dos algoritmos de IA  as apreciacións que, no pasado, ten habido. Son variadas as etimoloxías que a palabra “Pedagoxía” tivo e, en consecuencia, os manuais, dicionarios e escolas interpretativas que xerou , incluído o profesorado que renega da Pedagoxía no traballo de ensinar. Doutra banda, aquí está agora mesmo a discordancia grande entre grupos políticos acerca da “pedagoxía fiscal” que, supostamente faise dispoñendo que os 50€ de subida que vai ter o SMI sexan motivo de declaración no IRPF; que sexa a ministra de Educación e voceira do Gobierno a que imparte esta doutrina dá especial valor semántico ao termo, suficiente polo menos para telo en conta. En terceiro lugar, o emprego da suposta “pedagoxía fiscal” coincide estes días coa presentación dun libro tan interesante como actual: EDUCAFAKES, no que Julio Roger e Daniel Turienzo –un sociólogo e un economista- centran a atención en como, nas conversacións sobre Educación, abundan tópicos e estereotipos, case sempre intencionados; fixáronse en 50 dos máis socorridos, pero na súa axenda deben ter neste momento unha listaxe bastante maior.

A instrumentación das palabras sempre conta con algunha das relacións que ten coa realidade, o que permite usalas de modo cabal e, a miúdo, tentando manipular ao interlocutor. Non hai falante sen tentación ao sofisma, especialmente se ten algún nivel de compromiso ou poder co que se estea falando. Este carácter ten a “pedagoxía” de gran cantidade de políticos cando teñen un micrófono diante. Como calidade propia deste oficio adoita atribuírselles a habilidade dalgúns paisanos para vender a outros nas feiras a burra vella facéndolles crer que era “guay”. O que fala nunca conta –salvo se é infante ou pouco cordo- os inconvenientes de dar pleno sentido, obxectivo, leal e independente aos termos significativos da fala; o habitual é que os núcleos semánticos do discurso estean mediatizados. Quedan dispostos así  a circular polos medios de comunicación como tópicos que tanto valen para un roto como un descosido. Co efecto engadido de que, en asuntos importantes en que as decisións incumben a terceiros,  sexa difícil poñerse de acordo no que corresponde facer se se pensa en todos; cada cal seguirá aténdose á peculiar  faceta que “a súa mirada” destaca na complexa realidade que encerra calquera termo.

Non fai moito, quen trataba de facer Filosofía e Letras –denominación xa obsoleta nos itinerarios educativos-, atopábanse no primeiro curso de Comúns –outro termo sobrepasado- con Fundamentos de Filosofía. Nas herdanzas que o franquismo retomara do século XIX e da Idade Media, viña fundamentar “” as probables verdades, medias verdades e ata mentiras con que eran colonizadas as redes neurais do alumnado coa idea de que a verdade era única –e ata totalitaria- e, como tal, equivalente ao ben e á beleza. Toda a escolástica, especialmente a tomista, estaba de acordo, e tamén quen levaba as rendas de canto soase a educación e cultura. Aqueles estudantes protagonizaron a Transición –moitos en postos relevantes- e gran parte dos tempos seguintes. Quen dubide de que existise aquel currículum nunha Universidade pode atopar facilmente o libro de texto  -instrumento sacro por excelencia- que debía “aprender” para recitar a fin  de curso. O dunha editorial como Rialp, tivo moitas edicións e as mentes de gran parte de quen estivo á fronte de Facultades de Educación, de Historia, Dereito, Políticas e Socioloxía, e outras áreas daquelas polivalentes Facultades, estiveron ben educadas para educar en que esta verdade era incontestable por cuantos subordinados, dependentes ou servidores dubidasen de que se tiñan algún poder, tiñan a verdade, o ben e o gusto do belo.

 

Volubles pedagoxías

A ninguén parece importarlle demasiado que os termos máis prezados, como LIBERDADE, FRATERNIDADE e IGUALDADE, tivesen un gran revulsivo interno desde 1789. Pouca xente entre cuantos tiveron poder desde entón en calquera ámbito –político, familiar ou laboral- estivo disposta a xogarse os seus intereses privados en que estes núcleos semánticos tivesen pleno significado e que alcanzase a todos. Para unha inmensa maioría foron, máis ben, motivo de dura guerra e pelexa para non aguantar e sufrir a limitada ou nula repercusión que tiñan na súa vida real. Agora mesmo pódese advertir nos modos de ter ou non en conta de que vai isto de vivir e sobrevivir co SMI; as fraccións de verdade que cada cal alega para saírse coa súa reproducen as dunha división de pareceres –e votos- moi semellante á que sempre houbo, desde antes da Revolución Francesa. É rechamante que, cando o mesiánico TRUMP ensina as vantaxes da súa “misión” no mundo -e altera os pactos convidos desde 1945 na Declaración Universal de Dereitos Humanos-, tantas vontades se dobreguen a dicir: “Si, Bwana!”, como facían os colonizados máis listos de África ou calquera país de cipayos dispostos a colaborar co amo.

Á “Pedagoxía” –sexa a que fose- pásalle exactamente igual. Non é un “universal metafísico”. A súa relación coa realidade social, ten as mesmas coordenadas que os demais aspectos da vida socioeconómica, da que non é independente. Por moito que quen a nomea ou fale dela pretenda asignarlle neutralidade significativa, impóñenlle –queiran ou non- o condicionamento da súa apertura ou cerrazón mental nas actitudes e políticas sociais que defenden. Se se reflexiona algo sobre as situacións reais dos urxidos pola “pedagoxía fiscal” de que se fala estes días, advírtese ben quen son os non apremados sistematicamente neste terreo por moito que os seus niveis de renda superen amplísimamente aos anteriores. En paralelo, verían igualmente os límites que, no plano estritamente escolar e académico, ten sempre o significado deste termo na realidade concreta das aulas. Talvez alguén diga que isto é “Política”, querendo dicir partidismo; A Política de Aristóteles concorda en que é falso que “o que se aprende na escola debe ser neutral”. Seica foi neutral algunha lei educativa das que tivemos desde 1857? Érano talvez as que rexían anteriormente os saberes dos nosos antepasados? As edukafakes  32 e 33 do libro citado axudan a ver este asunto con máis criterio.

TEMAS: Edukafakes.- Educación.- Pedagoxía Fiscal.- Dereitos Humanos.- Políticas educativas.

 

MMC (12.02.2025)

A cuestión é saber qué vemos no que parece acontecer

 A que pretende chamarse “Era Trump” conta para instalarse como tal coa tendencia á desmemoria.

 

Nin sequera a xente maior escapa a esa inclinación. Non fixo falta que a cultura consumista dese preeminencia social a “os mozos” e ao seu potencial para cambiar modas, gustos e sensacións de vivir, todas cuantificables estatisticamente como rendibles. Desde as táboas cuneiformes de Sumeria, xa se rexistraban as queixas dos maiores con improperios a outras maneiras de ver e de facer. As xerontocracias foron desaparecendo da escena pública cara a residencias illadas e de dubidosa calidade, os senados manteñen un nome decorativo e, a medida que as familias se reduciron en tamaño e sociabilidade, unha maioría de maiores lamenta que todo vaia por vereas distintas das que viviron ou trazaron. A cuestión xa non é a queixa, constante desde os albores da historia escrita, senón se o modo de mirar, ver e tratar de explicar -e explicarse- é a xusto, axeitado ao que  sucede, ser moza, adulto ou da terceira idade.

Tamén foi sempre nova, actual e de cada presente, a facilidade con que as xeracións novas estiveron dispostas a admitir cambios, evolución e ata revolución respecto aos seus proxenitores. No momento actual, a esa tendencia ancestral únese a facilidade con que se pode machucar todo recordo do pasado e facer que prevaleza a idea de que o vello debe desaparecer, hai que “limpalo” e instaurar unha era de prosperidade distinta, nunca vista e luminosa. As facilidades para xerar esa sensación son múltiples e, ao ritmo que vai a comunicación e os seus medios, tan acompañantes de todos e todas. En apenas trinta anos colonizaron os petos de case todo ser bípedo coma se fosen imprescindibles. Eles cargan con case toda a información útil e inútil, a dos desexos e a necesidade, a do que hai e o que espera. Esta dúctil tecnoloxía xa sabe máis de cada portador, do que el sabe de si mesmo; mesmo ten capacidade para inducir a facer e dicir o que, sen pensar, cre que debe dicir ou facer, deixando todo o demais fóra de xogo, sobre todo a reflexión pausada e dubitativa.

As primeiras pezas que procuran que sintamos que estamos nunha nova “era” xa están dispostas nos escaques do taboleiro de xadrez e, ao que se ve, son movidas de modo equívoco aínda que procurando que deduzamos que o que está a pasar instaura os primeiros momentos dun tempo providencial, semellante ao que na liturxia cristiá, chámase “Advento”.  En plan máis temporal, estes mensaxeiros lanzan a boa nova do que vén, e o propio Trump –aínda que sexa vello-, investido das galas que lle proporciona o aínda poderoso imperio militar e publicitario americano, trata de aparentar en xestos e movidas que é nova e resolutivo.  Orquestrado pola trompetería dos seus anxos da verdade única de negocios case billonarios, emite decretos e mensaxes salutíferos. Nos seus poucos días no “despacho oval”, o seu modo simplista de mover as pezas do xadrez xeoestratégico está obsesionado por que se crea que as súas profecías -incumpridas cando perdeu as anteriores eleccións-, atoparon ao fin o tempo para autocumprirse. Quere dar a impresión de que vai en serio e que, máis pronto que tarde, dará a volta a cuanto se lle antolle.

Quen é o amo?

Esta é unha das cuestións que ten claras e que, ao mesmo tempo, os seus anxos custodios contribuirán a que queden escuras, polo que, como dicía Humpty-Dumpty, en Alicia  -a do país das marabillas-, a cuestión está en saber quen ha de ser o amo. Nesta parte do mundo -e en parte do resto-, Trump e os seus arcanxos son quen parece que mandan. Os seus súbditos directos e indirectos aínda poden  advertir –mentres non avance máis a comedura de coco- que ten múltiples emisarios, portadores de noticias e comentarios, analistas de todo xénero e mesmo pedagogos, sociólogos, sicólogos, lingüistas e demais axentes da comunicación social e mensaxería salvífica, dispostos  ao labor misional de anunciar e xustificar os principios fundantes da nova era, cuxo patrocinador central é Don Donald. O medo, a incerteza e a levitación na dúbida son os seus fieis aliados. Non pasará día sen que oian falar de “limpeza”, nova orde, “restaurar” a democracia, liberdade de acción, resorts inéditos en lugares ata o de agora ocupados por “ insurxentes”, “terroristas” e zombis do fentanilo, negocios exóticos e huríes encantadas de si mesmas nesta publicidade. Non pasa día en que non se mostre que el é superior e que amigos poderosos axúdanlle a ditar burlas aos máis débiles e, tamén, a institucións moi loadas en eras anteriores: a Xustiza, os Parlamentos, e canto poida estorbar a tanto “patriota” disposto a salvar ao mundo do mal.

 

Laxeiro (José Otero Abeledo). Trasmundo, 1946

O diaño non ten escapatoria con esta xente; sobre todo, entre quen a vida, as circunstancias particulares e o que Virxilio chamaba “o destino” -é dicir, o conxunto de eleccións diarias que determinan qué vén a continuación- márcao a cada un. Ser home ou muller non é o mesmo segundo estes profetas; non sentirse nin o un nin o outro, insoportable; ser do Norte ou do Sur case é determinante, e máis o é ter pigmentación branca, negra ou algunha outra. Nacer nun barrio ou outro, poder ir a un colexio ou a unha escola, ou a ningún de ambos os espazos -tan diversos dentro da mesma palabra-, pode ser un pecado orixinal inamovible. Non o van a redimir del, nin de ser palestino ou israelí, ruso ou ucraniano, turco ou grego, catalán ou madrileño, canadense ou panameño, español ou portugués. Estes matices –e uns cuantos máis- volven imprimir carácter -exactamente igual que antes de dúas guerras mundiais- a un descarado presentismo desmemoriado de quen motiva aos beneficiarios destas mensaxes. Esta “nova onda” de plutócratas non entende as regras de DEREITOS HUMANOS que, desde 1945, trataron de estruturar a convivencia da pluralidade humana. Parécelles ben o desmantelamento da ONU e as súas institucións, e hai escasas horas EEUU acábase de retirar da UNRWA e suspende os fondos para refuxiados e refuxiadas palestinos. Unha forma de limpeza étnica, sen que se note a premeditación e aleivosía.

E aquí estamos, esperando ao novo Godot, sen saber ben quen somos, nin que será do mundo se avanza a nova “era”. Namentres, talvez poderiamos reler Liberdade e Cultura de John Dewey –un dos máis prohibidos nas depuracións de libros despois de “a Vitoria” franquista- que advertía en 1940 de como o totalitarismo crecía onde as actitudes dos cidadáns se estruturaban ao redor da disciplina, a uniformidade e a confianza no líder. 

TEMAS: “Era Trump”.- Desmemoria histórica.- Dereitos Humanos.- Pluralidade e convivencia.- Xeoestrategia mundial.

 

MMC (05.02.2025)

Medran as presas e aceleracións da "era Trump"

O tempo das vellas querenzas non deixa de ser como sempre quixeron as elites dominantes. Volve sen terse ido.

 

Nas últimas semanas, con ritmo crecente desde o 20 de xaneiro, o transfondo informativo de canto ocorre parece determinado polas présas, coma se o tempo se acelerase con ritmo crecente. Como reflexo de canto ocorre en EEUU, as noticias dos asuntos españois portan tamén aceleracións, aínda que a cotío siga todo encomendado á aparencia de cambio, igual que dicía o Príncipe de Salina, o Gatopardo, ante o que pasaba na Sicilia do último terzo do XIX, que non era a do Cambia, todo cambia de Mercedes Sosa en 1982.

 

Na “Era Trump”, a xestualidade do 47º presidente americano, expeditiva e veloz na sinatura de multitude de decretos ante as cámaras dos medios afíns, quere enterrar canto se dispuxo na anterior etapa presidencial; nomea aos seus fieis mosqueteiros, víngase de quen o investigou como convicto e traza o carreiro por onde camiñan apresa as súas iniciativas. No papel –e nos medios- nada se lle resiste, ben sexan emigrantes, ansiedades expansionistas, negacionismos diversos e ata reversións toponímicas que xa sobrepasan o Golfo de México; segundo o seu ínclito Elon Musk, han de estenderse ao propio espazo europeo, onde a Canle da Mancha deberá chamarse George Washington. Estamos a empezar. O mundo mundial, empezando por Groenlanndia e Panamá, deberá estar baixo a súa xurisdición ou, polo menos, baixo a éxida da súa americanización. Quen empezou a beber Coca-Cola en 1953 –con motivo daquela Paz de Madrid patrocinada por Dwigt Eisenhower-, despois de que o Concordato co Vaticano facilitase a reversión do veto da ONU ao franquismo, estamos ao dispor de que a Heritage Foundation nos colonice un pouco máis. Despois de O fin da Historia en 1992 e de “a globalización”, aquí andamos coa IA e os seus derivados, ao retortero dos amos de X/X e outras plataformas dixitais. Esta xente vai tan tan apresa que, sen rematar o de Gaza e o Líbano, que non está “tan limpo” como lle gustaría a Trump. Con que os nativos desaparezan en Xordania e Exipto, parece querer repetir a vella conquista do Oeste cando fixeron desaparecer os indios e os bisontes das grandes praderías. Enseguida dará renda solta á súa ambición de recolonizar aquel espazo mediterráneo con resorts turísticos entrefebrados con industrias extractivas do gas e petróleo que atesoure a zona.

 

Vellas querenzas

Recolonizar, redefinir, resituar a posición de dominio e control, co apoio dos socios plutócratas do novo Gobierno, xa era obxectivo propagado desde antes de que Trump renovase o inquilinato da Casa Branca. Desde aí, coreano como facían os romanos cada vez que algún cónsul ou emperador entraba triunfal preto do Coliseo. Xa se dan présa para que sexa máis evidente o cumprimento providencial que demanda toda moeda de dólar desde 1864: In God we Trust (En Deus confiamos), non sexa que a China lles arrebate esa dubidosa honra de someter a máis xente que eles aos seus intereses. A Guerra das Galias é pouca cousa; será interesante ver que pasa coa incursión da ferramenta de IA, DeepSeek, no mercado internacional. Esta primeira escaramuza, a conta do gran competidor de Amazon, ALIBABA, sacudiu a Bolsa. A pelexa mundial alcanza a outros niveis do control de materias primas, comercio e industria, carreira polo control das órbitas baixa e xeoestacionaria dos satélites e os roteiros do Pacífico.

 

Na cotiandade española, o “desastre do 98” revólvese entre borrascas que van e veñen máis repetitivas e rápidas que nunca. As présas herdadas de entón inclínanse cara á ignorancia e que deamos por inexistente o máis evidente. Asuntos merecedores de especial atención están a ser traballados intensamente pola propaganda de conviccións que se crían desprazadas do mapa. Despois e 80 anos da liberación de Auschwitz –e Mauthausen-Gusen, Treblinka e demais circuítos do horror nazi-, segue

habendo narrativas empeñadas en facer ver que os alí sacrificados en honra da suposta supremacía aria fosen só xudeus, ocultando, por exemplo, que tamén alí foron masacrados os dereitos civís e políticos de xitanos, migrantes apátridas, homosexuais e os de 9.328 republicanos españois, dos que o 60% non sobreviviron. Esta desigualdade  na mirada non é única e, facendo como que fose “natural”, augura continuidades larvadas en violencias do presente. Algunhas présas españolas porque non se noten moito agáchanse baixo tardanzas administrativas que sofren os afectados da DINA na Horta Sur valenciana; a tres meses deste desastre, non atoparon aínda a debida atención a problemas que ocuparán gran parte do tempo das súas vidas. Doutra banda, este asunto repite á súa vez urxencias partidistas da actividade parlamentaria, en que votacións retortas dos últimos días, atoparon acomodo por máis que enturbasen a vida de millóns de cidadáns de toda cor política. No Parlamento de todos, que os representantes dos cidadáns conversen, dialoguen e traballen conxuntamente na solución imprescindible de problemas comúns segue tan enlamado como o siga estando Paiporta, ou calquera pobo da contorna da Albufera. Aínda por riba, se os envites entre supostos responsables de distintos niveis administrativos son inútiles para o que importa –incluída a súa responsabilidade na xestión-, a longa cambiada que, coas comunicacións do fiscal xeral do Estado, preténdese dar á presunta conculcación do dereito á intimidade en cuestións fiscais dun particular como o noivo de Isabel Ayuso, vai camiño de cegar a quen queira aproximarse a venda da Xustiza nunha sociedade supostamente democrática.

Este territorio do freo e do atraso é moi coherente con lentitudes herdadas do pasado. En Educación –sempre tan no centro de todo-, non son froito exclusivo de corenta anos que, fosen ou non fascistas, non foron antifascistas e só se interesaron por “os selectos”. A prensa encomiaba este 29 de xaneiro de 2024 o avance habido nunha estrutura escolar cuxo retroceso en “abandono” respecto a 2023 -un 0,7% respecto a 2023, e cinco puntos menos que en 2018- deixaba un 13% de mozos e mozas de entre 18-24 anos unicamente con estudos de ESO para afrontar a súa vida. Certo que é un mínimo “histórico” en España, pero non debe dar que pensar que, dentro da UE, só en Romanía sexa maior este “fracaso do sistema educativo”? Tanto ou máis “histórico” é que, desde antes da lei Moyano en 1857, a moi poucos lles importase a existencia dunha gran masa de persoas analfabetas ou semianalfabetas. Para unha digna vida individual e colectiva, non dá igual; e cantas políticas educativas non concorden niso aceleran o cumprimento das profecías de Trump e os seus neoliberais intrépidos.   

 

TEMAS: Valor da escolarización universal.- Abandono escolar.- Neocolonialismo americano.- Fracasos do sistema educativo.- Era Trump.